آمَنَ الرَّسُولُ بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْهِ مِنْ رَبِّهِ، وَالْمُؤْمِنُونَ كُلٌّ آمَنَ بِاللَّهِ، وَمَلَائِكَتِهِ، وَكُتُبِهِ، وَرُسُلِهِ لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْ رُسُلِهِ، وَقَالُوا سَمِعْنَا، وَأَطَعْنَا غُفْرَانَكَ. رَبَّنَا وَإِلَيْكَ الْمَصِيرُ لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا لَهَا مَا كَسَبَتْ، وَعَلَيْهَا مَا اكْتَسَبَتْ. رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذْنَا، إِنْ نَسِينَا أَوْ أَخْطَأْنَا. رَبَّنَا وَلَا تَحْمِلْ عَلَيْنَا إِصْرًا كَمَا حَمَلْتَهُ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِنَا. رَبَّنَا وَلَا تُحَمِّلْنَا مَا لَا طَاقَةَ لَنَا بِهِ، وَاعْفُ عَنَّا، وَاغْفِرْ لَنَا، وَارْحَمْنَا أَنْتَ مَوْلَانَا، فَانْصُرْنَا عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ.
آمَنَ الرَّسُولُ بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْهِ مِنْ رَبِّهِ وَالْمُؤْمِنُونَ كُلٌّ آمَنَ بِاللَّهِ وَمَلَائِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْ رُسُلِهِ وَقَالُوا سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا غُفْرَانَكَ رَبَّنَا وَإِلَيْكَ الْمَصِيرُ لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا لَهَا مَا كَسَبَتْ وَعَلَيْهَا مَا اكْتَسَبَتْ رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذْنَا إِنْ نَسِينَا أَوْ أَخْطَأْنَا رَبَّنَا وَلَا تَحْمِلْ عَلَيْنَا إِصْرًا كَمَا حَمَلْتَهُ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِنَا رَبَّنَا وَلَا تُحَمِّلْنَا مَا لَا طَاقَةَ لَنَا بِهِ وَاعْفُ عَنَّا وَاغْفِرْ لَنَا وَارْحَمْنَا أَنْتَ مَوْلَانَا فَانْصُرْنَا عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ
آڊيو لوڊ نه ٿي سگهيو. پوءِ ڪوشش ڪريو.
پيغمبر (ﷴ ﷺ) ڏانھن جيڪي سندس پالڻھار کان لاٿو ويو سو اُن مڃيو آھي ۽ مؤمنن (به)، سڀڪنھن الله ۽ سندس ملائڪن ۽ سندس ڪتابن ۽ سندس رسولن کي مڃيو آھي، (چون ٿا ته) سندس پيغمبرن مان ڪنھن ھڪ (جي مڃڻ) ۾ فرق نه ڪندا آھيون، ۽ چيائون ته ٻڌوسون ۽ سندس (حُڪم) مڃيوسون، اي اسان جا پالڻھار تنھنجي بخشش گھرون ٿا ۽ تو ڏانھن موٽڻو آھي. الله ڪنھن کي سندس وس ڌاران تڪليف نه ڏيندو آھي، جيڪي (چڱو) ڪمايائين سو سندس (فائدي) لاءِ آھي ۽ جيڪي (بڇڙو) ڪمايائين سو مٿس آھي، اي اسان جا پالڻھار جيڪڏھن وساريون يا چوڪ ڪريون ته اسان کي نه پڪڙ، ۽ اي اسان جا پالڻھار اسان تي اھڙو بار نه رک جھڙو اسان کان اڳين تي رکيو ھيئي، ۽ اي اسان جا پالڻھار (جنھن بار) جي کڻڻ جي اسان کي سگھ ڪانھي سو اسان تي نه رک، ۽ اسان کي معاف ڪر، ۽ اسان کي بخش، ۽ اسان تي مِھر ڪر، تون اسان جو سائين آھين تنھنڪري اسان کي ڪافر ٽوليءَ تي سوڀ ڏي.
صورتون: عيوضي مصدر «غُفْرَانَكَ» (تنهنجي بخشش گهرون ٿا)، جنهن کان پوءِ منع وارا صيغو «لَا تُؤَاخِذْنَا» ۽ التجا وارو صيغو «وَاعْفُ عَنَّا» اچي ٿو. سورة البقرة جون ٻه وڏيون آخري آيتون.
شيخ عبدالرحمان السعدي جي تفسير
جڏهن الله تعالى جو هي فرمان نازل ٿيو: «جيڪڏهن اوهين پنهنجي دلين ۾ جيڪي آهي سو ظاهر ڪريو يا لڪايو، ته الله اوهان کان ان جو حساب وٺندو» (البقرة: 284)، تڏهن اها ڳالهه مسلمانن لاءِ ڳري ٿي پئي. کين اهو گمان ٿيو ته دل ۾ پيدا ٿيندڙ پختن ۽ عارضي خيالن ۽ ٻين ڳالهين تي به کين پڪڙيو ويندو. پوءِ الله کين هن آيت ۾ ٻڌايو ته هو ڪنهن جان تي ان جي وس کان وڌيڪ بار نٿو رکي؛ يعني اهڙو ڪم جيڪو ان جي طاقت ۾ هجي، نه اهڙو جو ان تي تڪليف وجهي ۽ ڳرو پوي. جيئن الله تعالى فرمايو: «۽ دين ۾ اوهان تي ڪا تنگي نه رکي اٿس» (الحج: 78).
حڪمن ۽ منع ڪيل ڳالهين جو اصل اهڙو ناهي جو جانين تي ڳرو پوي؛ بلڪ اهي روحن لاءِ خوراڪ، جسمن لاءِ دوا ۽ نقصان کان بچاءُ آهن. الله تعالى بندن کي جيڪي حڪم ڏنا آهن، سي رحمت ۽ احسان طور ڏنا آهن. ان هوندي به جڏهن ڪي عذر پيدا ٿين ٿا، جن سان تڪليف جو انديشو هجي، تڏهن آساني ۽ رعايت ڏني وڃي ٿي: يا ته مکلف کان اهو حڪم ئي ساقط ڪيو وڃي ٿو، يا ان جو ڪو حصو گهٽايو وڃي ٿو، جيئن بيمار، مسافر ۽ ٻين لاءِ رعايت آهي.
پوءِ الله تعالى ٻڌايو ته هر جان کي ان جي ڪمايل ڀلائي جو فائدو آهي ۽ ان جي ڪمايل بدي جو وبال مٿس آهي. تنهنڪري ڪو بار کڻندڙ ٻي ڪنهن جو بار نه کڻندو، ۽ بندي جون چڱايون ڪنهن ٻئي ڏانهن منتقل نه ٿينديون. ڀلائيءَ لاءِ «كَسَبَ» جو لفظ آندل آهي، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته ٿوري ڪوشش سان، بلڪ رڳو دل جي نيت سان به انسان کي ڀلائي حاصل ٿي سگهي ٿي. ۽ بديءَ جي ڪم لاءِ «اكْتَسَبَ» آندل آهي، جنهن مان اها ڳالهه ظاهر ٿئي ٿي ته بدي انسان جي ذمي تي تيستائين نٿي لکجي، جيستائين هو اهو ڪم نه ڪري ۽ ان لاءِ ڪوشش نه ڪري.
