رَبَّنَا تَقَبَّلْ مِنَّا، إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ. رَبَّنَا وَاجْعَلْنَا مُسْلِمَيْنِ لَكَ، وَمِنْ ذُرِّيَّتِنَا أُمَّةً مُسْلِمَةً لَكَ، وَأَرِنَا مَنَاسِكَنَا، وَتُبْ عَلَيْنَا، إِنَّكَ أَنْتَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ.
رَبَّنَا تَقَبَّلْ مِنَّا إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ رَبَّنَا وَاجْعَلْنَا مُسْلِمَيْنِ لَكَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِنَا أُمَّةً مُسْلِمَةً لَكَ وَأَرِنَا مَنَاسِكَنَا وَتُبْ عَلَيْنَا إِنَّكَ أَنْتَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ
آڊيو لوڊ نه ٿي سگهيو. پوءِ ڪوشش ڪريو.
۽ جڏھن ابراھيم ۽ اسمٰعيل بيت (الله) جا بنياد اوساريندا هُئا (تڏھن چوندا هُئا ته) اي اسان جا پالڻھار (ھيءُ پورھيو) اسان کان قبول ڪر، ڇوته تون ئي ٻڌندڙ ڄاڻندڙ آھين. ۽ اسان جا پالڻھار اسان کي پنھنجو فرمانبردار ڪر ۽ اسان جي اولاد مان (به) ھڪ ٽوليءَ کي پنھنجو فرمانبردار ڪر، ۽ اسان کي اسان جي حج جا ارڪان سيکار ۽ اسان جون (خطائون) معاف ڪر، ڇو ته تون ئي وڏو معاف ڪندڙ مھربان آھين.
عربي متن: رَبَّنَا تَقَبَّلْ مِنَّا إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ رَبَّنَا وَاجْعَلْنَا مُسْلِمَيْنِ لَكَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِنَا أُمَّةً مُسْلِمَةً لَكَ وَأَرِنَا مَنَاسِكَنَا وَتُبْ عَلَيْنَا إِنَّكَ أَنْتَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ سرڪاري ترجمو: ۽ جڏھن ابراھيم ۽ اسمٰعيل بيت (الله) جا بنياد اوساريندا هُئا (تڏھن چوندا هُئا ته) اي اسان جا پالڻھار (ھيءُ پورھيو) اسان کان قبول ڪر، ڇوته تون ئي ٻڌندڙ ڄاڻندڙ آھين. ۽ اسان جا پالڻھار اسان کي پنھنجو فرمانبردار ڪر ۽ اسان جي اولاد مان (به) ھڪ ٽوليءَ کي پنھنجو فرمانبردار ڪر، ۽ اسان کي اسان جي حج جا ارڪان سيکار ۽ اسان جون (خطائون) معاف ڪر، ڇو ته تون ئي وڏو معاف ڪندڙ مھربان آھين. مطلب: صيغن ۾ فعل «تَقَبَّلْ» (قبول ڪر) ۽ «اجْعَلْ» (ڪر) شامل آهن. آداب جو هڪ نمونو: ڪعبي جي اڏاوت مڪمل ڪرڻ کان پوءِ نبين پنهنجي نيڪ عمل تي فخر نه ڪيو، پر عاجزيءَ سان، ڳوڙها ڳاڙي، عمل جي قبوليت، فرمانبرداري ۽ اولاد جي نيڪيءَ جي دعا گهري.
شيخ عبدالرحمان السعدي جي تفسير
۽ ٻنهي پنهنجي لاءِ ۽ پنهنجي اولاد لاءِ اسلام جي دعا ڪئي، جنهن جي حقيقت دل جو پنهنجي پالڻهار آڏو جهڪڻ ۽ فرمانبردار ٿيڻ آهي، ۽ ان ۾ عضون جي فرمانبرداري به شامل آهي. (وَأَرِنَا مَنَاسِكَنَا) يعني: اسان کي اهي ريتون ۽ عبادتون اهڙيءَ طرح سيکار، جو اسين انهن کي ڏسي ۽ مشاهدو ڪري ڄاڻون، ته جيئن اها ڳالهه وڌيڪ اثرائتي ٿئي. ممڪن آهي ته ”مناسڪ“ مان مراد حج جا سڀئي عمل هجن، جيئن سياق ۽ مقام مان ظاهر ٿئي ٿو؛ ۽ اهو به ممڪن آهي ته ان مان وڌيڪ وسيع معنيٰ مراد هجي، يعني سڄو دين ۽ سڀئي عبادتون، جيئن لفظ جي عموم مان معلوم ٿئي ٿو، ڇاڪاڻتہ ”نسڪ“ جي معنيٰ عبادت ڪرڻ آهي، پر عرف ۾ اهو لفظ گهڻو ڪري حج جي عبادتن لاءِ استعمال ٿيندو آهي.
پوءِ انهن ٻنهي جي دعا جو حاصل اهو ٿيو ته کين نافع علم ۽ نيڪ عمل جي توفيق عطا ڪئي وڃي. ۽ جڏهن ته ٻانهي کان، ڪهڙو به هجي، ڪوتاهي ضرور ٿي ويندي آهي ۽ کيس توبهه جي ضرورت پوندي آهي، تنهنڪري ٻنهي چيو: (وَتُبْ عَلَيْنَا إِنَّكَ أَنْتَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ) ”۽ اسان جي توبهه قبول ڪر؛ بيشڪ تون ئي گهڻو توبهه قبول ڪندڙ، نهايت رحم ڪندڙ آهين.“
۽ ابراهيم ۽ اسماعيل جو اهو حال ياد ڪر، جڏهن اهي بيت الله جا بنياد مٿي کڻي رهيا هئا ۽ هن عظيم ڪم کي جاري رکيو هئائون؛ ۽ اهو به ياد ڪر ته سندن حال خوف ۽ اميد جو هو، ايتري قدر جو هن ڪم جي باوجود به انهن الله کان دعا گهري ته سندن عمل قبول فرمائي، ته جيئن ان مان وڏي ڀلائي حاصل ٿئي.
امام ابن ڪثير جي تفسير
۽ الله تعالى جي هن فرمان بابت: (۽ جڏهن ابراهيم ۽ اسماعيل بيت جا بنياد مٿي کڻي رهيا هئا: اي اسان جا پالڻهار! اسان کان قبول فرماءِ، بيشڪ تون ئي ٻڌندڙ، ڄاڻندڙ آهين. اي اسان جا پالڻهار! اسان کي پنهنجو فرمانبردار بڻاءِ، ۽ اسان جي اولاد مان به هڪ جماعت پنهنجي فرمانبردار بڻاءِ، ۽ اسان کي اسان جون عبادتون ڏيکار، ۽ اسان جي توبه قبول فرماءِ، بيشڪ تون ئي توبه قبول ڪندڙ، نهايت رحم ڪندڙ آهين.)
«القواعد» «قاعدة» جو جمع آهي، جنهن جي معنيٰ ٿنڀو ۽ بنياد آهي. الله تعالى فرمائي ٿو: اي محمد! پنهنجي قوم کي ابراهيم ۽ اسماعيل، عليهما السلام، جو بيت الله تعمير ڪرڻ ۽ ان جا بنياد مٿي کڻڻ ياد ڏيار، جڏهن اهي ٻئي چوندا هئا: (اي اسان جا پالڻهار! اسان کان قبول فرماءِ، بيشڪ تون ئي ٻڌندڙ، ڄاڻندڙ آهين.)
اهي ٻئي نيڪ عمل ڪري رهيا هئا، پر الله تعالى کان دعا گهري رهيا هئا ته سندن عمل قبول فرمائي. جيئن ابن ابي حاتم مڪي محمد بن يزيد بن خنيس جي حديث مان، وهيب بن الورد کان روايت ڪئي آهي ته هن هيءَ آيت پڙهي: (۽ جڏهن ابراهيم ۽ اسماعيل بيت جا بنياد مٿي کڻي رهيا هئا: اي اسان جا پالڻهار! اسان کان قبول فرماءِ.) پوءِ روئڻ لڳو ۽ چوڻ لڳو: «اي رحمان جا خليل!
تون رحمان جي گهر جا ٿنڀا مٿي کڻي رهيو آهين، ۽ توکي انديشو آهي ته متان توکان قبول نه ڪيو وڃي.» اهو ئي حال الله تعالى انهن مخلص مؤمنن جو بيان ڪيو آهي، پنهنجي هن فرمان ۾: (۽ جيڪي ڪجهه ڏين ٿا...) يعني خيراتن، خرچن ۽ نيڪ عبادتن مان جيڪو ڏين ٿا، (۽ سندن دليون ڊڄندڙ هونديون آهن.) يعني کين ڊپ هوندو آهي ته متان سندن عمل قبول نه ٿين.
جيئن عائشه رضي الله عنها کان رسول الله صلى الله عليه وسلم جي صحيح حديث ۾ آيو آهي، جنهن جو ذڪر پنهنجي مناسب جاءِ تي ايندو. ڪن مفسرن چيو آهي ته بنياد ابراهيم کڻي رهيو هو ۽ دعا اسماعيل ڪري رهيو هو. صحيح ڳالهه اها آهي ته ٻئي بنياد مٿي کڻي رهيا هئا ۽ گڏوگڏ چئي رهيا هئا، جيئن اڳتي ان جو بيان ايندو. امام بخاري هتي هڪ حديث روايت ڪئي آهي، جيڪا اسان نقل ڪنداسين، پوءِ ان سان لاڳاپيل آثار به آڻينداسين.
بخاري، الله مٿس رحم ڪري، چيو: اسان کي عبدالله بن محمد حديث بيان ڪئي؛ اسان کي عبدالرزاق حديث بيان ڪئي؛ اسان کي معمر، ايوب السختياني ۽ ڪثير بن ڪثير بن مطلب بن ابي وداعه کان، انهن مان هڪ ٻئي کان وڌيڪ بيان ڪندي، سعيد بن جبير کان، ابن عباس رضي الله عنهما کان خبر ڏني، هن چيو: سڀ کان پهرين عورتن ۾ پٽڪو ام اسماعيل جي ڪري اختيار ڪيو ويو. هن هڪ پٽڪو ٻڌو ته جيئن ساره کان پنهنجا پيرن جا نشان لڪائي ڇڏي. پوءِ ابراهيم، عليه السلام، ان کي ۽ سندس پٽ اسماعيل، عليه السلام، کي وٺي آيو، جڏهن هوءَ کيس کير پياريندي هئي. پوءِ کين بيت الله وٽ، مسجد جي مٿئين حصي ۾ زمزم جي مٿان هڪ وڻ هيٺان ڇڏيائين.
ان وقت مڪي ۾ ڪو به ماڻهو نه هو ۽ نه ئي اتي پاڻي هو. هن کين اتي ڇڏيو ۽ وٽن هڪ ٿيلهي رکيائين، جنهن ۾ کجورون هيون، ۽ هڪ مشڪ، جنهن ۾ پاڻي هو. پوءِ ابراهيم عليه السلام موٽي روانو ٿيو. ام اسماعيل سندس پٺيان لڳي ۽ چيائين: «اي ابراهيم!
ڪيڏانهن وڃين ٿو، جو اسان کي هن اهڙي واديءَ ۾ ڇڏي ٿو وڃين، جتي ڪو ماڻهو يا ڪا شيءِ ناهي؟» هن ڪيترائي ڀيرا ائين چيو، پر ابراهيم سندس طرف نه نهاريو. پوءِ هن چيو: «ڇا الله توکي ائين ڪرڻ جو حڪم ڏنو آهي؟» چيائين: «ها.» هن چيو: «ته پوءِ هو اسان کي ضايع نه ڪندو.»
پوءِ هوءَ موٽي وئي. ابراهيم عليه السلام روانو ٿيو، تان جو ان ٽڪريءَ وٽ پهتو جتان هو کيس نظر نه پئي آيو. پوءِ بيت الله ڏانهن منهن ڪري بيٺو ۽ اهي دعائون گهريائين، هٿ مٿي ڪيائين ۽ چيائين: (اي اسان جا پالڻهار! مون پنهنجي اولاد مان ڪجهه ماڻهن کي هڪ اهڙي واديءَ ۾، جتي پوک ناهي، تنهنجي حرمت واري گهر وٽ رهائش ڏني آهي، اي اسان جا پالڻهار!
ته جيئن اهي نماز قائم ڪن؛ پوءِ ماڻهن جي دلين مان ڪجهه کي انهن ڏانهن مائل ڪر ۽ کين ميون مان رزق ڏي، ته جيئن اهي شڪر ڪن.) ام اسماعيل اسماعيل عليهما السلام کي کير پياريندي رهي ۽ ان پاڻيءَ مان پيئندي رهي، تان جو مشڪ جو پاڻي ختم ٿي ويو. هوءَ اُڃي ٿي ۽ سندس پٽ به اُڃيو. هوءَ کيس ڏسندي رهي، جو هو تڙڦي رهيو هو يا چيو ته مٽيءَ تي پاسا ورائي رهيو هو.
