خۆڕاگری و سەرکەوتن لە جەنگدا

تەفسیری شێخ عەبدولڕەحمان سەعدی

لەبەر ئەوە، کاتێک ڕووبەڕووی جالووت و سوپاکەی بوونەوە، هەموویان گوتیان: «پەروەردگارمان، خۆڕاگری بەسەرماندا بڕێژە»، واتە: دڵەکانمان بەهێز بکە و خۆڕاگریمان پێ ببەخشە؛ «و پێمان جێگیر بکە» بۆ ئەوەی نەبلەرزێین و هەڵنەهێڵین؛ «و بەسەر گەلی بێ‌باوەڕدا سەرمان بخە».

تەفسیری ئیمام ئیبن کەسیر

واتە: کاتێک گروپی باوەڕ ـ کە ژمارەیان لە هاوەڵانی تاڵووت کەم بوو ـ ڕووبەڕووی دوژمنەکەیان بوونەوە، کە هاوەڵانی جالووت و ژمارەیان زۆر بوو، «گوتیان: پەروەردگارمان، خۆڕاگری بەسەرماندا بڕێژە»، واتە: خۆڕاگرییەک لەلای خۆتەوەمان بۆ دابەزێنە؛ «و پێمان جێگیر بکە»، واتە: لە کاتی ڕووبەڕووبوونەوەی دوژمناندا جێگیرمان بکە و لە هەڵهاتن و ناتوانایی بمانپارێزە؛ «و بەسەر گەلی بێ‌باوەڕدا سەرمان بخە». خوای بەرز و بڵند فەرمووی: «جا بە ئیزنی خوا زاڵبوون بەسەریاندا»؛ واتە بە یارمەتی‌دانی خوایان، شکستیان پێهێنا و بەسەریاندا زاڵ بوون. «و داود جالووتی کوشت».

لە ئیسرائیلیاتدا باس کراوە کە داود بە فلاخەنێک کە لە دەستی بوو جالووتی کوشت؛ بەوەی فڕێی دا و لێی دا و کوشتی. تاڵووت بەڵێنی پێدابوو ئەگەر جالووت بکوژێت، کچەکەی پێ بدات و لە سامانەکەی بەشی پێ بکات و لە دەسەڵاتدا هاوبەشی بکات؛ ئەویش بەڵێنەکەی جێبەجێ کرد. پاشان پاشایەتی گەیشتە داود ـ سەلامی خوای لێ بێت ـ لەگەڵ ئەو پێغەمبەرایەتییە گەورەیەی خوای پێی بەخشی. بۆیە خوای بەرز و بڵند فەرمووی: «و خوا پاشایەتی پێ بەخشی»، ئەو پاشایەتییەی پێشتر لە دەستی تاڵووتدا بوو؛ «و دانایی»، واتە پێغەمبەرایەتی دوای شموئیل؛ «و لەوەی ویستی فێری کرد»، واتە لەو زانستەی خوا ویستی و بە تایبەتی پێی بەخشی.

پاشان خوای بەرز و بڵند فەرمووی: «ئەگەر خوا بەهۆی هەندێک خەڵکەوە هەندێکی دیکەی لێ نەدوورستایەتەوە، زەوی تێکدەچوو»؛ واتە ئەگەر خوا بەهۆی کۆمەڵێکەوە بۆ کۆمەڵێکی دیکە بەرگری نەکردایە، وەک ئەوەی بەهۆی شەڕکردنی تاڵووت و بوێریی داودەوە بەرگریی لە بنی‌ئیسرائیل کرد، ئەوا لەناو دەچوون. هەروەها فەرمووی: «ئەگەر خوا بەهۆی هەندێک خەڵکەوە هەندێکی دیکەی لێ نەدوورستایەتەوە، خانەقاهەکان و کڵێساکان و پەرستگاکان و مزگەوتەکان، کە ناوی خوا تێیاندا زۆر یادی دەکرێت، دەڕووخان»؛ تا کۆتایی ئایەتەکە.

(الحج: 40) ئیبن جەریر ـ ڕەحمەتی خوای لێ بێت ـ گوتی: ئەبو حەمیدی حیمسی ئەحمەد کوڕی موغیرە بۆم گێڕایەوە، گوتی: یەحیا کوڕی سەعید بۆمانی گێڕایەوە، گوتی: حەفس کوڕی سولەیمان، لە محەممەد کوڕی سووقە، لە وەبرە کوڕی عەبدولڕەحمان، لە ئیبن عومەرەوە بۆمانی گێڕایەوە، کە گوتی: پێغەمبەری خوا ـ ﷺ ـ فەرمووی: «بەڕاستی خوا بەهۆی موسڵمانی چاکەکارەوە، بەلایەکەوەیەکی سەد ماڵی دراوسێکانی دوور دەخاتەوە». پاشان ئیبن عومەر ئەم ئایەتەی خوێندەوە: «ئەگەر خوا بەهۆی هەندێک خەڵکەوە هەندێکی دیکەی لێ نەدوورستایەتەوە، زەوی تێکدەچوو». ئەم ئیسنادە لاوازە، چونکە یەحیا کوڕی سەعید، ئەبو زەکریا عەتتاری حیمسییە و زۆر بەهێز لاوازە.