جڏهن الله تعالى رسول ۽ ساڻس گڏ مؤمنن جي ايمان بابت ٻڌايو، ۽ اهو به ٻڌايو ته هر عمل ڪندڙ کي سندس عمل جو بدلو ملندو، تڏهن انسان کان ڪوتاهي، غلطي ۽ وسارڻ ٿيڻ جو امڪان آهي. الله ٻڌايو ته هو اسان تي رڳو ايترو ئي بار رکي ٿو، جيترو اسان جي سگهه ۽ طاقت ۾ آهي؛ پوءِ مؤمنن جي اهڙي دعا بابت فرمايائين. نبي ﷺ ٻڌايو ته الله هن دعا جي جواب ۾ فرمايو: «مون قبول ڪئي.»
«اي اسان جا پالڻهار! جيڪڏهن اسان وساريون يا چوڪ ڪريون ته اسان کي نه پڪڙ.» وسارڻ ۽ غلطيءَ ۾ فرق هي آهي ته وسارڻ ۾ دل کي اهو حڪم ياد نه رهي، جنهن ڪري ماڻهو وسارڻ سبب ان کي ڇڏي ڏئي؛ ۽ غلطي اها آهي ته ماڻهو اهڙي شيءِ جو ارادو ڪري، جنهن جو ارادو ڪرڻ جائز هجي، پر سندس عمل اهڙي صورت ۾ ٿي پوي، جيڪا جائز نه هجي. الله هن امت تي اهي ڪم معاف ڪيا آهن، جيڪي انهن ٻنهي سببن ڪري ٿين، سندن حق ۾ رحمت ۽ احسان طور.
تنهنڪري جيڪو غصب ڪيل يا ناپاڪ ڪپڙي ۾ نماز پڙهي، يا پنهنجي بدن تي لڳل ناپاڪي وساري ويهي، يا نماز ۾ وساري ڳالهائي، يا وسارڻ سبب روزو ٽوڙيندڙ ڪم ڪري، يا احرام جي اهڙي منع ڪيل ڳالهه وساري ڪري، جنهن ۾ ڪا شيءِ ضايع نه ٿئي، ته ان کي معافي آهي. اهڙيءَ طرح جيڪو قسم کنيل ڪم وساري ڪري، تنهن جو قسم نه ڀڄندو. جيڪڏهن ڪنهن غلطيءَ سان ڪنهن جان يا مال کي نقصان پهچايو ته مٿس گناهه نه آهي، البت نقصان جي ضمان رڳو نقصان پهچائڻ سبب لازم ٿيندي. ۽ جتي بسم الله چوڻ ضروري هجي، اتي ماڻهو وساري ڇڏي ته ان سان نقصان نه ٿيندو.
«اي اسان جا پالڻهار! اسان تي اهڙو بار نه رک، جهڙو اسان کان اڳين تي رکيو هيئي.» يعني اهڙا ڏکيا حڪم اسان تي نه رک. الله هن امت لاءِ پاڪائي ۽ عبادتن جي حالتن بابت ڪيترن حڪمن ۾ رعايت ڪئي آهي، جيڪا ٻين امتَن لاءِ نه ڪئي هئائين.
«اي اسان جا پالڻهار! اسان تي اهو بار نه رک، جنهن جي کڻڻ جي اسان ۾ طاقت نه هجي.» الله اهو به قبول ڪيو، ۽ سڀ ساراهه ان لاءِ آهي.
«۽ اسان کي معاف ڪر، اسان کي بخش ۽ اسان تي رحم ڪر.» معافي ۽ بخشش سان تڪليفون ۽ برايون ٽرن ٿيون، ۽ رحمت سان حالتون سڌرن ٿيون.
«تون اسان جو سرپرست آهين.» يعني تون اسان جو پالڻهار، مالڪ ۽ معبود آهين، جنهن جي سرپرستي اسان جي وجود ۾ آڻڻ ۽ پيدا ڪرڻ کان وٺي هميشه اسان سان رهي آهي. تنهنجون نعمتون هر وقت اسان تي لاڳيتو وسنديون رهيون آهن. پوءِ تو اسان کي وڏي نعمت ۽ عظيم عطئي، يعني اسلام جي نعمت سان نوازيو، جنهن جي پٺيان سڀ نعمتون آهن.
تنهنڪري اي اسان جا پالڻهار ۽ سرپرست، اسان کان پنهنجي نعمت جي تڪميل جي دعا قبول ڪر ۽ اسان کي انهن ڪافرن جي ٽوليءَ تي سوڀ ڏي، جن تنهنجو ۽ تنهنجن رسولن جو انڪار ڪيو، تنهنجي دين وارن سان مقابلو ڪيو ۽ تنهنجو حڪم پٺتي اڇلايو. دليل ۽ بيان سان، تلوار ۽ نيزن سان کين شڪست ڏي؛ اسان کي زمين ۾ اقتدار ڏي، کين نامراد ڪر، ۽ اسان کي اهڙو ايمان ۽ عمل عطا ڪر، جنهن سان سوڀ حاصل ٿئي. سڀ ساراهه جهانن جي پالڻهار الله لاءِ آهي. الله جي مدد ۽ توفيق سان سورة البقرة جي تفسير پوري ٿي. الله محمد ﷺ تي رحمت ۽ سلام نازل فرمائي.
الله تعالى رسول ۽ ساڻس گڏ مؤمنن جي ايمان، فرمانبرداري ۽ اطاعت، ۽ ان سان گڏ سندن بخشش گهرڻ جو ذڪر ڪري ٿو. هو ٻڌائي ٿو ته انهن الله، سندس ملائڪن، ڪتابن ۽ رسولن تي ايمان آندو. ان ۾ الله پنهنجي باري ۾ جيڪي ٻڌايو آهي، ۽ سندس رسولن سندس باري ۾ جيڪي صفتون ۽ ڪمال جون خوبيون اجمالي ۽ تفصيلي طور بيان ڪيون آهن، تن سڀني تي ايمان شامل آهي؛ گڏوگڏ الله کي مخلوق سان مشابهت ڏيڻ، سندس صفتن جو انڪار ڪرڻ ۽ هر عيب واري صفت کان پاڪ سمجهڻ به شامل آهي.
ان ۾ انهن ملائڪن تي ايمان به شامل آهي، جن جو ذڪر شريعتن ۾ اجمالي ۽ تفصيلي طور آيو آهي؛ ۽ سڀني رسولن ۽ ڪتابن تي ايمان به، يعني رسولن جي ٻڌايل هر خبر ۽ ڪتابن ۾ آيل حڪمن ۽ منع ڪيل ڳالهين تي ايمان. اهي الله جي ڪنهن به رسول ۾ فرق نٿا ڪن، بلڪ سڀني تي ايمان آڻين ٿا، ڇاڪاڻ ته اهي الله ۽ سندس بندن جي وچ ۾ واسطا آهن. انهن مان ڪنهن هڪ جو انڪار ڪرڻ سڀني جو، بلڪ الله جو انڪار ڪرڻ آهي.
«۽ چيائون: اسان ٻڌو» يعني جيڪو اسان کي حڪم ڏنو اٿئي ۽ جنهن کان منع ڪئي اٿئي.
«۽ اطاعت ڪئي» يعني تنهنجي حڪم ۾. اهي اهڙا نه هئا، جن چيو هجي: «ٻڌوسون ۽ نافرماني ڪئي.» بندي کان الله جي حقن ۾ ڪوتاهي ٿيڻ لازمي آهي، ۽ کيس هر وقت الله جي بخشش جي ضرورت آهي؛ تنهنڪري چيائون:
«تنهنجي بخشش گهرون ٿا» يعني اسان کان ٿيل ڪوتاهي ۽ گناهن جي بخشش، ۽ اسان ۾ موجود عيبن جي مٽجڻ لاءِ توکان دعا گهرون ٿا.