هن کي ڏسڻ کان بچڻ لاءِ هوءَ اتان نڪري وئي. پوءِ صفا کي ڏٺائين، جيڪو زمين تي سندس ڀرسان سڀ کان ويجهو جبل هو. هوءَ ان تي چڙهي ۽ واديءَ ڏانهن منهن ڪري ڏسڻ لڳي ته ڪو ماڻهو نظر اچي ٿو يا نه، پر ڪنهن کي به نه ڏٺائين. پوءِ صفا تان لهي واديءَ ۾ پهتي، پنهنجي چادر جو پلاند مٿي کنيو ۽ اهڙي تڪڙي ڊوڙ پاتي، جيئن سخت ٿڪيل ماڻهو ڊوڙندو آهي، تان جو واديءَ کان لنگهي وئي.
پوءِ مروه وٽ پهتي، ان تي چڙهي ۽ ڏٺائين ته ڪو ماڻهو نظر اچي ٿو يا نه، پر ڪنهن کي به نه ڏٺائين. ائين ست ڀيرا ڪيائين. ابن عباس چيو: نبي صلى الله عليه وسلم فرمايو: «انهيءَ ڪري ماڻهن انهن ٻنهي ٽڪرين جي وچ ۾ سعي ڪئي.» جڏهن هوءَ مروه تي چڙهي ته هڪ آواز ٻڌائين.
چيائين: «خاموش!» يعني پاڻ کي. پوءِ ڌيان سان ٻڌائين ته ٻيهر آواز ٻڌائين. چيائين: «مون تنهنجو آواز ٻڌو آهي؛ جيڪڏهن تو وٽ مدد هجي ته مدد ڪر!» اوچتو زمزم جي جاءِ تي هڪ فرشتو ڏٺائين. هن پنهنجي کڙيءَ سان يا پنهنجي پر سان زمين کوٽي، تان جو پاڻي ظاهر ٿي پيو.
پوءِ ام اسماعيل ان جي چوڌاري هٿن سان بند ٻڌڻ لڳي ۽ پاڻي پنهنجي مشڪ ۾ ڀرڻ لڳي، جڏهن ته پاڻي ڀرڻ کان پوءِ به اٻڙڪا ڏيندو رهيو. ابن عباس چيو: نبي صلى الله عليه وسلم فرمايو: «الله ام اسماعيل تي رحم ڪري! جيڪڏهن هوءَ زمزم کي ڇڏي ڏئي ها» يا فرمايائون: «جيڪڏهن پاڻي ڀرڻ شروع نه ڪري ها ته زمزم هڪ وهندڙ چشمو هجي ها.» پوءِ هن پاڻي پيتو ۽ پنهنجي پٽ کي کير پياريو.
فرشتي کيس چيو: «برباد ٿيڻ کان نه ڊڄ؛ هتي الله عزوجل جو هڪ گهر آهي، جنهن کي هي ڇوڪرو ۽ سندس پيءُ تعمير ڪندا، ۽ الله عزوجل پنهنجي گهر وارن کي ضايع نه ڪندو.» بيت زمين کان ٽڪريءَ وانگر مٿي هو. برساتي پاڻي ان وٽ ايندو ۽ ساڄي ۽ کاٻي پاسي کان وهي نڪري ويندو. ائين ئي رهيو، تان جو جرهم جي ماڻهن جو هڪ قافلو يا جرهم جو هڪ گهرانو ڪداءَ جي رستي کان ايندي اتيان لنگهيو.
اهي مڪي جي هيٺئين حصي ۾ لٿا. هڪ پکيءَ کي پاڻيءَ جي چوڌاري ڦرندي ڏٺائون. چيائون: «هي پکي ته پاڻيءَ جي چوڌاري ڦري رهيو آهي؛ اسان کي هن واديءَ جي خبر آهي، هتي ته پاڻي ناهي.» پوءِ هڪ يا ٻه ماڻهو موڪليائون، ته انهن پاڻي ڏٺو. اهي موٽي آيا ۽ پاڻيءَ جي خبر ڏنائون، پوءِ قافلو به اتي آيو.
ابن عباس چيو: ام اسماعيل پاڻيءَ وٽ هئي. انهن چيو: «ڇا تون اسان کي اجازت ڏيندينءَ ته تنهنجي ڀرسان لهي رهون؟» هن چيو: «ها، پر پاڻيءَ تي اوهان جو ڪو حق نه هوندو.» انهن چيو: «ٺيڪ آهي.» ابن عباس چيو ته نبي صلى الله عليه وسلم فرمايو: «ام اسماعيل کي ماڻهن جي صحبت وڻندي هئي، سو انهن جو اچڻ سندس لاءِ خوشيءَ جو سبب ٿيو.
اهي اتي لٿا، پوءِ پنهنجن گهر وارن کي به سڏايائون، سي به اچي انهن سان گڏ رهي پيا. ايتري تائين جو اتي انهن جا ڪيترائي گهرانا آباد ٿي ويا. ڇوڪرو وڏو ٿيو ۽ انهن کان عربي سکيو. جڏهن هو جوان ٿيو ته انهن کي هو ڏاڍو وڻڻ لڳو، پوءِ انهن پنهنجي هڪ عورت سان سندس نڪاح ڪرايو.
ام اسماعيل وفات ڪري وئي. پوءِ ابراهيم، اسماعيل جي شاديءَ کان پوءِ، آيو ته پنهنجي ڇڏيل حالتن جو پتو وٺي. اسماعيل کي نه ڏٺائين، تنهنڪري سندس زال کان پڇيائين ته هو ڪٿي آهي. هن چيو: اسان لاءِ روزي ڳولڻ ويو آهي. پوءِ ابراهيم کانئن سندن گذران ۽ حال احوال پڇيو.
هن چيو: اسين ڏکيائيءَ ۽ تنگيءَ ۾ آهيون، ۽ وٽس شڪايت ڪيائين. ابراهيم چيو: جڏهن تنهنجو مڙس اچي ته کيس منهنجو سلام چئجانءِ ۽ کيس چئجانءِ ته پنهنجي دروازي جي چانئٺ بدلائي.» جڏهن اسماعيل عليه السلام موٽي آيو ته ڄڻ ڪجهه محسوس ڪيائين. چيائين: «ڇا ڪو ماڻهو اوهان وٽ آيو هو؟»
هن چيو: «ها، هڪ پوڙهو شخص آيو هو، اهڙو اهڙو. تو بابت پڇيائين، مون کيس تنهنجي باري ۾ ٻڌايو. هن پڇيو ته اسان جو گذران ڪيئن آهي، ته مون کيس ٻڌايو ته اسين تنگي ۽ ڏکيائيءَ ۾ آهيون.» چيائين: «ڇا هن توکي ڪا وصيت ڪئي؟» هن چيو: «ها، هن مون کي تنهنجو سلام ڏيڻ ۽ توکي چوڻ جو حڪم ڏنو ته پنهنجي دروازي جي چانئٺ بدلائي ڇڏ.»
اسماعيل چيو: «اهو منهنجو پيءُ هو، ۽ هن مون کي توکان جدا ٿيڻ جو حڪم ڏنو آهي؛ تون پنهنجي مائٽن وٽ هلي وڃ.» پوءِ کيس طلاق ڏنائين ۽ انهن مان ٻي عورت سان شادي ڪيائين. ڪجهه عرصو ابراهيم انهن وٽ نه آيو، پوءِ جڏهن آيو ته اسماعيل اتي نه هو. هن سندس زال وٽ وڃي پڇيو ته اسماعيل ڪٿي آهي.
هن چيو: «اسان لاءِ روزي ڳولڻ ويو آهي.» ابراهيم چيو: «اوهان ڪيئن آهيو؟» ۽ سندن گذران ۽ حال احوال بابت پڇيائين. هن چيو: «اسين خير ۽ آسودگيءَ ۾ آهيون.» ۽ الله عزوجل جي واکاڻ ڪيائين. ابراهيم پڇيو: «اوهان جو کاڌو ڇا آهي؟» هن چيو: «گوشت.»
پڇيائين: «۽ اوهان جو پيئڻ ڇا آهي؟» هن چيو: «پاڻي.» ابراهيم چيو: «اي الله! سندن گوشت ۽ پاڻيءَ ۾ برڪت رک.» نبي صلى الله عليه وسلم فرمايو: «ان وقت وٽن اناج نه هو، جيڪڏهن هجي ها ته ان لاءِ به دعا ڪري ها.» فرمايائون: «مڪي کان ٻاهر ڪو به ماڻهو انهن ٻنهي شين تي گذران نه ڪندو، سواءِ ان جي جو اهي کيس موافق نه اينديون.»
پوءِ ابراهيم چيو: «جڏهن تنهنجو مڙس اچي ته کيس منهنجو سلام چئجانءِ ۽ کيس چئجانءِ ته پنهنجي دروازي جي چانئٺ قائم رکي.» جڏهن اسماعيل عليه السلام آيو ته چيائين: «ڇا ڪو ماڻهو اوهان وٽ آيو هو؟» هن چيو: «ها، هڪ سهڻي صورت وارو پوڙهو شخص آيو هو.» ۽ سندس واکاڻ ڪيائين.
هن تو بابت پڇيو، مون کيس ٻڌايو. پوءِ هن مون کان پڇيو ته اسان جو گذران ڪيئن آهي، ته مون کيس ٻڌايو ته اسين خير ۾ آهيون. چيائين: «ڇا هن ڪا وصيت ڪئي؟» هن چيو: «ها، هو توکي سلام چئي ٿو ۽ توکي پنهنجي دروازي جي چانئٺ قائم رکڻ جو حڪم ڏئي ٿو.»
اسماعيل چيو: «اهو منهنجو پيءُ هو، ۽ تون ئي چانئٺ آهين؛ هن مون کي توکي پاڻ وٽ رکڻ جو حڪم ڏنو آهي.» پوءِ ابراهيم الله عزوجل جي حڪم سان جيترو وقت پري رهيو، ان کان پوءِ موٽي آيو. ان وقت اسماعيل زمزم جي ويجهو هڪ وڻ هيٺان پنهنجا تير گهڙي رهيو هو. جڏهن کيس ڏٺائين ته اٿي سندس طرف آيو.
ٻئي اهڙيءَ طرح مليا، جيئن اولاد پنهنجي پيءُ سان ۽ پيءُ پنهنجي اولاد سان ملندو آهي. پوءِ ابراهيم چيو: «اي اسماعيل! الله مون کي هڪ ڪم جو حڪم ڏنو آهي.» اسماعيل چيو: «جيڪو تنهنجي رب عزوجل حڪم ڏنو آهي، اهو ڪر.» ابراهيم چيو: «ڇا تون منهنجي مدد ڪندين؟»
چيائين: «ها، مان مدد ڪندس.» ابراهيم چيو: «الله مون کي حڪم ڏنو آهي ته هتي هڪ گهر تعمير ڪريان.» ۽ هڪ مٿاهين ٽڪريءَ ڏانهن اشارو ڪيائين، جيڪا ان جي چوڌاريءَ کان مٿي هئي. پوءِ هنن بيت جا بنياد مٿي کنيا. اسماعيل پٿر آڻيندو هو ۽ ابراهيم تعمير ڪندو هو.
جڏهن اڏاوت مٿي ٿي ته ابراهيم اهو پٿر آندو ۽ رکيو، جنهن تي هو تعمير وقت بيٺو. اسماعيل کيس پٿر ڏيندو رهيو ۽ ٻئي چوندا رهيا: (اي اسان جا پالڻهار! اسان کان قبول فرماءِ، بيشڪ تون ئي ٻڌندڙ، ڄاڻندڙ آهين.)» فرمايائين: «ٻئي تعمير ڪندا رهيا، تان جو بيت جي چوڌاري ڦري ويا، ۽ چوندا رهيا: (اي اسان جا پالڻهار!
اسان کان قبول فرماءِ، بيشڪ تون ئي ٻڌندڙ، ڄاڻندڙ آهين.)» ابن ابي حاتم به اها روايت ابو عبدالله محمد بن حماد الظهراني کان ڪئي آهي، ۽ ابن جرير احمد بن ثابت الرازي کان؛ ٻنهي ان کي عبدالرزاق کان مختصر روايت ڪيو آهي. ابو بڪر بن مردويه چيو: اسان کي اسماعيل بن علي بن اسماعيل حديث ٻڌائي؛ اسان کي بشر بن موسى ٻڌائي؛ اسان کي احمد بن محمد ازرقي ٻڌائي؛ اسان کي مسلم بن خالد الزنجي، عبد الملڪ بن جريج کان، ڪثير بن ڪثير کان خبر ڏني، هن چيو: مان، عثمان بن ابي سليمان ۽ عبدالله بن عبدالرحمان بن ابي حسين، ڪجهه ماڻهن سان گڏ سعيد بن جبير وٽ رات جو مسجد جي مٿئين حصي ۾ هئاسين.