پاشان ئیبن جەریر گوتی: ئەبو حەمیدی حیمسی بۆمانی گێڕایەوە، گوتی: یەحیا کوڕی سەعید بۆمانی گێڕایەوە، گوتی: عوسمان کوڕی عەبدولڕەحمان، لە محەممەد کوڕی مونکەدیر، لە جابیر کوڕی عەبدولڵا بۆمانی گێڕایەوە، کە گوتی: پێغەمبەری خوا ـ ﷺ ـ فەرمووی: «بەڕاستی خوا بەهۆی چاکیی پیاوێکی موسڵمانەوە، منداڵەکانی و نەوەکانی و خێزانی ناوچەکەی و خێزانی ناوچەکانی دەوروبەری چاک دەکات؛ و ئەوان هەموویان لە پاراستنی خوای گەورەدا دەمێننەوە، تا ئەو کەسە لەناویاندا بێت». ئەمەش بەهۆی ئەوەی پێشتر باسکرا، ڕیوایەتێکی نامۆ و لاوازە.

ئەبو بەکر کوڕی مەردوویە گوتی: محەممەد کوڕی ئەحمەد بۆمانی گێڕایەوە، گوتی: عەلی کوڕی ئیسماعیل کوڕی حەممەاد بۆمانی گێڕایەوە، گوتی: ئەحمەد کوڕی محەممەد کوڕی یەحیا کوڕی سەعید بۆمانی گێڕایەوە، گوتی: زەید کوڕی حەباب، حەمماد کوڕی زەید، لە ئەییوب، لە ئەبو قەلابە، لە ئەبو ئەسماء، لە سەوبانەوە بۆمی گێڕایەوە، کە ڕیوایەتەکەی بەرز کردەوە تا پێغەمبەر ـ ﷺ ـ، کە فەرمووی: «هەمیشە حەوت کەس لەنێوتاندا دەبن، بەهۆی ئەوانەوە یارمەتیتان دەدرێت و بارانتان بۆ دەبارێت و ڕزقتان پێ دەدرێت، تا فەرمانی خوا بێت».

ئیبن مەردوویە هەروەها گوتی: محەممەد کوڕی ئەحمەد بۆمانی گێڕایەوە، گوتی: محەممەد کوڕی جەریر کوڕی یەزید بۆمانی گێڕایەوە، گوتی: ئەبو موز نەھار کوڕی عوسمان ئەلیسی، زەید کوڕی حەبابی بۆ گێڕاینەوە، گوتی: عومەر بزاز بۆمی گێڕایەوە، لە عەنبەسەی خەوواس، لە قەتادە، لە ئەبو قەلابە، لە ئەبو ئەشعەسی سەنعانی، لە عوبادە کوڕی سامیتەوە، کە گوتی: پێغەمبەری خوا ـ ﷺ ـ فەرمووی: «ئەبدالەکان لە ئوممەتی من سی کەسن؛ زەوی بەهۆی ئەوانەوە بەجێی خۆی دەمێنێت، بەهۆی ئەوانەوە باران دەبارێت و یارمەتیتان دەدرێت». قەتادە گوتی: هیوادارم حەسەن یەکێک لەوانە بێت.

فەرموودەی خوای بەرز و بڵند: «بەڵام خوا خاوەنی فەزڵە بەسەر هەموو جیهانیاندا»؛ واتە بەزەیی و میهرەبانیی بەرامبەریان هەیە و بەهۆی هەندێکیانەوە هەندێکی دیکەیان لێ دوور دەخاتەوە. حوکم و دانایی و بەڵگەی خوا بەسەر دروستکراوەکانییەوە، لە هەموو کردار و قسەکانیدا، هەر بۆ ئەو خۆیەتی. ئەمەش کۆتایی باسە.

تەفسیری بەغەوی

«کاتێک ڕووبەڕووی جالووت و سوپاکەی بوونەوە»؛ مەبەست تاڵووت و سوپاکەی، واتە باوەڕدارانە. «جالووت و سوپاکەی»، واتە بێ‌باوەڕان. واتای «بەرزبوونەوە» ئەوەیە لەسەر زەویەکی کراوە و ئاشکرا دەرکەوتن؛ ئەو شوێنەیە کە زەویەکەی ئاشکرا و یەکسانە. «گوتیان: پەروەردگارمان، بەسەرماندا بڕێژە»؛ واتە خۆڕاگریمان بۆ دابەزێنە و بڕێژە. «و پێمان جێگیر بکە»؛ واتە دڵەکانمان جێگیر بکە. «و بەسەر گەلی بێ‌باوەڕدا سەرمان بخە».