«۽ تو ڏانهن ئي موٽڻو آهي» يعني سڀني مخلوقن جو موٽڻ تو ڏانهن آهي، پوءِ تون کين سندن چڱن ۽ بڇڙن عملن جو بدلو ڏيندين.
امام ابن ڪثير جي تفسير
انهن ٻنهي مبارڪ آيتن جي فضيلت بابت روايتن جو ذڪر، الله اسان کي انهن مان فائدو ڏئي.
پهرين حديث: امام بخاري چيو: اسان کي محمد بن ڪثير حديث بيان ڪئي؛ اسان کي شعبه خبر ڏني، سليمان کان، ابراهيم کان، عبدالرحمان کان، ابو مسعود کان، نبي ﷺ کان، پاڻ فرمايائون: «جيڪو ٻن آيتن جي تلاوت ڪري...» ۽ اسان کي ابو نعيم حديث بيان ڪئي؛ اسان کي سفيان، منصور کان، ابراهيم کان، عبدالرحمان بن يزيد کان، ابو مسعود کان خبر ڏني ته رسول الله ﷺ فرمايو: «جيڪو رات جو سورة البقرة جي آخري ٻن آيتن جي تلاوت ڪندو، اهي سندس لاءِ ڪافي ٿي وينديون.» سليمان بن مهران اعمش جي سند سان به باقي محدثن اها ئي حديث روايت ڪئي آهي. اها صحيحين ۾ ثوري جي روايت سان، منصور کان، ابراهيم کان، عبدالرحمان کان، ابو مسعود کان، ساڳي مضمون سان موجود آهي.
صحيحين ۾ عبدالرحمان، علقمه کان، ابو مسعود جي روايت به آهي؛ عبدالرحمان چيو: پوءِ منهنجي ابو مسعود سان ملاقات ٿي ته هن مون کي اها حديث ٻڌائي. اهڙيءَ طرح امام احمد بن حنبل روايت ڪئي: اسان کي يحيى بن آدم حديث بيان ڪئي؛ اسان کي شريڪ، عاصم کان، مسيب بن رافع کان، علقمه کان، ابو مسعود کان خبر ڏني ته نبي ﷺ فرمايو: «جيڪو پنهنجي رات ۾ سورة البقرة جي آخري ٻن آيتن جي تلاوت ڪندو، اهي سندس لاءِ ڪافي ٿي وينديون.»
ٻي حديث: امام احمد چيو: اسان کي حسين حديث بيان ڪئي؛ اسان کي شيبان، منصور کان، ربعي کان، خرشه بن حر کان، معرور بن سويد کان، ابو ذر کان خبر ڏني ته رسول الله ﷺ فرمايو: «مون کي سورة البقرة جون آخري آيتون عرش جي هيٺان هڪ خزاني مان ڏنيون ويون؛ مون کان اڳ ڪنهن نبيءَ کي اهي نه ڏنيون ويون.» ابن مردويه اها حديث اشجعي جي روايت سان، ثوري کان، منصور کان، ربعي کان، زيد بن ظبيان کان، ابو ذر کان روايت ڪئي آهي، جنهن ۾ آهي ته رسول الله ﷺ فرمايو: «مون کي سورة البقرة جون آخري آيتون عرش جي هيٺان هڪ خزاني مان ڏنيون ويون.»
ٽين حديث: امام مسلم چيو: اسان کي ابو بڪر بن ابي شيبه حديث بيان ڪئي؛ اسان کي ابو اسامه، مالڪ بن مغول کان خبر ڏني. (ح) اسان کي ابن نمير ۽ زهير بن حرب ٻنهي، عبدالله بن نمير کان حديث بيان ڪئي؛ سندن لفظ ويجها آهن. ابن نمير چيو: اسان کي منهنجي پيءُ، مالڪ بن مغول کان، زبير بن عدي کان، طلحه کان، مرة کان، عبدالله کان خبر ڏني ته جڏهن رسول الله ﷺ کي رات جو سير ڪرايو ويو، تڏهن کيس سِدرة المنتهى وٽ پهچايو ويو. اها ڇهين آسمان ۾ آهي؛ زمين کان مٿي ويندڙ شيون اتي پهچن ٿيون ۽ اتان کين وٺي ورتو وڃي ٿو، ۽ مٿان کان هيٺ لهندڙ شيون به اتي پهچن ٿيون ۽ اتان کين وٺي ورتو وڃي ٿو.
الله جو فرمان آهي: «جڏهن سِدرة کي ڍڪيندڙ شيءِ ڍڪي ڇڏيو» (النجم: 16). رواي چيو: سون جا پتنگا. پوءِ فرمايائين ته رسول الله ﷺ کي ٽي شيون ڏنيون ويون: پنج نمازون، سورة البقرة جون آخري آيتون، ۽ سندس امت مان انهن ماڻهن جي بخشش، جن الله سان ڪنهن کي شريڪ نه ڪيو، جيتوڻيڪ اهي وڏن هلاڪ ڪندڙ گناهن ۾ پئجي ويا هجن.
چوٿين حديث: امام احمد چيو: اسان کي اسحاق بن ابراهيم رازي حديث بيان ڪئي؛ اسان کي سلمه بن فضل، محمد بن اسحاق کان خبر ڏني؛ مون کي يزيد بن ابي حبيب، مرثد بن عبدالله يزني کان، عقبه بن عامر جهني کان خبر ڏني ته رسول الله ﷺ مون کي فرمايو: «سورة البقرة جون آخري ٻه آيتون پڙهه، ڇو ته اهي مون کي عرش جي هيٺان ڏنيون ويون آهن.» هن حديث جي سند حسن آهي، پر انهن محدثن پنهنجي ڪتابن ۾ ان کي روايت نه ڪيو آهي.
پنجين حديث: ابن مردويه چيو: اسان کي احمد بن كامل حديث بيان ڪئي؛ اسان کي ابراهيم بن اسحاق حربي خبر ڏني؛ اسان کي مسدد، ابو عوانه کان، ابو مالڪ کان، ربعي کان، حذيفه کان خبر ڏني ته رسول الله ﷺ فرمايو: «اسان کي ماڻهن تي ٽن ڳالهين سان فضيلت ڏني وئي: مون کي سورة البقرة جون اهي آخري آيتون عرش جي هيٺان خزاني واري جاءِ مان ڏنيون ويون؛ اهي مون کان اڳ ڪنهن کي نه ڏنيون ويون، ۽ مون کان پوءِ ڪنهن کي نه ڏنيون وينديون.» پوءِ ابن مردويه اها ئي روايت نعيم بن ابي هندي جي حديث سان، ربعي کان، حذيفه کان نقل ڪئي.
ڇهين حديث: ابن مردويه چيو: اسان کي عبدال باقي بن نافع حديث بيان ڪئي؛ اسان کي اسماعيل بن فضل خبر ڏني؛ اسان کي محمد بن حاتم بن بزيع، جعفر بن عون کان، مالڪ بن مغول کان، ابو اسحاق کان، حارث کان، علي کان خبر ڏني ته هن چيو: «منهنجي خيال ۾ جيڪو اسلام کي سمجهي ٿو، سو سورة البقرة جون آخري آيتون پڙهڻ کان سواءِ نه سمهي؛ ڇو ته اهي خزانو آهن، جيڪي اوهان جي نبي ﷺ کي عرش جي هيٺان ڏنا ويا.»