سعيد بن جبير چيو: «مون کان پڇو، ان کان اڳ جو اوهان مون کي نه ڏسو.» انهن مقام بابت پڇيو. پوءِ هن ابن عباس کان حديث بيان ڪرڻ شروع ڪئي ۽ پوري حديث ذڪر ڪيائين. پوءِ بخاري چيو: اسان کي عبدالله بن محمد حديث ٻڌائي؛ اسان کي ابو عامر عبد الملڪ بن عمرو ٻڌايو؛ اسان کي ابراهيم بن نافع، ڪثير بن ڪثير کان، سعيد بن جبير کان، ابن عباس کان خبر ڏني، هن چيو: جڏهن ابراهيم ۽ سندس گهر وارن جي وچ ۾ اها ڳالهه ٿي، جيڪا ٿيڻي هئي، تڏهن هو اسماعيل ۽ ام اسماعيل کي وٺي روانو ٿيو.
وٽن پاڻيءَ جي هڪ ننڍي مشڪ هئي. ام اسماعيل ان مشڪ مان پيئندي هئي، ۽ سندس پٽ لاءِ سندس کير وڌندو هو. تان جو هو مڪي پهتا. ابراهيم کين هڪ وڻ هيٺان لاٿو، پوءِ پاڻ پنهنجي گهر وارن وٽ موٽي ويو. ام اسماعيل سندس پٺيان لڳي، تان جو هو ڪداءَ تائين پهتا.
هوءَ پٺيان کان سڏي چوڻ لڳي: «اي ابراهيم! اسان کي ڪنهن جي حوالي ڪري وڃين ٿو؟» هن چيو: «الله عزوجل جي حوالي.» هن چيو: «مان الله تي راضي آهيان.» پوءِ موٽي وئي. هوءَ مشڪ مان پاڻي پيئندي رهي ۽ سندس پٽ لاءِ کير وڌندو رهيو، تان جو پاڻي ختم ٿي ويو.
هن چيو: «جيڪڏهن مان وڃي ڏسان ته متان ڪو ماڻهو نظر اچي وڃي.» هوءَ وئي ۽ صفا تي چڙهي. ڏسڻ لڳي ته ڪو ماڻهو نظر اچي ٿو يا نه، پر ڪنهن کي به نه ڏٺائين. جڏهن واديءَ ۾ پهتي ته ڊوڙي مروه تي پهتي. ائين ڪيترائي چڪر لڳايائين. پوءِ چيائين: «جيڪڏهن مان وڃي ڏسان ته ٻار سان ڇا ٿيو آهي» يعني پٽ سان.
هوءَ وئي ته ڏٺائين ته هو ساڳئي حال ۾ آهي، ڄڻ موت جي ساهه کڻي رهيو هو. سندس دل کيس اتي ڇڏي نه سگهي. چيائين: «جيڪڏهن مان وڃي ڏسان ته متان ڪو ماڻهو نظر اچي.» هوءَ صفا تي چڙهي، ڏسندي رهي، پر ڪنهن کي به نه ڏٺائين؛ تان جو ست ڀيرا پورا ڪيائين.
پوءِ چيائين: «جيڪڏهن مان وڃي ڏسان ته ٻار سان ڇا ٿيو.» اوچتو هڪ آواز ٻڌائين. چيائين: «جيڪڏهن تو وٽ ڪا ڀلائي آهي ته مدد ڪر.» اتي جبرائيل عليه السلام هو. هن پنهنجي کڙيءَ سان ائين ڪيو ۽ کڙي زمين تي لڳائي. پاڻي ڦاٽي نڪتو. ام اسماعيل گهٻرائجي وئي ۽ کوٽڻ لڳي.
ابو القاسم صلى الله عليه وسلم فرمايو: «جيڪڏهن هوءَ پاڻي نه روڪي ها ته اهو پاڻي ظاهر ئي وهندو رهي ها.» پوءِ هوءَ پاڻي پيئندي رهي ۽ سندس پٽ لاءِ کير وڌندو رهيو. جرهم جا ڪجهه ماڻهو واديءَ جي هيٺئين حصي مان لنگهيا. انهن پکي ڏٺا ته ڄڻ عجب ۾ پيا ۽ چيائون: «پکي پاڻيءَ تي ئي هوندا آهن.»
پوءِ پنهنجو قاصد موڪليائون، هن پاڻي ڏٺو. موٽي انهن کي ٻڌايائين. اهي وٽس آيا ۽ چيائون: «اي ام اسماعيل! ڇا تون اسان کي اجازت ڏيندينءَ ته تنهنجي ڀرسان رهيون؟» پوءِ اهو ٻار وڏو ٿيو ۽ انهن مان هڪ عورت سان نڪاح ڪيائين. پوءِ ابراهيم عليه السلام جي دل ۾ پنهنجي ڇڏيل ماڻهن جو پتو وٺڻ آيو.
پنهنجي گهر وارن کي چيائين: «مان پنهنجي ڇڏيل ماڻهن کي ڏسي اچان ٿو.» پوءِ آيو ۽ سلام ڪيائين. چيائين: «اسماعيل ڪٿي آهي؟» سندس زال چيو: «شڪار ڪرڻ ويو آهي.» ابراهيم چيو: «جڏهن موٽي اچي ته کيس چئجانءِ ته پنهنجي گهر جي چانئٺ بدلائي.»
جڏهن اسماعيل موٽي آيو ته زال کيس ٻڌايو. هن چيو: «تون ئي اها چانئٺ آهين، سو پنهنجي مائٽن وٽ هلي وڃ.» پوءِ ابراهيم کي ٻيهر پنهنجي ڇڏيل ماڻهن کي ڏسڻ جو خيال آيو. هن گهر وارن کي چيو: «مان پنهنجي ڇڏيل ماڻهن کي ڏسي اچان ٿو.» پوءِ آيو ۽ چيائين: «اسماعيل ڪٿي آهي؟»
سندس زال چيو: «شڪار ڪرڻ ويو آهي.» هن چيو: «ڇا تون نه لهندينءَ، جو توکي ڪجهه کارايان ۽ پياريان؟» ابراهيم چيو: «اوهان جو کاڌو ۽ پيئڻ ڇا آهي؟» هن چيو: «اسان جو کاڌو گوشت ۽ پيئڻ پاڻي آهي.» ابراهيم چيو: «اي الله! سندن کاڌي ۽ پيئڻ ۾ برڪت رک.»
ابو القاسم صلى الله عليه وسلم فرمايو: «اها ابراهيم جي دعا جي برڪت هئي.» پوءِ ابراهيم عليه السلام کي ٻيهر پنهنجي ڇڏيل ماڻهن وٽ وڃڻ جو خيال آيو. هو آيو ۽ اسماعيل کي زمزم جي پٺيان پنهنجا تير ٺيڪ ڪندي ڏٺائين. چيائين: «اي اسماعيل!
تنهنجي رب عزوجل مون کي حڪم ڏنو آهي ته ان لاءِ هڪ گهر تعمير ڪريان.» اسماعيل چيو: «پنهنجي رب عزوجل جي فرمانبرداري ڪر.» ابراهيم چيو: «هن مون کي اهو به حڪم ڏنو آهي ته تون ان ڪم ۾ منهنجي مدد ڪرين.» اسماعيل چيو: «ته پوءِ مان ائين ڪندس.»
يا ان جهڙا لفظ چيائين. پوءِ ٻئي بيٺا. ابراهيم تعمير ڪرڻ لڳو ۽ اسماعيل کيس پٿر ڏيندو رهيو، ۽ ٻئي چوندا رهيا: (اي اسان جا پالڻهار! اسان کان قبول فرماءِ، بيشڪ تون ئي ٻڌندڙ، ڄاڻندڙ آهين.) ايتري تائين جو عمارت مٿي ٿي وئي ۽ پوڙهو پٿر کڻڻ کان لاچار ٿيو.
پوءِ مقام جي پٿر تي بيٺو. اسماعيل کيس پٿر ڏيندو رهيو ۽ ٻئي چوندا رهيا: (اي اسان جا پالڻهار! اسان کان قبول فرماءِ، بيشڪ تون ئي ٻڌندڙ، ڄاڻندڙ آهين.)» بخاري اها حديث ڪتاب الانبياء ۾ انهن ٻنهي طريقن سان روايت ڪئي آهي. عجيب ڳالهه آهي ته حافظ ابو عبدالله حاڪم پنهنجي ڪتاب «المستدرڪ» ۾ ان کي ابو العباس اصم کان، محمد بن سنان قزاز کان، ابو علي عبيدالله بن عبدالمجيد حنفي کان، ابراهيم بن نافع جي سند سان روايت ڪري ٿو ۽ چوي ٿو: «هي ٻنهي شيخن جي شرط تي صحيح آهي، پر انهن ان کي روايت نه ڪيو آهي.»
هن ائين چيو، جڏهن ته بخاري، جيئن تون ڏسين ٿو، ابراهيم بن نافع جي حديث مان ان کي روايت ڪيو آهي. ڄڻ ته بخاري ان کي مختصر ڪيو آهي، ڇو ته ان ۾ ذبح جو ذڪر نه ڪيو اٿس. صحيح حديث ۾ آيو آهي ته مينڊي جا ٻئي سڱ ڪعبي ۾ لٽڪيل هئا. اهو به آيو آهي ته ابراهيم عليه السلام براق تي چڙهي تيزيءَ سان مڪي ۾ پنهنجي گهر وارن وٽ ايندو هو، پوءِ پاڪ سرزمين ۾ پنهنجي گهر وارن ڏانهن موٽي ويندو هو.
الله ئي بهتر ڄاڻندڙ آهي. الله ئي بهتر ڄاڻي ٿو ته هن حديث ۾ جيڪي ڳالهيون رسول الله صلى الله عليه وسلم ڏانهن منسوب آهن، تن مان ڪي اهڙيون جايون آهن جن کي ابن عباس نبي صلى الله عليه وسلم کان صاف طور نقل ڪيو آهي. هن ئي واقعي جي سلسلي ۾ امير المؤمنين علي بن ابي طالب کان اهڙي روايت به آئي آهي، جيڪا ان جي ڪن ڳالهين جي خلاف آهي. جيئن ابن جرير چيو: اسان کي محمد بن بشار ۽ محمد بن مثنى حديث ٻڌائي؛ انهن چيو: اسان کي مؤمل ٻڌايو؛ اسان کي سفيان، ابو اسحاق کان، حارثه بن مضرب کان، علي بن ابي طالب کان خبر ڏني، هن چيو: جڏهن ابراهيم کي بيت الله تعمير ڪرڻ جو حڪم ڏنو ويو ته هو اسماعيل ۽ هاجر کي پاڻ سان وٺي نڪتو.
جڏهن مڪي آيو ته بيت الله جي جاءِ تي هڪ ڪڪر وانگر شيءِ ڏٺائين، جنهن جي صورت مٿي جهڙي هئي. اها ساڻس ڳالهائي ۽ چيائين: «اي ابراهيم! منهنجي پاڇي يا منهنجي ماپ مطابق تعمير ڪر، نه وڌاءِ ۽ نه گهٽاءِ.» جڏهن هن تعمير مڪمل ڪئي ته روانو ٿيو ۽ اسماعيل ۽ هاجر کي ڇڏي ويو.
هاجر چيو: «اي ابراهيم! اسان کي ڪنهن جي حوالي ڪري ٿو وڃين؟» هن چيو: «الله جي حوالي.» هن چيو: «وڃ، هو اسان کي ضايع نه ڪندو.» پوءِ اسماعيل سخت اُڃيو. هاجر صفا تي چڙهي ۽ ڏٺائين، پر ڪجهه نه ڏٺائين. مروه تي پهتي، پر ڪجهه نه ڏٺائين.
وري صفا تي موٽي ۽ ڏٺائين، پر ڪجهه نه ڏٺائين؛ پوءِ مروه تي وئي، پر ڪجهه نه ڏٺائين. ائين ست ڀيرا ڪيائين. پوءِ چيائين: «اي اسماعيل! اتي مري وڃ، جتي مان توکي نه ڏسان.» پوءِ وٽس آئي ته ڏٺائين ته هو اُڃ کان پنهنجي پير سان زمين کوٽي رهيو هو.
جبرائيل کيس سڏيو ۽ پڇيائين: «تون ڪير آهين؟» هن چيو: «مان ابراهيم جي پٽ جي ماءُ هاجر آهيان.» چيائين: «اوهان ٻنهي کي ڪنهن جي حوالي ڪيو ويو آهي؟» هن چيو: «اسان الله جي حوالي ڪيا ويا آهيون.» چيائين: «ته پوءِ الله اوهان ٻنهي لاءِ ڪافي آهي.»
پوءِ ڇوڪري پنهنجي آڱر سان زمين کوٽي، زمزم ڦاٽي نڪتو. هاجر پاڻيءَ کي روڪڻ لڳي، ته جبرائيل چيو: «ان کي ڇڏي ڏي، اهو پياس لاهيندڙ پاڻي آهي.» هن روايت ۾ اهو آهي ته هن ٻنهي کي ڇڏڻ کان اڳ بيت الله تعمير ڪيو هو. جيڪڏهن اها روايت محفوظ هجي ته ممڪن آهي ته شروعات ۾ هن بيت جي جاءِ کي گهيري سان نشان لڳائي ڇڏيو هو، نه ته ان کي پورو قد تائين تعمير ڪيو هئائين؛ پوءِ جڏهن اسماعيل وڏو ٿيو ته ٻنهي گڏجي ان کي تعمير ڪيو، جيئن الله تعالى فرمائي ٿو.