وڪيع اها روايت اسرائيل کان، ابو اسحاق کان، عمير بن عمرو خارفي کان، علي کان نقل ڪئي ته هن چيو: «منهنجي خيال ۾، جنهن تائين اسلام پهتو آهي، تنهن کي سمجهه آهي ته هو آية الڪرسي ۽ سورة البقرة جون آخري آيتون پڙهڻ کان سواءِ نه سمهي؛ ڇو ته اهي عرش جي هيٺان خزاني مان آهن.»
ستين حديث: ابو عيسى ترمذي چيو: اسان کي بندار حديث بيان ڪئي؛ اسان کي عبدالرحمان بن مهدي، حماد بن سلمه کان، اشعث بن عبدالرحمان جرمي کان، ابو قلابة کان، ابو الاشعث صنعاني کان، نعمان بن بشير کان، نبي ﷺ کان خبر ڏني ته پاڻ فرمايائون: «الله آسمانن ۽ زمين جي پيدا ڪرڻ کان ٻه هزار سال اڳ هڪ ڪتاب لکيو. ان مان ٻه آيتون نازل ڪيائين، جن سان سورة البقرة ختم ڪئي. اهي آيتون جنهن گهر ۾ ٽي راتيون پڙهيون وڃن، تنهن جي ويجهو شيطان نه ايندو.» پوءِ ترمذي چيو: هيءَ غريب حديث آهي.
حاڪم پنهنجي مستدرڪ ۾ به حماد بن سلمه جي سند سان اها روايت ڪئي ۽ چيو: اها مسلم جي شرط تي صحيح آهي، پر ٻنهي ان کي روايت نه ڪيو آهي.
اٺين حديث: ابن مردويه چيو: اسان کي عبدالرحمان بن محمد بن مدين حديث بيان ڪئي؛ اسان کي حسن بن جهم خبر ڏني؛ اسان کي اسماعيل بن عمرو، ابن ابي مريم کان خبر ڏني؛ مون کي يوسف بن ابي الحجاج، سعيد کان، ابن عباس کان روايت ڪئي ته جڏهن رسول الله ﷺ سورة البقرة جي پڇاڙي ۽ آية الڪرسي پڙهندا هئا ته مرڪندا هئا ۽ چوندا هئا: «اهي ٻئي عرش جي هيٺان رحمان جي خزاني مان آهن.»
۽ جڏهن هي آيت پڙهندا هئا: «جيڪو بڇڙو ڪم ڪندو، تنهن کي ان جو بدلو ڏنو ويندو» (النساء: 123)، ۽ «۽ انسان لاءِ اهو ئي آهي، جنهن لاءِ هن ڪوشش ڪئي؛ ۽ سندس ڪوشش جلد ڏٺي ويندي، پوءِ کيس پورو پورو بدلو ڏنو ويندو» (النجم: 39–41)، ته «إنا لله وإنا إليه راجعون» چوندا ۽ عاجزي اختيار ڪندا هئا.
نائين حديث: ابن مردويه چيو: اسان کي عبدالله بن محمد بن ڪوفي حديث بيان ڪئي؛ اسان کي احمد بن يحيى بن حمزه، محمد بن بڪر کان خبر ڏني؛ اسان کي مڪي بن ابراهيم، عبدالله بن ابي حميد کان، ابي مليح کان، معقل بن يسار کان خبر ڏني ته رسول الله ﷺ فرمايو: «مون کي فاتحة الكتاب ۽ سورة البقرة جون آخري آيتون عرش جي هيٺان ڏنيون ويون، ۽ مفصل سورتون نفلي طور ڏنيون ويون.»
ڏهين حديث: فاتحه جي فضيلت ۾ اڳي ابن عباس جي روايت اچي چڪي آهي، جيڪا عبدالله بن عيسى بن عبدالرحمان بن ابي ليلى، سعيد بن جبير کان روايت ڪئي. ابن عباس چيو: رسول الله ﷺ وٽ جبريل عليه السلام ويٺل هئا، ته مٿان هڪ آواز ٻڌائون. جبريل آسمان ڏانهن نظر کنئي ۽ چيو: «هي آسمان جو هڪ دروازو آهي، جيڪو اڄ کوليو ويو آهي؛ ان کان اڳ ڪڏهن به نه کوليو ويو هو.» پوءِ ان مان هڪ ملائڪ لٿو ۽ نبي ﷺ وٽ آيو ۽ چيائين: «ٻن نورن جي خوشخبري وٺ، جيڪي توکي ڏنا ويا آهن ۽ توکان اڳ ڪنهن نبيءَ کي نه ڏنا ويا: فاتحة الكتاب ۽ سورة البقرة جون آخري آيتون.
انهن مان ڪو به اکر تون پڙهندين ته توکي اهو عطا ڪيو ويندو.» اها حديث مسلم ۽ نسائي روايت ڪئي آهي؛ هيءُ نسائيءَ جا لفظ آهن.
الله تعالى جو فرمان: «رسول ان تي ايمان آندو، جيڪو سندس پالڻهار وٽان مٿس نازل ڪيو ويو» (البقرة: 285)، نبي ﷺ جي ايمان جي خبر ڏئي ٿو. ابن جرير چيو: بشر اسان کي حديث بيان ڪئي؛ يزيد، سعيد کان، قتاده کان خبر ڏني. قتاده چيو: اسان تائين اها ڳالهه پهتي آهي ته جڏهن هيءَ آيت نازل ٿي، تڏهن رسول الله ﷺ فرمايو: «۽ اهو ئي سندس حق آهي ته ايمان آڻي.»
حاڪم پنهنجي مستدرڪ ۾ روايت ڪئي: ابو النضر فقيه اسان کي حديث بيان ڪئي؛ معاذ بن نجده قرشي، خلاد بن يحيى کان، ابو عقيل کان، يحيى بن ابي ڪثير کان، انس بن مالڪ کان خبر ڏني ته جڏهن هيءَ آيت نبي ﷺ تي نازل ٿي: «رسول ان تي ايمان آندو، جيڪو سندس پالڻهار وٽان مٿس نازل ڪيو ويو»، تڏهن نبي ﷺ فرمايو: «سندس حق آهي ته ايمان آڻي.» پوءِ حاڪم چيو: هن جي سند صحيح آهي، پر انهن ٻنهي ان کي روايت نه ڪيو آهي.
«۽ مؤمنن» جو لفظ «رسول» تي عطف آهي. پوءِ الله سڀني بابت فرمايو: «انهن سڀني الله، سندس ملائڪن، سندس ڪتابن ۽ سندس رسولن تي ايمان آندو؛ اسين سندس ڪنهن به رسول ۾ فرق نٿا ڪريون.» مؤمنن جو عقيدو آهي ته الله هڪ، يگانو ۽ بي نياز آهي؛ ان کان سواءِ ڪو معبود ۽ سندس سواءِ ڪو پالڻهار ناهي. هو الله جي موڪليل سڀني نبين ۽ رسولن ۽ آسمان مان نازل ٿيل ڪتابن جي تصديق ڪن ٿا.
ڪنهن به رسول ۾ فرق نٿا ڪن، جو ڪن تي ايمان آڻين ۽ ڪن جو انڪار ڪن؛ بلڪ سندن نظر ۾ سڀ سچا، نيڪ، هدايت يافته ۽ خير جي رستن ڏانهن رهنمائي ڪندڙ آهن. جيتوڻيڪ الله جي اجازت سان ڪن جي شريعت ٻين جي شريعت کي منسوخ ڪيو، تان جو سڀني شريعتن کي نبي محمد ﷺ جي شريعت منسوخ ڪيو، جيڪي نبين ۽ رسولن جا خاتم آهن. قيامت سندن شريعت تي قائم ٿيندي، ۽ سندن امت مان هڪ ٽولو هميشه حق تي غالب رهندو.
«۽ چيائون: ٻڌوسون ۽ اطاعت ڪئي» يعني اي اسان جا پالڻهار، تنهنجو فرمان ٻڌوسون، سمجهياسون ۽ ان تي عمل ڪيوسون ۽ ان جي تقاضا موجب هلياسون.
«تنهنجي بخشش گهرون ٿا» بخشش، رحمت ۽ مهربانيءَ جي دعا آهي. ابن ابي حاتم چيو: علي بن حرب موصلي اسان کي حديث بيان ڪئي؛ ابن فضيل، عطاء بن سائب کان، سعيد بن جبير کان، ابن عباس کان، الله جي هن فرمان بابت: «رسول ان تي ايمان آندو، جيڪو سندس پالڻهار وٽان مٿس نازل ڪيو ويو، ۽ مؤمنن پڻ» کان وٺي «اي اسان جا پالڻهار! تنهنجي بخشش گهرون ٿا» تائين، روايت ڪئي ته الله فرمايو: «مون اوهان کي بخشي ڇڏيو.»
«۽ تو ڏانهن ئي موٽڻو آهي» يعني حساب جي ڏينهن موٽڻ ۽ پناهه وٺڻ تو ڏانهن ئي آهي. ابن جرير چيو: ابن حميد اسان کي حديث بيان ڪئي؛ جرير، بيان کان، حڪيم کان، جابر کان روايت ڪئي ته جڏهن هي آيتون رسول الله ﷺ تي نازل ٿيون: «رسول ان تي ايمان آندو، جيڪو سندس پالڻهار وٽان مٿس نازل ڪيو ويو، ۽ مؤمنن پڻ. سڀني الله، سندس ملائڪن، سندس ڪتابن ۽ سندس رسولن تي ايمان آندو؛ اسين سندس ڪنهن به رسول ۾ فرق نٿا ڪريون. ۽ چيائون: ٻڌوسون ۽ اطاعت ڪئي.
اي اسان جا پالڻهار! تنهنجي بخشش گهرون ٿا، ۽ تو ڏانهن ئي موٽڻو آهي»، تڏهن جبريل چيو: «الله تنهنجي ۽ تنهنجي امت جي تمام سٺي ساراهه ڪئي آهي؛ دعا ڪر، توکي ڏنو ويندو.» پوءِ پاڻ دعا ڪئي: «الله ڪنهن جان تي ان جي وس کان وڌيڪ بار نٿو رکي» کان وٺي آيت جي آخر تائين.
يارهين حديث: ابو محمد عبدالله بن عبدالرحمان دارمي پنهنجي مسند ۾ چيو: ابو المغيره اسان کي حديث بيان ڪئي؛ صفوان، ايفع بن عبدالله ڪلاعي کان روايت ڪئي ته هڪ شخص چيو: «اي الله جا رسول، الله جي ڪتاب ۾ ڪهڙي آيت سڀ کان وڏي آهي؟» پاڻ فرمايائون: «آية الڪرسي: الله، ان کان سواءِ ڪو معبود ناهي، هميشه زنده ۽ سڀني کي قائم رکڻ وارو.» هن پڇيو: «الله جي ڪتاب مان ڪهڙي آيت تنهنجي ۽ تنهنجي امت جي حق ۾ پسند ڪرين ٿو؟» پاڻ فرمايائون: «سورة البقرة جي پڇاڙي؛ ان ۾ دنيا ۽ آخرت جي ڪا ڀلائي اهڙي ناهي، جيڪا شامل نه هجي.»
الله تعالى جو فرمان: «الله ڪنهن جان تي ان جي وس کان وڌيڪ بار نٿو رکي» يعني هو ڪنهن کي سندس طاقت کان وڌيڪ بار نٿو ڏئي. اهو الله تعالى جي پنهنجي مخلوق تي لطف، شفقت ۽ احسان مان آهي. هيءَ آيت اهڙي آيت کي منسوخ ڪري ٿي ۽ ان جو بار هٽائي ٿي، جنهن سبب صحابه پريشان ٿيا هئا: «جيڪڏهن اوهين پنهنجي دلين ۾ جيڪي آهي سو ظاهر ڪريو يا لڪايو، ته الله اوهان کان ان جو حساب وٺندو.» يعني الله حساب ۽ پڇا ڳاڇا ته ڪندو، پر رڳو ان ڳالهه جي سزا ڏيندو، جنهن کان ماڻهو پاڻ کي بچائي سگهي.
دل ۾ پاڻمرادو پيدا ٿيندڙ وسوسن ۽ خيالن کي ماڻهو روڪي نٿو سگهي، تنهنڪري انسان تي انهن جو بار نه آهي. بڇڙي وسوسن کان بيزاري ايمان مان آهي. «ان لاءِ اهو آهي، جيڪو هن ڪمايو» يعني ڀلائيءَ مان.
«۽ ان جي خلاف اهو آهي، جيڪو هن ڪمايو» يعني بديءَ مان. اهو انهن عملن بابت آهي، جيڪي ذميواريءَ ۽ شرعي حڪم جي دائري ۾ اچن ٿا. پوءِ الله تعالى پنهنجن بندن کي دعا گهرڻ جي رهنمائي ڪئي ۽ کين قبوليت جو واعدو ڏنو، جيئن کين دعا جا لفظ سيکاريا:
«اي اسان جا پالڻهار! جيڪڏهن اسان وساريون» يعني جيڪڏهن وسارڻ سبب ڪو فرض ڇڏي ڏيون، يا وسارڻ سبب ڪو حرام ڪم ڪري ويهون.
«يا غلطي ڪريون» يعني عمل ۾ شرعي درست ڳالهه کان چُڪي وڃون، ڇاڪاڻ ته ان جي شرعي صورت کان اڻڄاڻ هجون. ابو هريره جي صحيح مسلم واري حديث ۾ اڳي اچي چڪو آهي ته الله فرمايو: «ها.» ۽ ابن عباس جي حديث ۾ آهي ته الله فرمايو: «مون قبول ڪيو.» ابن ماجه پنهنجي سنن ۾، ۽ ابن حبان پنهنجي صحيح ۾، ابو عمرو اوزاعي، عطاء کان روايت ڪئي آهي.
ابن ماجه جي روايت ۾ ابن عباس آهي، ۽ طبراني ۽ ابن حبان جي روايت ۾ عطاء، عبيد بن عمير کان، ابن عباس کان روايت ڪري ٿو ته رسول الله ﷺ فرمايو: «الله منهنجي امت کان غلطي، وسارڻ ۽ جنهن ڪم تي کين مجبور ڪيو وڃي، اهي معاف ڪري ڇڏيا آهن.» اها حديث ٻين طريقن سان به روايت ٿيل آهي، پر امام احمد ۽ ابو حاتم ان تي ڪلام ڪيو آهي؛ والله اعلم. ابن ابي حاتم چيو: منهنجي پيءُ اسان کي حديث بيان ڪئي؛ مسلم بن ابراهيم، ابو بڪر هذلي کان، شهر کان، ام درداءَ کان، نبي ﷺ کان روايت ڪئي ته پاڻ فرمايائون: «الله منهنجي امت کان ٽي شيون معاف ڪيون آهن: غلطي، وسارڻ ۽ جبر.»