پوءِ ابن جرير چيو: اسان کي هناد بن السري خبر ڏني؛ اسان کي ابو الاحوص، سماڪ کان، خالد بن عرعرة کان خبر ڏني ته هڪ شخص علي رضي الله عنه وٽ بيٺو ۽ چيائين: «ڇا تون مون کي بيت الله بابت نه ٻڌائيندين ته ڇا اهو زمين تي سڀ کان پهريون گهر آهي؟» علي چيو: «نه، پر اهو پهريون گهر آهي، جنهن ۾ برڪت رکيل آهي، ۽ مقام ابراهيم آهي، ۽ جيڪو ان ۾ داخل ٿئي سو امن ۾ آهي. جيڪڏهن تون چاهين ته مان توکي ٻڌايان ته اهو ڪيئن تعمير ٿيو: الله ابراهيم ڏانهن وحي ڪئي ته زمين تي منهنجي لاءِ هڪ گهر تعمير ڪر. ابراهيم ان ڳالهه کان تنگ دل ٿيو.
پوءِ الله هڪ هلڪي، تيز هلندڙ هوا موڪلي، جنهن جا ٻه مٿا هئا. انهن مان هڪ پنهنجي ٻئي پٺيان هلندو رهيو، تان جو مڪي پهچي ويو. اها بيت الله جي جاءِ تي اهڙيءَ طرح ويڙهي ويئي، جيئن ڍال ويڙهبي آهي. الله ابراهيم کي حڪم ڏنو ته جتي اها هوا بيهي، اتي تعمير ڪري.
ابراهيم تعمير ڪيائين، پر هڪ پٿر رهجي ويو. ڇوڪرو ڪا شيءِ ڳولڻ ويو. ابراهيم چيو: «جيئن مان توکي چوان، تيئن مون لاءِ هڪ پٿر ڳولي اچ.» ڇوڪرو پٿر ڳولڻ ويو ۽ پٿر کڻي آيو. تڏهن ڏٺائين ته ابراهيم حجر اسود کي پنهنجي جاءِ تي لڳائي ڇڏيو آهي.
چيائين: «بابا! هي پٿر تو وٽ ڪير آندو؟» هن چيو: «اهو اهڙيءَ ذات مون وٽ آندو، جيڪا تنهنجي تعمير تي ڀروسو نٿي ڪري؛ جبرائيل عليه السلام اهو آسمان مان کڻي آيو.» پوءِ هنن تعمير مڪمل ڪئي.» ابن ابي حاتم چيو: اسان کي حمد بن عبدالله بن يزيد مقري حديث ٻڌائي؛ اسان کي سفيان، بشر بن عاصم کان، سعيد بن المسیب کان، ڪعب الاحبار کان خبر ڏني، هن چيو: الله زمين پيدا ڪرڻ کان چاليهه سال اڳ بيت الله کي پاڻيءَ جي مٿان هڪ اڇل وانگر پيدا ڪيو هو، ۽ زمين ان مان پکڙائي وئي.
سعيد چيو: علي بن ابي طالب به اسان کي ٻڌايو ته ابراهيم ارمينيا کان آيو، ۽ ساڻس سڪينه هئي، جيڪا کيس بيت الله جي جاءِ ڏيکاريندي هئي، جيئن ڪوريئڙو پنهنجو ڄار ٺاهي. پوءِ اهڙا پٿر ظاهر ٿيا، جن مان هڪ پٿر ٽيهه مرد به نه کڻي سگهندا هئا. مون چيو: «اي ابو محمد! الله ته فرمائي ٿو: (۽ جڏهن ابراهيم بيت جا بنياد مٿي کنيا.)»
هن چيو: «اهو پوءِ ٿيو.» سدي چيو: الله عزوجل ابراهيم کي حڪم ڏنو ته هو ۽ اسماعيل گڏجي تعمير ڪن: «منهنجو گهر طواف ڪندڙن، اعتڪاف ڪندڙن ۽ رڪوع ۽ سجدو ڪندڙن لاءِ تعمير ڪريو.» ابراهيم عليه السلام مڪي آيو. هو ۽ اسماعيل ٻئي ڪهاڙيون کڻي بيٺا، پر کين خبر نه هئي ته بيت الله ڪٿي آهي.
الله هڪ هوا موڪلي، جنهن کي «ريح الخجوج» چيو ويندو هو. ان جا ٻه پر ۽ نانگ جهڙو مٿو هو. ان ڪعبي جي چوڌاري واري زمين مان پهرئين گهر جا بنياد ظاهر ڪري ڇڏيا. اهي ٻئي ڪهاڙيون کڻي ان جي پٺيان کوٽيندا رهيا، تان جو بنياد رکيائون.
انهيءَ بابت الله تعالى فرمائي ٿو: (۽ جڏهن ابراهيم بيت جا بنياد مٿي کنيا.) (۽ جڏهن اسان ابراهيم کي بيت جي جاءِ ڏني.) جڏهن هنن بنياد تعمير ڪيا ۽ رڪن جي جاءِ تي پهتا ته ابراهيم اسماعيل کي چيو: «پٽ! مون لاءِ ڪو سٺو پٿر ڳولي اچ، جنهن کي هتي رکان.»
هن چيو: «بابا! مان ٿڪجي پيو آهيان ۽ ڪمزور ٿي ويو آهيان.» ابراهيم چيو: «اهو مون تي ڇڏ.» اسماعيل پٿر ڳولڻ ويو ۽ هڪ پٿر کڻي آيو، پر ابراهيم کي پسند نه آيو. چيائين: «هن کان وڌيڪ سٺو پٿر کڻي اچ.» اسماعيل پٿر ڳولڻ ويو، ته جبرائيل هند مان حجر اسود کڻي آيو.
اهو اڇو هو، اڇي ياقوت وانگر، ٿغامہ جي گل جهڙو. آدم ان کي جنت مان کڻي هيٺ آيو هو، پوءِ ماڻهن جي گناهن سبب ڪارو ٿي ويو. اسماعيل هڪ پٿر کڻي آيو، ته ڏٺائين ته حجر اسود رڪن وٽ رکيل آهي. چيائين: «بابا! هي پٿر تو وٽ ڪير کڻي آيو؟»
ابراهيم چيو: «اهو اهڙو شخص کڻي آيو، جيڪو توکان وڌيڪ چست آهي.» پوءِ هنن تعمير ڪئي ۽ اهي ڪلما چوندا رهيا، جن سان ابراهيم جي پالڻهار کيس آزمائش ۾ وڌو هو: (اي اسان جا پالڻهار! اسان کان قبول فرماءِ، بيشڪ تون ئي ٻڌندڙ، ڄاڻندڙ آهين.) هن روايت مان ظاهر ٿئي ٿو ته بيت الله جا بنياد ابراهيم کان اڳ تعمير ٿيل هئا.
ابراهيم کي انهن جي رهنمائي ڪئي وئي ۽ ان جاءِ تي آباد ڪيو ويو. ڪي ماڻهو انهيءَ راءِ ڏانهن ويا آهن، جيئن امام عبدالرزاق چيو: اسان کي معمر، ايوب کان، سعيد بن جبير کان، ابن عباس کان خبر ڏني: (۽ جڏهن ابراهيم بيت جا بنياد مٿي کنيا.) هن چيو: «اهي بنياد هئا، جيڪي ان کان اڳ بيت الله جا بنياد هئا.» عبدالرزاق ٻيهر چيو: اسان کي هشام بن حسان، سوار، جيڪو عطاءَ جو سڳو هو، عطاء بن ابي رباح کان خبر ڏني، هن چيو: جڏهن الله آدم کي جنت مان هيٺ لاٿو ته سندس پير زمين تي ۽ مٿو آسمان ۾ هو.
هو آسمان وارن جا ڪلام ۽ سندن دعائون ٻڌندو هو ۽ انهن سان انس رکندو هو. ملائڪ کانئس ڊڄڻ لڳا، تان جو الله وٽ پنهنجي دعا ۽ نماز ۾ شڪايت ڪيائون. پوءِ الله کيس زمين ڏانهن هيٺ ڪيو. جڏهن هن انهن جا آواز ٻڌڻ ڇڏي ڏنا ته اڪيلو ٿي پيو، تان جو پنهنجي دعا ۽ نماز ۾ الله وٽ شڪايت ڪيائين.
پوءِ کيس مڪي ڏانهن موڪليو ويو. سندس پيرن جي نشان واري جاءِ تي وسنديون هيون ۽ سندس قدمن جي وچ واري جاءِ بيابان هئي، تان جو مڪي پهتو. الله جنت جي ياقوت مان هڪ ياقوت لاهي، ان جاءِ تي رکيو، جتي اڄ بيت الله آهي. آدم ان جو طواف ڪندو رهيو، تان جو الله طوفان موڪليو.
پوءِ اهو ياقوت مٿي کنيو ويو، تان جو الله ابراهيم عليه السلام کي موڪليو ۽ هن بيت الله تعمير ڪيو. اهو الله تعالى جي هن فرمان جو مطلب آهي: (۽ جڏهن اسان ابراهيم کي بيت جي جاءِ ڏني.) عبدالرزاق چيو: اسان کي ابن جريج، عطاءَ کان خبر ڏني، هن چيو: آدم چيو: «مان ملائڪن جا آواز نٿو ٻڌان!» کيس چيو ويو: «تنهنجي گناهه سبب؛ پر زمين تي لهي وڃ ۽ منهنجي لاءِ هڪ گهر تعمير ڪر، پوءِ ان جي چوڌاري ائين طواف ڪر، جيئن تو ملائڪن کي آسمان ۾ منهنجي گهر جي چوڌاري طواف ڪندي ڏٺو آهي.»
ماڻهن جو خيال آهي ته هن اهو گهر پنجن جبلن مان تعمير ڪيو: حراء، طور زيتا، طور سينا، جبل لبنان ۽ جودي. ان جي چوڌاريءَ جو حصو حراءَ مان هو. اها آدم جي تعمير هئي، پوءِ ان کان پوءِ ابراهيم عليه السلام ان کي تعمير ڪيو. اها روايت عطاءَ تائين صحيح آهي، پر ان جي ڪن ڳالهين ۾ ناپسنديده ڳالهه آهي، الله ئي بهتر ڄاڻندڙ آهي.
عبدالرزاق ٻيهر چيو: اسان کي معمر، قتاده کان خبر ڏني، هن چيو: جڏهن الله آدم کي زمين تي لاٿو، تڏهن آدم سان گڏ بيت الله به لاٿائين. آدم جو لهڻ هند جي زمين تي ٿيو. سندس مٿو آسمان ۾ ۽ پير زمين تي هئا، تنهنڪري ملائڪ کانئس ڊڄندا هئا. پوءِ کيس سٺ هٿن تائين ننڍو ڪيو ويو.
ملائڪن جا آواز ۽ سندن تسبيح نه ٻڌڻ سبب هو ڏکوئجي ويو. الله عزوجل وٽ شڪايت ڪيائين. الله فرمايو: «اي آدم! مون تنهنجي لاءِ هڪ گهر لاٿو آهي، جنهن جو طواف تون ائين ڪندين جيئن منهنجي عرش جو طواف ڪيو وڃي ٿو، ۽ اتي تون ائين نماز پڙهندين جيئن منهنجي عرش وٽ نماز پڙهي وڃي ٿي.»
پوءِ آدم ان ڏانهن روانو ٿيو. سندس قدمن جي ماپ وڌائي وئي، جو هر ٻن قدمن جي وچ ۾ هڪ بيابان هو. اهو بيابان پوءِ به قائم رهيو. آدم بيت الله آيو ۽ ان جو طواف ڪيائين، ۽ ان کان پوءِ ٻين نبين به ان جو طواف ڪيو. ابن جرير چيو: اسان کي ابن حميد حديث ٻڌائي؛ اسان کي يعقوب قمي ٻڌايو؛ اسان کي حفص بن حميد، عڪرمه کان، ابن عباس کان خبر ڏني، هن چيو: دنيا پيدا ٿيڻ کان ٻه هزار سال اڳ الله بيت الله کي پاڻيءَ جي چئن ٿنڀن تي قائم ڪيو، پوءِ بيت الله جي هيٺان زمين پکيڙي وئي.
محمد بن اسحاق چيو: مون کي ابن ابي نجيح، مجاهد ۽ ٻين اهل علم کان ٻڌايو ته جڏهن الله ابراهيم کي بيت الله جي جاءِ ڏني ته هو شام مان ان ڏانهن روانو ٿيو. ساڻس اسماعيل ۽ سندس ماءُ هاجر هئي، ۽ اسماعيل ننڍڙو کير پياڪ ٻار هو. جيئن مون کي ٻڌايو ويو، اهي براق تي سوار هئا ۽ جبرائيل ساڻن هو، جيڪو کيس بيت الله جي جاءِ ۽ حرم جون حدون ڏيکاريندو پئي ويو. جبرائيل ساڻس گڏ هو.