ابو بڪر چيو: مون اها ڳالهه حسن کي ٻڌائي ته هن چيو: «ها، ڇا تون ان بابت قرآن نٿو پڙهين: “اي اسان جا پالڻهار! جيڪڏهن اسان وساريون يا غلطي ڪريون ته اسان کي نه پڪڙ.”»
«اي اسان جا پالڻهار! اسان تي اهڙو بار نه رک، جهڙو اسان کان اڳين تي رکيو هيئي.» يعني اسان تي ڏکيا عمل فرض نه ڪر، جيتوڻيڪ اسين انهن جي طاقت رکون. جيئن اڳين امتَن تي ڳريون زنجيرون ۽ بار لاڳو ڪيا ويا هئا، جن کي کين کڻڻو پيو؛ پر رحمت جي نبي محمد ﷺ کي جنهن سولي، سچي ۽ نرم دين سان موڪليو ويو، تنهن ۾ الله اهي بار پنهنجي شريعت مان هٽائي ڇڏيا.
صحيح مسلم ۾ ابو هريره کان رسول الله ﷺ جي روايت ثابت آهي ته الله فرمايو: «ها.» ۽ ابن عباس جي حديث ۾ آهي ته رسول الله ﷺ فرمايو: «الله چيو: مون قبول ڪيو.» رسول الله ﷺ کان ٻين طريقن سان به روايت آهي ته پاڻ فرمايائون: «مون کي سچي ۽ سولي دين سان موڪليو ويو آهي.»
«اي اسان جا پالڻهار! اسان تي اهو بار نه رک، جنهن جي کڻڻ جي اسان ۾ طاقت نه هجي.» يعني فرض ڪيل عملن، مصيبتن ۽ آزمائشن مان اهڙي شيءِ سان آزمائش ۾ نه وجهه، جنهن کي برداشت ڪرڻ جي اسان ۾ سگهه نه هجي. مڪحول هن آيت بابت چيو: «ان مان مراد پرديس، اڪيلائي ۽ شديد خواهش آهي.»
اها روايت ابن ابي حاتم ڪئي آهي. الله فرمايو: «ها.» ۽ ٻي حديث ۾ آهي: «الله چيو: مون قبول ڪيو.»
«۽ اسان کي معاف ڪر» يعني اسان ۽ تنهنجي وچ ۾ جيڪي ڪوتاهيون ۽ لغزشون توکي معلوم آهن، تن تان درگذر ڪر.
«۽ اسان کي بخش» يعني اسان ۽ تنهنجن بندن جي وچ ۾ اسان جي براين ۽ خراب عملن کي لڪائي ڇڏ، جيئن کين اهي ظاهر نه ٿين.
«۽ اسان تي رحم ڪر» يعني اڳتي اسان کي پنهنجي توفيق سان ڪنهن ٻئي گناهه ۾ نه وجهه. انهيءَ ڪري چيو ويو آهي ته گنهگار کي ٽن شين جي ضرورت آهي: الله سندس ۽ پنهنجي وچ ۾ ٿيل قصور معاف ڪري؛ پنهنجي بندن کان اهو لڪائي، جيئن سندن وچ ۾ کيس خوار نه ڪري؛ ۽ کيس محفوظ رکي، جيئن کيس اهڙي گناهه ۾ ٻيهر نه وجهي. اڳئين حديث ۾ آهي ته الله فرمايو: «ها.» ۽ ٻي حديث ۾ آهي: «الله چيو: مون قبول ڪيو.»
«تون اسان جو سرپرست آهين» يعني تون اسان جو مددگار ۽ نگهبان آهين؛ اسان توتي ڀروسو ڪيو آهي، توکان ئي مدد گهرون ٿا ۽ توتي ئي آسرو رکون ٿا. توکان سواءِ اسان وٽ ڪا طاقت ۽ قوت ناهي.
«تنهنڪري اسان کي ڪافرن جي ٽوليءَ تي سوڀ ڏي» يعني انهن ماڻهن تي، جن تنهنجي دين جو انڪار ڪيو، تنهنجي يڪتايي کي نه مڃيو، تنهنجي نبي جي رسالت کي رد ڪيو ۽ تنهنجي بدران ٻين جي عبادت ڪئي ۽ تنهنجا بندا توسان شريڪ ڪيائون. تنهنڪري اسان کي انهن تي سوڀ ڏي ۽ دنيا ۽ آخرت ۾ پڄاڻي اسان جي حق ۾ ڪر. الله فرمايو: «ها.» مسلم جي ابن عباس واري حديث ۾ آهي: «الله فرمايو: مون قبول ڪيو.»
ابن جرير چيو: مثنى بن ابراهيم اسان کي حديث بيان ڪئي؛ ابو نعيم، سفيان کان، ابو اسحاق کان روايت ڪئي ته معاذ رضي الله عنه جڏهن سورة البقرة جي هن پڇاڙي تي پهچندو هو: «تنهنڪري اسان کي ڪافرن جي ٽوليءَ تي سوڀ ڏي»، ته چوندو هو: «آمين.» وڪيع به اها روايت سفيان کان، ابو اسحاق کان، هڪ شخص کان، معاذ بن جبل کان ڪئي آهي ته هو جڏهن سورة البقرة ختم ڪندو هو ته «آمين» چوندو هو. اسان وساري ويٺاسين.
البته سورة البقرة جي هن حصي ۾: «الله ڪنهن جان تي ان جي وس کان وڌيڪ بار نٿو رکي»، «ان کي اهو ئي ملندو جيڪو هن ڪمايو، ۽ ان جي خلاف اهو ئي ٿيندو جيڪو هن ڪمايو»، «اي اسان جا پالڻهار! جيڪڏهن اسان وساريون يا غلطي ڪريون ته اسان کي نه پڪڙ»، «اي اسان جا پالڻهار! اسان تي اهڙو بار نه رک، جهڙو اسان کان اڳين تي رکيو هيئي»، «اي اسان جا پالڻهار! اسان تي اهو بار نه رک، جنهن جي کڻڻ جي اسان ۾ طاقت نه هجي»، «۽ اسان کي معاف ڪر، اسان کي بخش ۽ اسان تي رحم ڪر؛ تون اسان جو سرپرست آهين، تنهنڪري اسان کي ڪافرن جي ٽوليءَ تي سوڀ ڏي» شامل آهن. «النجم: 16؛ النساء: 123؛ النجم: 39–41»
البغوي جي تفسير
الله تعالى جو فرمان: «رسول ايمان آندو» يعني تصديق ڪئي.
«ان تي، جيڪو سندس پالڻهار وٽان مٿس نازل ڪيو ويو، ۽ مؤمنن پڻ؛ انهن سڀني الله تي ايمان آندو» يعني انهن مان هر هڪ، انهيءَ ڪري فعل واحد آيو آهي.
«۽ سندس ملائڪن، سندس ڪتابن ۽ سندس رسولن تي.» حمزه ۽ ڪسائي «ڪِتابِهِ» واحد پڙهيو آهي، يعني قرآن. ۽ چيو ويو آهي ته واحد جي لفظ سان گڏ اچڻ باوجود ان مان جمع مراد آهي، جيئن الله تعالى جو فرمان آهي: «پوءِ الله نبين کي خوشخبري ڏيندڙ ۽ ڊيڄاريندڙ ڪري موڪليو، ۽ انهن سان گڏ ڪتاب نازل ڪيائين» (البقرة: 213). ٻين قراءَ «ڪُتُبِهِ» جمع پڙهيو آهي، جيئن الله تعالى جو فرمان آهي: «۽ سندس ملائڪن، سندس ڪتابن ۽ سندس رسولن تي» (النساء: 136).