هو ڪنهن ڳوٺ وٽان لنگهندو ته چوندو: «اي جبرائيل! ڇا توکي هن جاءِ تي لهڻ جو حڪم ڏنو ويو آهي؟» جبرائيل چوندو: «اڳتي وڌو.» تان جو کيس مڪي پهچايو. ان وقت اتي سلم ۽ سمر جا وڻ هئا. مڪي کان ٻاهر ۽ ان جي چوڌاري «عماليق» نالي ڪجهه ماڻهو رهندا هئا.
ان ڏينهن بيت الله مٽيءَ جي ڳاڙهي ٽڪري هو. ابراهيم جبرائيل کي چيو: «ڇا مون کي انهن ٻنهي کي هتي ڇڏڻ جو حڪم ڏنو ويو آهي؟» هن چيو: «ها.» پوءِ هن کين حجر جي جاءِ ڏانهن وٺي ويو ۽ اتي لاٿائين. هاجر، اسماعيل جي ماءُ، کي حڪم ڏنائين ته اتي هڪ ڇپر ٺاهي.
پوءِ ابراهيم چيو: (اي اسان جا پالڻهار! مون پنهنجي اولاد مان ڪجهه ماڻهن کي هڪ اهڙي واديءَ ۾، جتي پوک ناهي، تنهنجي حرمت واري گهر وٽ رهائش ڏني آهي...) تان جو: (ته جيئن اهي شڪر ڪن.) عبدالرزاق چيو: اسان کي هشام بن حسان ٻڌايو؛ مون کي حميد، مجاهد کان خبر ڏني، هن چيو: الله هن بيت الله جي جاءِ کي ڪنهن به شيءِ جي پيدا ڪرڻ کان ٻه هزار سال اڳ پيدا ڪيو هو ۽ ان جا ٿنڀا ستين زمين ۾ آهن.
ليث بن ابي سليم به مجاهد کان اهڙي ئي ڳالهه ڪئي آهي: «بنياد ستين زمين ۾ آهن.» ابن ابي حاتم چيو: اسان کي منهنجي پيءُ حديث ٻڌائي؛ اسان کي عمرو بن رافع ٻڌايو؛ اسان کي عبدالوهاب بن معاويه، عبدالمؤمن بن خالد کان، علباء بن احمر کان خبر ڏني ته ذوالقرنين مڪي آيو ۽ ڏٺائين ته ابراهيم ۽ اسماعيل پنجن جبلن مان بيت الله جا بنياد تعمير ڪري رهيا هئا. هن چيو: «اوهان کي منهنجي زمين سان ڇا آهي؟» انهن چيو: «اسين ٻه حڪم ڪيل ٻانها آهيون؛ اسان کي هن ڪعبي جي تعمير جو حڪم ڏنو ويو آهي.»
هن چيو: «پنهنجي دعويٰ جو ثبوت آڻيو.» پوءِ پنج مينڊا ظاهر ٿيا ۽ چيائون: «اسان شاهدي ڏيون ٿا ته ابراهيم ۽ اسماعيل حڪم ڪيل ٻانها آهن ۽ کين هن ڪعبي جي تعمير جو حڪم ڏنو ويو آهي.» ذوالقرنين چيو: «مان راضي آهيان ۽ تسليم ڪيان ٿو.» پوءِ اڳتي روانو ٿيو.
ازرقي پنهنجي «تاريخ مڪي» ۾ ذڪر ڪيو آهي ته ذوالقرنين ابراهيم عليه السلام سان گڏ بيت الله جو طواف ڪيو. اها ڳالهه سندس زماني جي اڳوڻائپ تي دلالت ڪري ٿي، الله ئي بهتر ڄاڻندڙ آهي. بخاري، الله مٿس رحم ڪري، چيو: الله تعالى جي هن فرمان بابت: (۽ جڏهن ابراهيم بيت جا بنياد مٿي کڻي رهيو هو، ۽ اسماعيل...) آيت: «القواعد» مان مراد ان جو بنياد آهي؛ ان جو واحد «قاعدة» آهي.
۽ عورتن جي باري ۾ «القواعد» جو واحد «قاعد» آهي. اسان کي اسماعيل حديث ٻڌائي؛ مون کي مالڪ، ابن شهاب کان، سالم بن عبدالله کان خبر ڏني ته عبدالله بن محمد بن ابي بڪر، عبدالله بن عمر کي خبر ڏني، جنهن کيس نبي صلى الله عليه وسلم جي زال عائشه کان روايت ڪئي ته رسول الله صلى الله عليه وسلم فرمايو: «ڇا تو نه ڏٺو ته تنهنجي قوم جڏهن بيت الله تعمير ڪيو ته ابراهيم جي بنيادن کان ڪيترو حصو ڇڏي ڏنو؟» مون عرض ڪيو: «اي الله جا رسول! ڇا اوهان ان کي ابراهيم جي بنيادن تي واپس نه آڻيندا؟»
فرمايائون: «جيڪڏهن تنهنجي قوم جو ڪفر کان عهد تازو نه هجي ها...» عبدالله بن عمر چيو: «جيڪڏهن عائشه اها ڳالهه رسول الله صلى الله عليه وسلم کان ٻڌي هئي، ته پوءِ منهنجي خيال ۾ رسول الله صلى الله عليه وسلم حجر جي ڀر وارن ٻن رڪنن کي هٿ نه لاتو، ان جو سبب رڳو اهو هو ته بيت الله ابراهيم عليه السلام جي بنيادن تي مڪمل تعمير ٿيل نه هو.» بخاري اها حديث حج جي ڪتاب ۾ قعنبي کان ۽ احاديث الانبياء ۾ عبدالله بن يوسف کان روايت ڪئي آهي. مسلم يحيى بن يحيى ۽ ابن وهب جي حديث مان، ۽ نسائي عبدالرحمان بن قاسم جي حديث مان، سڀني مالڪ کان اها روايت ڪئي آهي.
مسلم نافع جي حديث مان به روايت ڪئي آهي، هن چيو: مون عبدالله بن ابي بڪر بن ابي قحافه کي عبدالله بن عمر کان، عائشه کان، نبي صلى الله عليه وسلم جي باري ۾ بيان ڪندي ٻڌو ته پاڻ فرمايائون: «جيڪڏهن تنهنجي قوم جهل يا ڪفر کان تازو نڪتل نه هجي ها ته مان ڪعبي جو خزانو الله جي راهه ۾ خرچ ڪري ڇڏيان ها، ان جو دروازو زمين جي سطح تي آڻيان ها ۽ حجر کي ان ۾ داخل ڪريان ها.» بخاري چيو: اسان کي عبيدالله بن موسى، اسرائيل کان، ابو اسحاق کان، اسود کان حديث ٻڌائي، هن چيو: ابن زبير مون کي چيو: «عائشه توکي ڪيتريون ئي ڳالهيون ڳجهيون ٻڌائيندي هئي؛ هن توکي ڪعبي بابت ڇا ٻڌايو؟»
مون چيو: هن مون کي ٻڌايو ته نبي صلى الله عليه وسلم فرمايو: «اي عائشه! جيڪڏهن تنهنجي قوم جو عهد تازو نه هجي ها...» ابن زبير چيو: «ڪفر کان، ته مان ڪعبي کي ڊاهي، ان جا ٻه دروازا بڻايان ها: هڪ دروازو ماڻهن جي داخل ٿيڻ لاءِ ۽ ٻيو سندن نڪرڻ لاءِ.» ابن زبير ائين ڪيو.
ان کي رڳو بخاري پنهنجي صحيح جي ڪتاب العلم ۾ روايت ڪيو آهي. مسلم پنهنجي صحيح ۾ چيو: اسان کي يحيى بن يحيى حديث ٻڌائي؛ اسان کي ابو معاويه، هشام بن عروه کان، پنهنجي پيءُ کان، عائشه کان خبر ڏني، هن چيو: رسول الله صلى الله عليه وسلم مون کي فرمايو: «جيڪڏهن تنهنجي قوم جي ڪفر کان عهد کي گهڻو وقت نه ٿيو هجي ها ته مان ڪعبي کي ڊاهي، ابراهيم جي بنيادن تي ٺاهي ڇڏيان ها؛ ڇو ته قريش جڏهن بيت الله تعمير ڪيو ته ان کي ننڍو رکيو، ۽ مان ان جي پوئين پاسي هڪ دروازو به رکان ها.» مسلم چيو: اسان کي ابو بڪر بن ابي شيبه ۽ ابو ڪريب حديث ٻڌائي؛ ٻنهي چيو: اسان کي ابن نمير، هشام کان انهيءَ سند سان ٻڌايو. اها روايت رڳو مسلم بيان ڪئي آهي.
هن چيو: مون کي محمد بن حاتم ٻڌايو؛ مون کي ابن مهدي ٻڌايو؛ اسان کي سليم بن حيان، سعيد يعني ابن ميناءَ کان خبر ڏني، هن چيو: مون عبدالله بن زبير کي چوندي ٻڌو: منهنجي ماسي يعني عائشه رضي الله عنها مون کي ٻڌايو ته نبي صلى الله عليه وسلم فرمايو: «اي عائشه! جيڪڏهن تنهنجي قوم جي شرڪ کان عهد تازو نه هجي ها ته مان ڪعبي کي ڊاهي، زمين سان لڳائي ڇڏيان ها ۽ ان جا ٻه دروازا رکان ها: هڪ اوڀر طرف ۽ ٻيو اولهه طرف، ۽ حجر مان ان ۾ ڇهه هٿ وڌايان ها؛ ڇو ته قريش ڪعبي جي تعمير وقت ان کي گهٽ ڪيو هو.» اها به رڳو مسلم روايت ڪئي آهي.
خليل الله ابراهيم عليه السلام کان گهڻي عرصي پوءِ، ۽ رسول الله صلى الله عليه وسلم جي بعثت کان پنج سال اڳ، قريش ڪعبي جي تعمير ڪئي. پاڻ صلى الله عليه وسلم به پٿر کڻڻ ۾ انهن سان گڏ هئا ۽ ان وقت سندن عمر پنجٽيهه سال هئي. قيامت جي ڏينهن تائين مٿن هميشه الله جون رحمتون ۽ سلام هجن. محمد بن اسحاق بن يسار پنهنجي سيرت ۾ چيو: جڏهن رسول الله صلى الله عليه وسلم جي عمر پنجٽيهه سال ٿي ته قريش ڪعبي جي تعمير لاءِ گڏ ٿيا.
هو اڳي ئي ان بابت سوچيندا هئا ته ان تي ڇت وجهن، پر ان کي ڊاهڻ کان ڊڄندا هئا. ڪعبي جي اڏاوت رڳو قد کان مٿي پٿرن جي ڍير جيان هئي. انهن ان کي اوچو ڪري ڇت وجهڻ جو ارادو ڪيو. اهو ان ڪري ٿيو جو ڪي ماڻهو ڪعبي جو خزانو چورائي ويا هئا، جيڪو ڪعبي جي اندر هڪ کوهه ۾ رکيو ويندو هو.
خزانو دويڪ وٽ مليو، جيڪو خزاعه جي بني مليح بن عمرو جو آزاد ڪيل غلام هو؛ قريش سندس هٿ ڪٽيو. ماڻهن جو خيال هو ته خزانو چورائيندڙن اهو دويڪ وٽ رکيو هو. روم جي هڪ واپاري جو ٻيڙو سمنڊ ۾ وهي جده وٽ اچي لڳو ۽ ڀڄي پيو. قريش ان جو ڪاٺيون وٺي ڪعبي جي ڇت لاءِ گڏ ڪيون.
مڪي ۾ هڪ قبطي واڍو هو، جنهن پنهنجي طور تي ڪعبي جي تعمير لاءِ گهربل ڪجهه شيون تيار ڪيون. ڪعبي جي ان کوهه مان، جنهن ۾ هر روز ان لاءِ آندل نذرانو وڌو ويندو هو، هڪ نانگ نڪرندو ۽ ڪعبي جي ڀت تي اچي ويهندو هو. ماڻهو ان کان ڊڄندا هئا. ڪو به ان جي ويجهو ويندو هو ته اهو پاڻ کي ويڙهي، سُسڪاريندو ۽ وات کوليندو هو.
هڪ ڏينهن جڏهن اهو ڪعبي جي ڀت تي ويٺو هو، جيئن هميشه ڪندو هو، ته الله هڪ پکي موڪليو. ان پکيءَ نانگ کي جهپٽي کنيو ۽ کڻي ويو. قريش چيو: «اسان کي اميد آهي ته الله اسان جي ارادي تي راضي ٿيو آهي؛ اسان وٽ نرم مزاج ڪاريگر آهي، ڪاٺ به آهي ۽ الله اسان کي نانگ کان به بچائي ورتو.» جڏهن هنن ڪعبي کي ڊاهڻ ۽ ٻيهر تعمير ڪرڻ جو پڪو ارادو ڪيو ته ابو وهب بن عمرو بن عائذ بن عبد بن عمران بن مخزوم ڪعبي مان هڪ پٿر کنيو.
اهو سندس هٿ مان ٽپي وري پنهنجي جاءِ تي وڃي پيو. هن چيو: «اي قريش جا ماڻهو! ڪعبي جي تعمير ۾ پنهنجي ڪمائيءَ مان رڳو پاڪ مال استعمال ڪريو؛ ان ۾ زنا جي ڪمائي، وياج جو وڪرو ۽ ماڻهن تي ٿيل ظلم جو مال داخل نه ڪريو.» ابن اسحاق چيو: ماڻهو اهي لفظ وليد بن مغيره بن عبدالله بن عمر بن مخزوم ڏانهن منسوب ڪن ٿا.
پوءِ قريش ڪعبي جا حصا پاڻ ۾ ورهايا: دروازي وارو پاسو بني عبدال مناف ۽ زهره کي ڏنو ويو؛ حجر اسود ۽ رڪن يمانيءَ جي وچ وارو حصو بني مخزوم ۽ انهن سان شامل ٿيل قريش جي قبيلن کي ڏنو ويو؛ ڪعبي جو پٺيون پاسو بني جمح ۽ سهم کي ڏنو ويو؛ ۽ حجر وارو پاسو بني عبد الدار بن قصي، بني اسد بن عبدالعزى بن قصي ۽ بني عدي بن ڪعب بن لؤي کي ڏنو ويو، اهو ئي حطيم آهي. پوءِ ماڻهو ڪعبي کي ڊاهڻ کان ڊڄڻ لڳا ۽ ان ڪم کان هٻڪڻ لڳا. وليد بن مغيره چيو: «مان اوهان کان اڳ ان کي ڊاهڻ شروع ڪندس.» هن ڪهاڙي ورتي ۽ ان تي چڙهي، چوندو رهيو: «اي الله!
اسان کي نه ڏوهاري ڪر؛ اي الله! اسان جو ارادو رڳو ڀلائيءَ جو آهي.» پوءِ رڪنن جي پاسي کان ڊاهڻ شروع ڪيائين. ماڻهن ان رات انتظار ڪيو ۽ چيائون: «ڏسون ته جيڪڏهن هن کي ڪا مصيبت پهتي ته اسان ان جو ڪو حصو نه ڊاهينداسين، پر ان کي اڳ وانگر ئي موٽائي ڇڏينداسين؛ ۽ جيڪڏهن کيس ڪا تڪليف نه پهتي ته الله اسان جي ڪم کان راضي آهي.»
صبح جو وليد پنهنجي ڪم تي موٽي آيو ۽ ماڻهن به ساڻس گڏ ڊاهڻ شروع ڪيو، تان جو ڊاهڻ ابراهيم عليه السلام جي بنياد تائين پهتو. انهن کي سائي رنگ جا اهڙا پٿر نظر آيا، جيڪي ڀالن جي نوڪن جهڙا هئا ۽ هڪ ٻئي سان ڳنڍيل هئا. روايت ڪندڙن مان ڪنهن ماڻهو مون کي ٻڌايو ته قريش جي هڪ شخص، جيڪو ڪعبي کي ڊاهي رهيو هو، ٻن پٿرن جي وچ ۾ هڪ ليور وجهي انهن مان هڪ کي ڪڍڻ چاهيو. جڏهن پٿر چرڻ لڳو ته سڄو مڪو ڌڏي ويو، تنهنڪري اهي ان بنياد کان اڳتي نه ويا.
ابن اسحاق چيو: پوءِ قريش جي قبيلن ڪعبي جي تعمير لاءِ پٿر گڏ ڪيا؛ هر قبيلو پنهنجي الڳ حصي لاءِ پٿر گڏ ڪندو هو. پوءِ تعمير شروع ڪيائون، تان جو عمارت حجر اسود جي جاءِ تي پهتي. ان تي پاڻ ۾ تڪرار ڪيائون، هر قبيلو چاهيو پئي ته ان کي ٻئي کان اڳتي کڻي وڃي ۽ پنهنجي جاءِ تي رکي. بحث ۽ اختلاف وڌيا، ايتري قدر جو جنگ جي تياري ڪيائون.
بني عبدالدّار رت سان ڀريل هڪ ٿانو آندو. پوءِ پاڻ ۽ بني عدي بن ڪعب بن لؤي موت تائين جنگ ڪرڻ جو عهد ڪيائون ۽ ان ٿانو ۾ پنهنجا هٿ وڌائون. ان ڪري کين «رت چٽيندڙ» سڏيو ويو. قريش چار يا پنج راتيون انهيءَ حالت ۾ رهيا. پوءِ مسجد ۾ گڏ ٿيا، صلاح مشورو ڪيائون ۽ انصاف سان فيصلو ڪرڻ جي ڪوشش ڪيائون.
روايت ڪندڙن مان ڪن جو خيال آهي ته ابو اميه بن مغيره بن عبدالله بن عمر بن مخزوم، جيڪو ان وقت سڀني قريشن کان عمر ۾ وڏو هو، چيو: «اي قريش جا ماڻهو! جنهن معاملي ۾ اوهان ۾ اختلاف آهي، ان لاءِ هن مسجد جي دروازي مان سڀ کان پهرين داخل ٿيڻ واري شخص کي فيصلو ڪندڙ بڻايو.» هنن ائين ڪيو. سڀ کان پهرين رسول الله صلى الله عليه وسلم اندر آيا.
جڏهن کين ڏٺائون ته چيائون: «هي امين آهي؛ اسان ان تي راضي آهيون. هي محمد آهي.» جڏهن پاڻ وٽ پهتا ۽ کين سڄي ڳالهه ٻڌائي وئي ته پاڻ صلى الله عليه وسلم فرمايائون: «مون وٽ هڪ ڪپڙو آڻيو.» ڪپڙو آندو ويو. پاڻ حجر اسود کنيو ۽ پنهنجي هٿ سان ان ڪپڙي تي رکيو.
پوءِ فرمايائون: «هر قبيلو ان ڪپڙي جي هڪ ڪنڊ پڪڙي.» پوءِ فرمايائون: «سڀ گڏجي ان کي مٿي کڻو.» هنن ائين ڪيو، تان جو ان کي پنهنجي جاءِ تي آندائون. پوءِ پاڻ صلى الله عليه وسلم ان کي پنهنجي هٿ سان رکيو ۽ ان تي تعمير ڪيائون. وحي نازل ٿيڻ کان اڳ قريش رسول الله صلى الله عليه وسلم کي «امين» سڏيندا هئا.
جڏهن تعمير مڪمل ٿي ۽ ڪعبي کي سندن مرضيءَ مطابق ٺاهيو ويو، ته زبير بن عبدالمطلب ڪعبي جي تعمير وقت ان نانگ بابت هي شعر چيو، جنهن کان قريش ڊڄندا هئا: مون کي حيرت ٿي ته عقاب ڪيئن هيٺ لٿو نانگ ڏانهن، جڏهن نانگ پاڻ ڏڪندو پئي رهيو. هوءَ ڪڏهن سُسڪاريندي هئي ۽ ڪڏهن ٽپ ڏيندي هئي. جڏهن اسين بنياد رکڻ لاءِ اٿياسين ته ان اسان کي تعمير کان روڪي ڇڏيو ۽ پاڻ به ڊڄندي هئي. پوءِ جڏهن اسان کي بڇڙي شگون جو ڊپ ٿيو ته هڪ عقاب ان تي ڪاهي پيو.
عقاب ان کي پنهنجي طرف ڇڪي ورتو، پوءِ خالي ٿي ويو ۽ اسان جي تعمير لاءِ ڪا به رڪاوٽ نه رهي. پوءِ اسين پنهنجي تعمير ۽ مٽيءَ لاءِ وڏي تعداد ۾ گڏ ٿياسين، صبح جو اسان ان جا بنياد مٿي کڻڻ لڳاسين، ۽ اسان مان ڪو به ڪپڙي سان ڍڪيل نه هو. ملڪ بني لؤي لاءِ ان کي عزت جو سبب بڻايو، سندن اصل ڪڏهن به ختم نه ٿيندو. اتي بني عدي ۽ مره به وڏي تعداد ۾ گڏ ٿيا، ۽ انهن کان اڳ ڪلاب پهچي چڪو هو.
ملڪ اسان کي ان سان عزت ڏني، ۽ الله وٽ ثواب طلب ڪيو وڃي ٿو. ابن اسحاق چيو: نبي صلى الله عليه وسلم جي زماني ۾ ڪعبي جو قد ارڙهن هٿ هو. ان تي قباطي ڪپڙو چاڙهيو ويندو هو، پوءِ ان کان پوءِ چادرون چاڙهيون ويون. سڀ کان پهرين ان تي ديباچ جو ريشمي ڪپڙو حجاج بن يوسف چاڙهيو.
مان چوان ٿو: قريش جي تعمير تي ڪعبي قائم رهيو، تان جو سٺ هجريءَ کان پوءِ عبدالله بن زبير جي حڪومت جي شروعات ۾، يزيد بن معاويه جي آخري حڪومت دوران، جڏهن شامين ابن زبير جو گهيرو ڪيو، تڏهن ان کي باهه لڳي. ان وقت ابن زبير ان کي زمين تائين ڊاهي، ابراهيم عليه السلام جي بنيادن تي تعمير ڪيو، حجر کي ان ۾ شامل ڪيو، ۽ ان جا ٻه دروازا زمين جي سطح تي رکيا: هڪ اوڀر طرف ۽ هڪ اولهه طرف. اهو هن پنهنجي ماسي مؤمنن جي ماءُ عائشه رضي الله عنها کان رسول الله صلى الله عليه وسلم جي حديث ٻڌڻ سبب ڪيو هو. ابن زبير جي حڪومت جي سڄي عرصي ۾ ڪعبو اهڙيءَ طرح رهيو، تان جو حجاج کيس قتل ڪيو.
پوءِ حجاج، عبدالملڪ بن مروان جي حڪم سان، ڪعبي کي ان جي اڳوڻي صورت ۾ آندو. جيئن مسلم بن حجاج پنهنجي صحيح ۾ چيو: اسان کي هناد بن السري حديث ٻڌائي؛ اسان کي ابن ابي زائده ٻڌايو؛ اسان کي ابن ابي سليمان، عطاءَ کان خبر ڏني، هن چيو: جڏهن يزيد بن معاويه جي زماني ۾ شامي لشڪر مڪي تي ڪاهه ڪئي ته بيت الله کي باهه لڳي، ۽ جيڪو ٿيو سو ٿيو. ابن زبير ان کي ائين ئي ڇڏيو، تان جو حج جي موسم ۾ ماڻهو آيا. سندس ارادو هو ته کين شامين جي خلاف جنگ لاءِ همٿائي يا پاڻ سان گڏ گروهن ۾ ورهائي.
جڏهن ماڻهو حج کان موٽي ويا ته هن چيو: «اي ماڻهو! ڪعبي بابت مون کي مشورو ڏيو: ڇا ان کي ڊاهي نئين سر تعمير ڪريان يا جيڪو حصو ڪمزور ٿيو آهي، ان جي مرمت ڪريان؟» ابن عباس چيو: «مون کي ان بابت هڪ راءِ ڏني وئي آهي: جيڪو حصو ڪمزور ٿيو آهي، ان جي مرمت ڪر ۽ ان گهر کي ڇڏي ڏي، جنهن تي ماڻهن اسلام قبول ڪيو آهي، ۽ اهي پٿر به ڇڏي ڏي، جن تي ماڻهن اسلام قبول ڪيو ۽ جن تي نبي صلى الله عليه وسلم مبعوث ٿيا.» ابن زبير چيو: «جيڪڏهن انهن مان ڪنهن جو گهر سڙي وڃي ها ته هو ان کي نئون ڪرڻ کان اڳ راضي نه ٿئي ها؛ ته پوءِ اوهان جي رب عزوجل جي گهر جو ڇا حال؟
مان پنهنجي رب کان ٽي ڏينهن استخارو ڪندس، پوءِ پنهنجي ڪم جو پڪو فيصلو ڪندس.» ٽي ڏينهن گذرڻ کان پوءِ هن ان کي ڊاهڻ جو پڪو ارادو ڪيو. ماڻهو ان کي ڊاهڻ لاءِ مٿي چڙهڻ کان ڊڄندا هئا، متان پهرين چڙهندڙ تي آسمان مان ڪا مصيبت اچي. پوءِ هڪ شخص چڙهيو ۽ ان مان هڪ پٿر اڇلايائين.
جڏهن ماڻهن ڏٺو ته کيس ڪا تڪليف نه پهتي ته ٻيا به پٺيان چڙهي ويا ۽ ان کي ڊاهڻ لڳا، تان جو زمين تائين پهچي ويا. ابن زبير ان جي چوڌاري ٿنڀا لڳايا ۽ انهن تي پردا چاڙهيائين، تان جو تعمير مٿي ٿي وئي. ابن زبير چيو: «مون عائشه رضي الله عنها کي چوندي ٻڌو ته نبي صلى الله عليه وسلم فرمايو: جيڪڏهن ماڻهو ڪفر کان تازو نڪتل نه هجن ها ۽ مون وٽ ايترو خرچ نه هجي ها جو ان جي تعمير جي سگهه ڏياري، ته مان حجر مان پنج هٿ ان ۾ شامل ڪريان ها ۽ ان جو هڪ دروازو ماڻهن جي داخل ٿيڻ ۽ ٻيو نڪرڻ لاءِ رکان ها.» ابن زبير چيو: «هاڻي مون وٽ خرچ موجود آهي ۽ ماڻهن کان به نٿو ڊڄان.»