«اسين سندس ڪنهن به رسول ۾ فرق نٿا ڪريون» يعني ڪن تي ايمان آڻي ۽ ڪن جو انڪار نٿا ڪريون، جيئن يهودين ۽ عيسائين ڪيو. هتي هڪ محذوف لفظ تقدير طور آهي: «اهي چون ٿا: اسين فرق نٿا ڪريون.» يعقوب «لَا يُفَرِّقُ» ياءَ سان پڙهيو آهي؛ تڏهن اهو رسول بابت خبر ٿيندو، يا مطلب ٿيندو ته اهي سڀئي فرق نٿا ڪن. «ڪنهن هڪ» چيو ويو آهي، «ڪنهن به ٽولي» نه، ڇاڪاڻ ته «أحد» واحد ۽ جمع ٻنهي لاءِ اچي ٿو.
الله تعالى فرمايو: «پوءِ اوهان مان ڪو به ان کي روڪڻ وارو نه هوندو» (الحاقة: 47). «۽ چيائون: ٻڌوسون» يعني تنهنجو فرمان.
«۽ اطاعت ڪئي» يعني تنهنجي حڪم جي. حڪيم، جابر رضي الله عنهما کان روايت ڪئي آهي ته جڏهن هيءَ آيت نازل ٿي، تڏهن جبريل عليه السلام نبي ﷺ کي چيو: «الله تنهنجي ۽ تنهنجي امت جي ساراهه ڪئي آهي؛ دعا ڪر، توکي عطا ڪيو ويندو.» پوءِ الله تعالى جي سيکارڻ سان پاڻ دعا ڪئي:
«تنهنجي بخشش گهرون ٿا.» هيءُ مصدر جي مفعولي حالت وارو لفظ آهي؛ معنيٰ: «اسان کي پنهنجي بخشش سان بخش» يا «اسين توکان تنهنجي بخشش گهرون ٿا.» «اي اسان جا پالڻهار! ۽ تو ڏانهن ئي موٽڻو آهي.»
«الله ڪنهن جان تي ان جي وس کان وڌيڪ بار نٿو رکي.» آيت جو ظاهر مطلب ضرورت پوري ڪرڻ آهي؛ ان ۾ دعا جو لفظ محذوف آهي، ڄڻڪ هنن چيو: «اسان تي رڳو ايترو بار رک، جيترو اسان جي وس ۾ آهي.» الله جواب ڏنو ته الله ڪنهن جان تي ان جي وس کان وڌيڪ بار نٿو رکي، يعني سندس طاقت کان وڌيڪ نه. «وُسع» ان شيءِ جو نالو آهي، جيڪا انسان جي گنجائش ۾ هجي ۽ مٿس تنگ نه ٿئي.
ان جي معنيٰ بابت اختلاف آهي. ابن عباس رضي الله عنهما، عطاءَ ۽ گهڻن مفسرن جو چوڻ آهي ته ان مان مراد دل جو اهو خيال آهي، جنهن جو ذڪر هن فرمان ۾ آهي: «جيڪڏهن اوهين پنهنجي دلين ۾ جيڪي آهي سو ظاهر ڪريو»؛ جيئن اسان اڳي بيان ڪيو. ابن عباس رضي الله عنهما کان روايت آهي ته ان مان مراد خاص مؤمن آهن: سندن دين جو معاملو سندن لاءِ آسان ڪيو ويو ۽ مٿن رڳو اهو فرض ڪيو ويو، جنهن جي هو طاقت رکن ٿا. جيئن الله تعالى فرمايو: «الله اوهان لاءِ آساني گهري ٿو ۽ اوهان لاءِ تنگي نٿو گهري» (البقرة: 185)، ۽ الله فرمايو: «۽ دين ۾ اوهان تي ڪا تنگي نه رکي اٿس» (الحج: 78).
سفيان بن عيينه کان الله تعالى جي هن فرمان بابت پڇيو ويو: «الله ڪنهن جان تي ان جي وس کان وڌيڪ بار نٿو رکي.» هن چيو: «رڳو ان جي آسانيءَ جيترو؛ ان تي ان جي طاقت کان وڌيڪ بار نه رکيو اٿس.» هيءُ سٺو قول آهي، ڇاڪاڻ ته وس طاقت کان گهٽ درجي جي شيءِ آهي.
الله تعالى جو فرمان: «ان کي اهو ئي آهي، جيڪو هن ڪمايو» يعني جان جيڪا ڀلائي ڪئي، ان جو اجر ۽ ثواب ان لاءِ آهي.
«۽ ان جي خلاف اهو آهي، جيڪو هن ڪمايو» يعني جيڪا بدي ڪئي، ان جو وبال مٿس آهي.
«اي اسان جا پالڻهار! اسان کي نه پڪڙ» يعني اسان کي سزا نه ڏي.
«جيڪڏهن اسان وساريون» ڪن مفسرن ان کي وسارڻ، يعني غفلت، جي معنيٰ ۾ ورتو آهي. ڪلبي چيو: بني اسرائيل جڏهن پنهنجن حڪمن مان ڪا شيءِ وساريندا هئا يا غلطي ڪندا هئا ته کين ترت سزا ڏني ويندي هئي؛ سندن گناهه جيتري حساب سان کاڌي يا پيئڻ جي ڪا شيءِ مٿن حرام ڪئي ويندي هئي. تنهنڪري الله مؤمنن کي حڪم ڏنو ته هو الله کان دعا گهرن ته اهڙي ڳالهه تي کين نه پڪڙي. ۽ چيو ويو آهي ته هتي وسارڻ جي معنيٰ آهي ڇڏي ڏيڻ؛ جيئن الله تعالى جو فرمان آهي: «انهن الله کي وساري ڇڏيو، پوءِ الله به کين وساري ڇڏيو» (التوبة: 67).
الله تعالى جو فرمان: «يا اسان کان غلطي ٿئي» چيو ويو آهي ته هتي ان جي معنيٰ ارادو ۽ ڄاڻي واڻي ڪرڻ آهي. عربيءَ ۾ چيو ويندو آهي: «فلاڻي غلطي ڪئي»، جڏهن هن ڄاڻي واڻي ڪيو هجي. الله تعالى فرمايو: «بيشڪ انهن جو قتل وڏي غلطي آهي» (الإسراء: 31). عطاءَ چيو: «جيڪڏهن اسان وساريون يا غلطي ڪريون» يعني جيڪڏهن اسان اڻڄاڻ ٿيون يا ڄاڻي واڻي ڪريون.
گهڻن مفسرن ان کي غلطي، يعني اڻڄاڻائي ۽ سهو، جي معنيٰ ۾ ورتو آهي؛ ڇاڪاڻ ته ڄاڻي واڻي ڪيل گناهه معاف ٿيل ناهي، بلڪ الله جي مشيئت هيٺ آهي، جڏهن ته غلطي معاف ٿيل آهي. نبي ﷺ فرمايو: «منهنجي امت کان غلطي، وسارڻ ۽ جنهن ڪم تي کين مجبور ڪيو وڃي، سو معاف ڪيو ويو آهي.»
الله تعالى جو فرمان: «اي اسان جا پالڻهار! اسان تي ڳرو بار نه رک» يعني اهڙو ڳرو عهد ۽ مضبوط واعدو اسان تي نه رک، جنهن تي عمل ڪرڻ جي اسان ۾ طاقت نه هجي، جو ان کي ٽوڙڻ يا ڇڏڻ سبب اسان کي عذاب ڏئين.
«جيئن اهو انهن تي رکيو هيئي، جيڪي اسان کان اڳ هئا» يعني يهودين تي؛ هنن ان کي پورو نه ڪيو، تنهنڪري کين سزا ڏني وئي. مجاهد، عطاءَ، قتاده، سدي، ڪلبي ۽ ٻين جو اهو قول آهي. ان جي دليل الله تعالى جو فرمان آهي: «۽ ان تي منهنجو عهد اوهان ورتو» (آل عمران: 81)، يعني منهنجو عهد. ۽ چيو ويو آهي ته ان جو مطلب آهي: اسان تي حڪم سخت ۽ ڳرو نه ڪر، جيئن اڳين يهودين تي سخت ڪيو هُيئي.
الله مٿن پنجاهه نمازون فرض ڪيون هيون، زڪوات ۾ سندن مال جو چوٿون حصو ڏيڻ جو حڪم ڏنو هئائين؛ ڪپڙي تي ناپاڪي لڳندي هئي ته ان کي ڪٽي ڇڏيندا هئا؛ جيڪو گناهه ڪندو هو، سو صبح جو پنهنجي دروازي تي لکيل ڏسندو هو، ۽ اهڙا ٻيا به ڳرا بار ۽ زنجيرون هيون. عثمان، عطاءَ، مالڪ بن انس، ابو عبيده ۽ ٻين جو اهو مطلب آهي. ان جي دليل الله تعالى جو فرمان آهي: «۽ انهن تان سندن ڳرا بار ۽ اهي زنجيرون لاهي ٿو، جيڪي مٿن هيون» (الأعراف: 157). ۽ چيو ويو آهي ته «إصر» مان اهڙو گناهه مراد آهي، جنهن جي توبه ناهي؛ مطلب ته اسان کي ان جهڙي گناهه کان بچاءِ. ان لفظ جي اصل معنيٰ مضبوط ٻڌڻ ۽ پڪو ڪرڻ آهي.
الله تعالى جو فرمان: «اي اسان جا پالڻهار! اسان تي اهو بار نه رک، جنهن جي کڻڻ جي اسان ۾ طاقت نه هجي» يعني اهڙا عمل اسان تي فرض نه ڪر، جن جي اسين سگهه نه رکون. ۽ چيو ويو آهي ته ان مان مراد دل جو خيال ۽ وسوسو آهي. مڪحول کان نقل ٿيل آهي ته هن چيو: «ان مان مراد شديد شهوت آهي.»
پڇيو ويو ته «شديد شهوت» ڇا آهي؟ چيو ويو: شديد جنسي خواهش. ابراهيم چيو: «ان مان مراد محبت آهي.» محمد بن عبدالوهاب چيو: «عشق.» ابن جريج چيو: «ڀولڙو ۽ سوئر بڻايو وڃڻ.» ۽ چيو ويو آهي: «دشمنن جي خوش ٿيڻ»؛ يا چيو ويو آهي: «جدائي ۽ قطع تعلق»؛ اسين الله کان انهن کان پناهه گهرون ٿا.
الله تعالى جو فرمان: «۽ اسان کي معاف ڪر» يعني اسان کان درگذر ڪر ۽ اسان جا گناهه مٽائي ڇڏ.
«۽ اسان کي بخش» يعني اسان جا گناهه لڪائي ڇڏ ۽ اسان کي رسوا نه ڪر.
«۽ اسان تي رحم ڪر» ڇاڪاڻ ته اسين تنهنجي اطاعت کان سواءِ عمل حاصل نٿا ڪري سگهون، ۽ تنهنجي رحمت کان سواءِ تنهنجي نافرماني ڇڏي نٿا سگهون.
«تون اسان جو سرپرست آهين» يعني اسان جو مددگار، نگهبان ۽ سنڀاليندڙ.
«تنهنڪري اسان کي ڪافرن جي ٽوليءَ تي سوڀ ڏي.» سعيد بن جبير، ابن عباس رضي الله عنهما کان الله تعالى جي هن فرمان بابت روايت ڪئي آهي: «تنهنجي بخشش گهرون ٿا، اي اسان جا پالڻهار»، ته الله تعالى فرمايو: «مون اوهان کي بخشي ڇڏيو.» ۽ «اي اسان جا پالڻهار! جيڪڏهن اسان وساريون يا غلطي ڪريون ته اسان کي نه پڪڙ» بابت فرمايائين: «مان اوهان کي نه پڪڙيندس.»
«اي اسان جا پالڻهار! اسان تي ڳرو بار نه رک» بابت فرمايائين: «مان اوهان تي ڳرو بار نه رکندس.» «۽ اسان تي اهو بار نه رک، جنهن جي کڻڻ جي اسان ۾ طاقت نه هجي» بابت فرمايائين: «مان اوهان تي اهو بار نه رکندس.» «۽ اسان کي معاف ڪر» کان وٺي آخر تائين بابت فرمايائين: «مون اوهان کي معاف ڪيو، بخشي ڇڏيو، اوهان تي رحم ڪيو ۽ ڪافرن جي ٽوليءَ تي اوهان جي مدد ڪئي.»
معاذ بن جبل جڏهن سورة البقرة ختم ڪندو هو ته «آمين» چوندو هو.
اسان کي اسماعيل بن عبدالقاهر خبر ڏني؛ مون کي عبدالغافر بن محمد خبر ڏني؛ مون کي محمد بن عيسى جلودي خبر ڏني؛ مون کي ابراهيم بن محمد بن سفيان خبر ڏني؛ مون کي مسلم بن حجاج خبر ڏني؛ ابو بڪر بن ابي شيبه، ابو اسامه کان، مالڪ بن مغول کان، زبير بن عدي کان، طلحه بن علي بن مصرف کان، مرة کان، عبدالله کان روايت ڪئي ته جڏهن رسول الله ﷺ کي رات جو سير ڪرايو ويو، تڏهن کيس سِدرة المنتهى تائين پهچايو ويو. اها ڇهين آسمان ۾ آهي؛ زمين کان مٿي چڙهندڙ شيون اتي پهچن ٿيون ۽ اتان کين وٺي ورتو وڃي ٿو، ۽ مٿان کان هيٺ لهندڙ شيون به اتي پهچن ٿيون ۽ اتان کين وٺي ورتو وڃي ٿو. الله جو فرمان آهي: «جڏهن سِدرة کي ڍڪيندڙ شيءِ ڍڪي ڇڏيو» (النجم: 16).
پاڻ فرمايائون: «سون جا پتنگا.» رسول الله ﷺ کي ٽي شيون ڏنيون ويون: پنج نمازون، سورة البقرة جون آخري آيتون، ۽ سندس امت مان انهن ماڻهن جي بخشش، جن الله سان ڪنهن کي شريڪ نه ڪيو، جيتوڻيڪ اهي هلاڪ ڪندڙ وڏن گناهن ۾ پئجي ويا هجن.
صحيح مسلم (حديث نمبر 126) ۾ ابن عباس رضي الله عنهما کان روايت آهي ته هڪ ملائڪ آسمان مان لٿو ۽ نبي ﷺ کي چيو: «ٻن نورن جي خوشخبري وٺ… اهي سورة الفاتحه ۽ سورة البقرة جون آخري آيتون آهن.»