پوءِ حجر مان پنج هٿ وڌايائين، تان جو هن بنياد کي ظاهر ڪيو، جنهن کي ماڻهن ڏٺو؛ پوءِ ان تي عمارت ٺاهيائين. ڪعبي جو قد ارڙهن هٿ هو. جڏهن وڌايائين ته ان کي ننڍو سمجهي، ان جي ڊيگهه ۾ ڏهه هٿ وڌايائين ۽ ٻه دروازا رکيا: هڪ مان ماڻهو داخل ٿيندا ۽ ٻئي مان نڪرندا. جڏهن ابن زبير قتل ٿيو ته حجاج عبدالملڪ کي خط لکي، ان واقعي جي خبر ڏني ۽ اهو به لکيو ته ابن زبير عمارت ان بنياد تي ٺاهي هئي، جنهن کي مڪي جي معتبر ماڻهن ڏٺو هو.
عبدالملڪ کيس لکيو: «اسان ابن زبير جي ڪيل ڪم کي خراب نٿا چئون. هن عمارت جي اوچائيءَ ۾ جيڪو واڌارو ڪيو آهي، ان کي قائم رک؛ پر حجر مان جيڪو وڌايو آهي، ان کي اڳئين تعمير ڏانهن موٽائي ڇڏ ۽ جيڪو دروازو هن کوليو آهي، ان کي بند ڪر.» حجاج ان کي ڊاهي وري اڳئين تعمير مطابق ٺاهي ڇڏيو. نسائي پنهنجي سنن ۾ اها روايت هناد کان، يحيى بن ابي زائده کان، عبدالملڪ بن ابي سليمان کان، عطاءَ کان، ابن زبير کان، عائشه کان، مرفوع حصي سميت نقل ڪئي آهي؛ واقعي جو قصو ذڪر نه ڪيو اٿس.
سنت اها هئي ته عبدالله بن زبير رضي الله عنه جيڪو ڪيو هو، اهو برقرار رکيو وڃي، ڇاڪاڻ ته رسول الله صلى الله عليه وسلم به اهو ڪرڻ چاهيو هو. پر پاڻ کي انديشو هو ته ڪن ماڻهن جون دليون ان کي قبول نه ڪنديون، ڇاڪاڻ ته انهن جو اسلام تازو هو ۽ ڪفر کان گهڻو عرصو نه گذريو هو. عبدالملڪ کان اها سنت لڪل رهي. پوءِ جڏهن کيس پڪ ٿي ته عائشه اها ڳالهه رسول الله صلى الله عليه وسلم کان روايت ڪئي هئي ته چيائين: «اسان جي خواهش هئي ته ان کي ڇڏي ڏيون ۽ ابن زبير جيڪا صورت اختيار ڪئي هئي، ان تي قائم رکون.»
جيئن مسلم چيو: مون کي محمد بن حاتم ٻڌايو؛ اسان کي محمد بن بڪر ٻڌايو؛ اسان کي ابن جريج خبر ڏني، هن چيو: مون عبدالله بن عبيد بن عمير ۽ وليد بن عطاءَ کي حارث بن عبدالله بن ابي ربيعه کان بيان ڪندي ٻڌو. عبدالله بن عبيد چيو: حارث بن عبدالله، پنهنجي خلافت جي زماني ۾ عبدالملڪ بن مروان وٽ وفد طور آيو. عبدالملڪ چيو: «منهنجو خيال ناهي ته ابو خبيب يعني ابن زبير عائشه کان اها ڳالهه ٻڌي هئي، جنهن کي ٻڌڻ جي هو دعويٰ ڪندو هو.» حارث چيو: «ڇو نه، مون اها ڳالهه پاڻ عائشه کان ٻڌي آهي.»
هن چيو: «توکي هن ڇا چوندي ٻڌايو؟» هن چيو: «هن چيو ته رسول الله صلى الله عليه وسلم فرمايو: ’تنهنجي قوم بيت الله جي تعمير کي گهٽ ڪيو آهي. جيڪڏهن کين شرڪ کان عهد تازو نه هجي ها ته مان انهن جو ڇڏيل حصو ٻيهر شامل ڪريان ها. جيڪڏهن مون کان پوءِ تنهنجي قوم کي ان جي تعمير جو ارادو ٿئي ته اچ، مان توکي ڏيکاريان ته انهن ڇا ڇڏيو آهي.‘
پوءِ هن کيس لڳ ڀڳ ست هٿ ڏيکاريا.» اها عبدالله بن عبيد جي حديث آهي. وليد بن عطاءَ ان ۾ وڌيڪ چيو: نبي صلى الله عليه وسلم فرمايو: «۽ مان ان جا ٻه دروازا زمين تي رکان ها، هڪ اوڀر طرف ۽ ٻيو اولهه طرف. ڇا تون ڄاڻين ٿي ته تنهنجي قوم ان جو دروازو مٿي ڇو رکيو؟»
عائشه چيو: «مون عرض ڪيو: نه.» پاڻ فرمايائون: «تہ جيئن پاڻ کي وڏو سمجهن ۽ رڳو اهو ماڻهو اندر وڃي، جنهن کي هو چاهين. جڏهن ڪو ماڻهو اندر وڃڻ چاهيندو هو ته هو کيس چڙهڻ جي اجازت ڏيندا هئا؛ جڏهن هو لڳ ڀڳ اندر پهچڻ وارو هوندو هو ته کيس ڌڪو ڏئي ڪيرائي ڇڏيندا هئا.» عبدالملڪ چيو: «حارث!
ڇا تو پاڻ هن کي ائين چوندي ٻڌو؟» هن چيو: «ها.» عبدالملڪ ڪجهه وقت پنهنجي لٺ سان زمين تي ليڪا ڪڍندو رهيو، پوءِ چيائين: «منهنجي خواهش آهي ته مون کيس ڊاهڻ کان اڳ اهو ٻڌو هجي ها، ته مان ان کي ابن زبير جي تعمير تي ڇڏي ڏيان ها.» مسلم چيو: اسان کي محمد بن عمرو بن جبله حديث ٻڌائي؛ اسان کي ابو عاصم ٻڌايو.
ح ۽ اسان کي عبد بن حميد ٻڌايو؛ اسان کي عبدالرزاق خبر ڏني. انهن ٻنهي ابن جريج کان، ساڳئي سند سان، ابن بڪر جي حديث وانگر روايت ڪئي. مسلم چيو: مون کي محمد بن حاتم ٻڌايو؛ اسان کي عبدالله بن بڪر سهمي ٻڌايو؛ اسان کي حاتم بن ابي صغيره، ابو قزعه کان خبر ڏني ته عبدالملڪ بن مروان هڪ ڀيري بيت الله جو طواف ڪري رهيو هو، تڏهن چيائين: «الله ابن زبير کي تباهه ڪري، جيڪو ام المؤمنين تي ڪوڙ مڙهي ٿو ۽ چوي ٿو ته مون هن کي چوندي ٻڌو: رسول الله صلى الله عليه وسلم فرمايو: ’اي عائشه! جيڪڏهن تنهنجي قوم جو ڪفر کان عهد تازو نه هجي ها ته مان بيت الله ڊاهي، حجر مان ان ۾ واڌارو ڪريان ها؛ ڇو ته تنهنجي قوم تعمير ۾ گهٽتائي ڪئي هئي.‘»
حارث بن عبدالله بن ابي ربيعه چيو: «اي امير المؤمنين! ائين نه چئو، مون ام المؤمنين کي اها ڳالهه بيان ڪندي ٻڌو آهي.» عبدالملڪ چيو: «جيڪڏهن مان ان کي ڊاهڻ کان اڳ ٻڌي وٺان ها ته ان کي ابن زبير جي تعمير تي ڇڏي ڏيان ها.» هيءَ حديث عائشه رضي الله عنها تائين يقيني طور پهچي ٿي، ڇاڪاڻ ته اها کانئس ڪيترين صحيح سندن سان روايت ڪئي وئي آهي: اسود بن يزيد، حارث بن عبدالله بن ابي ربيعه، عبدالله بن زبير، عبدالله بن محمد بن ابي بڪر صديق ۽ عروه بن زبير کان.
ان مان ابن زبير جي ڪيل ڪم جو صحيح هجڻ ثابت ٿئي ٿو. جيڪڏهن اهو ڪم جيئن جو تيئن ڇڏي ڏنو وڃي ها ته سٺو ٿئي ها. پر جڏهن معاملو هن حالت تائين پهچي ويو ته ڪن عالمن ان جي صورت بدلائڻ کي ناپسند ڪيو. جيئن بيان ڪيو ويو آهي ته امير المؤمنين هارون رشيد يا سندس پيءُ مهدي امام مالڪ کان بيت الله ڊاهي، ان کي ابن زبير جي تعمير مطابق موٽائڻ بابت پڇيو.
مالڪ چيو: «اي امير المؤمنين! الله جي ڪعبي کي بادشاهن جي راند نه بڻاءِ؛ جيڪو بادشاهه چاهي ته ان کي ڊاهي ڇڏي!» پوءِ رشيد اهو ڪم ڇڏي ڏنو. عياض ۽ نووي اهو نقل ڪيو آهي. الله بهتر ڄاڻي ٿو ته ڪعبو آخر زمان تائين اهڙيءَ طرح رهندو، تان جو حبشه جو ٻه سنهي پنڊين وارو ماڻهو ان کي ڊاهي ڇڏيندو، جيئن ابو هريره جي صحيحين واري حديث ۾ ثابت آهي.
هن چيو: رسول الله صلى الله عليه وسلم فرمايو: «حبشه جو ٻه سنهي پنڊين وارو ماڻهو ڪعبي کي ڊاهي ڇڏيندو.» ٻنهي ان کي روايت ڪيو آهي. عبدالله بن عباس رضي الله عنهما کان نبي صلى الله عليه وسلم جي باري ۾ روايت آهي ته پاڻ فرمايائون: «ڄڻ مان کيس ڏسان ٿو: ڪارو، ٽنگن ۾ ڦڏو، ان کي پٿر پٿر ڪري پٽي رهيو هوندو.» ان کي بخاري روايت ڪيو آهي.
امام احمد بن حنبل پنهنجي مسند ۾ چيو: اسان کي احمد بن عبدالملڪ حراني ٻڌايو؛ اسان کي محمد بن سلمه، ابن اسحاق کان، ابن ابي نجيح کان، مجاهد کان، عبدالله بن عمرو بن عاص رضي الله عنهما کان خبر ڏني، هن چيو: مون رسول الله صلى الله عليه وسلم کي چوندي ٻڌو: «حبشه جو ٻه سنهي پنڊين وارو ماڻهو ڪعبي کي ڊاهي ڇڏيندو، ان جا زيور لاهي ڇڏيندو ۽ ان جي چادر پٽي ڇڏيندو. ڄڻ مان کيس ڏسان ٿو: مٿي جا وار اگهڙيل، ٽنگون ڦڏيون، پنهنجي ڪوڏر ۽ ڪهاڙيءَ سان ان کي هڻي رهيو آهي.» «الفدع» مان مراد پير ۽ پنڊليءَ جي هڏي جي وچ ۾ وڪڙ آهي.
الله بهتر ڄاڻي ٿو، اهو واقعو يأجوج ۽ مأجوج جي نڪرڻ کان پوءِ ٿيندو؛ ڇاڪاڻ ته صحيح بخاريءَ ۾ ابو سعيد خدري رضي الله عنه کان آيو آهي ته رسول الله صلى الله عليه وسلم فرمايو: «يأجوج ۽ مأجوج جي نڪرڻ کان پوءِ به ماڻهو بيت الله جو حج ۽ عمرو ڪندا.» (المؤمنون: 60؛ ابراهيم: 37.) عبد بن حميد ان کي عبدالرزاق کان ڊگهي روايت ۾ نقل ڪيو آهي. «قال»؛ «شأن»؛ «البيت»؛ «الله»؛ «الحج: 26»؛ «بهن»؛ «الحج: 26»؛ «عبد الله»؛ «إبراهيم: 37»؛ «بهم»؛ «محمد بن إسحاق»؛ «رسول الله»؛ «قال»؛ «بن عمير».
الله تعالى ابراهيم ۽ اسماعيل عليهما السلام جي دعا بيان ڪندي فرمائي ٿو: (اي اسان جا پالڻهار! اسان کي پنهنجو فرمانبردار بڻاءِ، ۽ اسان جي اولاد مان به هڪ جماعت پنهنجي فرمانبردار بڻاءِ، ۽ اسان کي اسان جون عبادتون ڏيکار، ۽ اسان جي توبه قبول فرماءِ، بيشڪ تون ئي توبه قبول ڪندڙ، نهايت رحم ڪندڙ آهين.) ابن جرير چيو: هنن جو مطلب هو: «اسان کي پنهنجي حڪم اڳيان سر تسليم خم ڪندڙ ۽ تنهنجي فرمانبرداريءَ اڳيان جهڪندڙ بڻاءِ؛ فرمانبرداريءَ ۾ توکان سواءِ ڪنهن کي شريڪ نه ڪريون ۽ عبادت ۾ توکان سواءِ ڪنهن ٻئي جي پوڄا نه ڪريون.»
ابن ابي حاتم چيو: اسان کي منهنجي پيءُ حديث ٻڌائي؛ اسان کي اسماعيل بن رجاء بن حيان الحصني القرشي ٻڌايو؛ اسان کي معقل بن عبيدالله، عبدالكريم کان خبر ڏني ته: (۽ اسان کي پنهنجو فرمانبردار بڻاءِ.) هن چيو: «تو لاءِ خالص بڻاءِ.» (۽ اسان جي اولاد مان به هڪ جماعت پنهنجي فرمانبردار بڻاءِ.) هن چيو: «خالص.»
هن وڌيڪ چيو: اسان کي علي بن حسين ٻڌايو؛ اسان کي مقدمي ٻڌايو؛ اسان کي سعيد بن عامر، سلام بن ابي مطيع کان، هن آيت بابت ٻڌايو: (۽ اسان کي پنهنجو فرمانبردار بڻاءِ.) هن چيو: «اهي ٻئي اڳ ۾ ئي فرمانبردار هئا، پر هنن الله کان ثابت قدمي گهري.» عڪرمه چيو: (اي اسان جا پالڻهار! اسان کي پنهنجو فرمانبردار بڻاءِ.)
الله فرمايو: «مون ائين ڪري ڇڏيو.» (۽ اسان جي اولاد مان به هڪ جماعت پنهنجي فرمانبردار بڻاءِ.) الله فرمايو: «مون ائين ڪري ڇڏيو.» سدي چيو: (۽ اسان جي اولاد مان به هڪ جماعت پنهنجي فرمانبردار بڻاءِ.) يعني عربن کي مراد ورتائون.
ابن جرير چيو: صحيح ڳالهه اها آهي ته ان ۾ عرب ۽ ٻيا سڀ شامل آهن؛ ڇو ته ابراهيم جي اولاد ۾ بني اسرائيل به آهن، ۽ الله تعالى فرمايو آهي: (۽ موسى جي قوم مان هڪ جماعت آهي، جيڪا حق جي رهنمائي ڪري ٿي ۽ ان سان انصاف ڪري ٿي.) مان چوان ٿو: ابن جرير جي ڳالهه سديءَ جي ڳالهه جي نفي نٿي ڪري؛ ڇاڪاڻ ته هنن کي خاص ڪرڻ سان انهن کان سواءِ ٻين جي شموليت رد نٿي ٿئي. هتي جو سياق عربن بابت آهي؛ انهيءَ ڪري ان کان پوءِ فرمايائين: (اي اسان جا پالڻهار! انهن ۾ انهن مان هڪ رسول موڪل، جيڪو کين تنهنجون آيتون پڙهي ٻڌائي، کين ڪتاب ۽ حڪمت سيکاري ۽ کين پاڪ ڪري...)
آيت. ان مان مراد محمد صلى الله عليه وسلم آهي، جيڪو انهن ۾ مبعوث ٿيو، جيئن الله تعالى فرمائي ٿو: (اهو ئي آهي، جنهن اڻ پڙهيل ماڻهن ۾ انهن مان هڪ رسول موڪليو.) پر ان سان ڳاڙهن ۽ ڪارن سڀني ڏانهن پاڻ جي رسالت جي نفي نٿي ٿئي، ڇاڪاڻ ته الله تعالى فرمايو آهي: (چئو: اي انسانو! بيشڪ مان اوهان سڀني ڏانهن الله جو رسول آهيان.)
۽ ان کان سواءِ ٻيا به قطعي دليل آهن. هيءَ ابراهيم ۽ اسماعيل عليهما السلام جي دعا آهي. الله تعالى پنهنجي متقي ۽ مؤمن ٻانهن جو ذڪر ڪندي به اهڙي دعا فرمائي آهي: (۽ اهي چون ٿا: اي اسان جا پالڻهار! اسان کي اسان جي زالن ۽ اولاد مان اکين جي ٿڌاڻ عطا ڪر ۽ اسان کي پرهيزگارن جو اڳواڻ بڻاءِ.)
شرعي طور هيءَ شيءِ پسنديده آهي، ڇو ته الله تعالى جي عبادت جي محبت جي تڪميل مان اها ڳالهه به آهي ته ماڻهو پسند ڪري ته سندس نسل مان اهڙا ماڻهو پيدا ٿين، جيڪي اڪيلي الله جي عبادت ڪن ۽ ان سان ڪنهن کي شريڪ نه ڪن. انهيءَ ڪري جڏهن الله تعالى ابراهيم عليه السلام کي فرمايو: (بيشڪ مان توکي ماڻهن جو اڳواڻ بڻائيندس.) هن چيو: (۽ منهنجي اولاد مان به؟) الله فرمايو: «منهنجو عهد ظالمن تائين نٿو پهچي.»
اهو ئي سندس هيءُ قول آهي: (۽ مون کي ۽ منهنجي اولاد کي بتن جي پوڄا کان بچاءِ.) صحيح مسلم ۾ ابو هريره رضي الله عنه کان رسول الله صلى الله عليه وسلم جي حديث ثابت آهي، پاڻ فرمايائون: «جڏهن ابن آدم مري وڃي ٿو ته سندس عمل ٽن شين کان سواءِ بند ٿي وڃي ٿو: جاري صدقو، يا اهڙو علم جنهن مان فائدو ورتو وڃي، يا صالح اولاد جيڪو سندس لاءِ دعا ڪري.» (۽ اسان کي اسان جون عبادتون ڏيکار.) ابن جريج، عطاءَ کان روايت ڪري ٿو ته هن چيو: «انهن کي اسان لاءِ ظاهر ڪر ۽ اسان کي سيکار.»
مجاهد چيو: «اسان کي اسان جي قربانيءَ جون جايون ڏيکار.» عطاءَ ۽ قتاده کان به اهڙي ئي ڳالهه روايت ڪئي وئي آهي. سعيد بن منصور چيو: اسان کي عتاب بن بشير، خصيف کان، مجاهد کان خبر ڏني، هن چيو: ابراهيم چيو: «اسان کي اسان جون عبادتون ڏيکار.» پوءِ جبرائيل وٽس آيو ۽ کيس بيت الله وٺي ويو.
چيائين: «بنياد مٿي کڻ.» پوءِ ابراهيم بنياد مٿي کنيا ۽ عمارت مڪمل ڪئي. ان کان پوءِ جبرائيل سندس هٿ جهلي کيس ٻاهر وٺي ويو ۽ صفا ڏانهن روانو ٿيو. چيائين: «هي الله جي نشانين مان آهي.» پوءِ مروه ڏانهن وٺي ويو ۽ چيائين: «۽ هي به الله جي نشانين مان آهي.»
پوءِ کيس منيٰ ڏانهن وٺي ويو. جڏهن عقبيٰ وٽ پهتو ته ڏٺائين ته ابليس هڪ وڻ وٽ بيٺو هو. جبرائيل چيو: «تڪبير چئو ۽ ان کي پٿر هڻ.» ابراهيم تڪبير چئي پٿر هنيس. پوءِ ابليس هليو ويو ۽ وچين جمره وٽ وڃي بيٺو. جڏهن جبرائيل ۽ ابراهيم ان وٽان لنگهيا ته جبرائيل چيو: «تڪبير چئو ۽ ان کي پٿر هڻ.»
ابراهيم تڪبير چئي پٿر هنيس. پوءِ ابليس هليو ويو. اهو خبيث حج ۾ ڪا شيءِ داخل ڪرڻ چاهيندو هو، پر ائين ڪري نه سگهيو. پوءِ جبرائيل ابراهيم جو هٿ جهلي کيس مشعر الحرام وٽ وٺي ويو ۽ چيائين: «هي مشعر الحرام آهي.» پوءِ ابراهيم جو هٿ جهلي عرفات تائين وٺي ويو.
چيائين: «جيڪي مون توکي ڏيکاريو، ڇا تو سڃاتو؟» ٽي ڀيرا ائين چيو. ابراهيم چيو: «ها.» ابو مجلز ۽ قتاده کان به اهڙي روايت آئي آهي. ابو داود طيالسي چيو: اسان کي حماد بن سلمه، ابو العاصم الغنوي کان، ابو طفيل کان، ابن عباس کان خبر ڏني، هن چيو: جڏهن ابراهيم کي عبادتن جا طريقا ڏيکاريا ويا ته مسعى وٽ شيطان سندس سامهون آيو.
ابراهيم ان کان اڳتي نڪري ويو. پوءِ جبرائيل کيس وٺي منيٰ پهچايو ۽ چيائين: «هي ماڻهن جي رهڻ جي جاءِ آهي.» جڏهن عقبيٰ جي جمره وٽ پهتو ته شيطان سامهون آيو. ابراهيم کيس ست پٿر هنيا، تان جو هو هليو ويو. پوءِ کيس وچين جمره وٽ وٺي آيو.
شيطان سامهون آيو ته ابراهيم کيس ست پٿر هنيا، تان جو هو هليو ويو. پوءِ کيس آخري جمره وٽ وٺي آيو. شيطان سامهون آيو ته ابراهيم کيس ست پٿر هنيا، تان جو هو هليو ويو. پوءِ کيس جمع وٽ وٺي آيو ۽ چيائين: «هي مشعر آهي.» پوءِ کيس عرفات وٺي آيو ۽ چيائين: «هي عرفات آهي.»
جبرائيل کيس چيو: «ڇا تو سڃاتو؟» (الأعراف: 159؛ الجمعة: 2؛ الأعراف: 158؛ الفرقان: 74؛ إبراهيم: 35.)
البغوي جي تفسير
الله تعالى جو فرمان آهي: «۽ جڏهن ابراهيم ۽ اسماعيل گهر جا بنياد مٿي کڻي رهيا هئا...» روايت ڪندڙن چيو آهي ته الله تعالى زمين پيدا ڪرڻ کان ٻه هزار سال اڳ بيت الله جي جاءِ پيدا ڪئي هئي. اها پاڻيءَ تي هڪ اڇي گدڙي هئي، پوءِ زمين ان جي هيٺان پکيڙي وئي. جڏهن الله آدم عليه السلام کي زمين تي لاٿو ته هو اڪيلو محسوس ڪرڻ لڳو ۽ الله تعالى وٽ شڪايت ڪيائين.
پوءِ الله تعالى جنت جي ياقوتن مان بيت المعمور لاٿو، جنهن جا زمردِ سبز جا ٻه دروازا هئا: هڪ اوڀر وارو ۽ ٻيو اولهه وارو. ان کي بيت الله جي جاءِ تي رکيو ۽ فرمايائين: «اي آدم! مون تنهنجي لاءِ هڪ گهر لاٿو آهي، جنهن جو طواف تون اهڙيءَ طرح ڪندين، جيئن منهنجي عرش جي چوڌاري طواف ڪيو وڃي ٿو، ۽ ان وٽ نماز پڙهندين، جيئن منهنجي عرش وٽ نماز پڙهي وڃي ٿي.» ۽ حجرِ اسود به لاٿائين، جيڪو اڇو هو، پر جاهليت ۾ حيض وارين عورتن جي ڇهڻ سبب ڪارو ٿي ويو.
پوءِ آدم هندستان جي سرزمين تان پنڌ ڪري مڪي ڏانهن روانو ٿيو. الله تعالى هڪ ملائڪ مقرر ڪيو، جيڪو کيس گهر ڏانهن رستو ڏيکاريندو هو. پوءِ هن بيت الله جو حج ڪيو ۽ مناسڪ ادا ڪيا. جڏهن فارغ ٿيو ته ملائڪن سندس استقبال ڪيو ۽ چيائون: «اي آدم!
تنهنجو حج قبول هجي. تو کان ٻه هزار سال اڳ اسان هن گهر جو حج ڪيو آهي.» ابن عباس رضي الله عنهما چيو: آدم هندستان کان مڪي تائين پنهنجن پيرن تي هلندي چاليهه حج ڪيا. ائين طوفان جي ڏينهن تائين اهو گهر قائم رهيو. پوءِ الله تعالى ان کي چوٿين آسمان ڏانهن مٿي کنيو.
هر روز ستر هزار ملائڪ ان ۾ داخل ٿين ٿا، پوءِ وري ڪڏهن به اتي نٿا موٽن. الله تعالى جبريل عليه السلام کي موڪليو، جنهن حجرِ اسود کي ٻڏڻ کان بچائڻ لاءِ ابو قبيس جبل ۾ لڪائي ڇڏيو. اهڙيءَ طرح ابراهيم جي زماني تائين گهر جي جاءِ خالي رهي.
پوءِ جڏهن ابراهيم کي اسماعيل ۽ اسحاق پيدا ٿيا ته الله تعالى کيس حڪم ڏنو ته هڪ اهڙو گهر ٺاهي، جنهن ۾ الله جو ذڪر ڪيو وڃي. هن الله عز وجل کان دعا گهري ته کيس گهر جي جاءِ ٻڌائي. پوءِ الله تعالى سڪينه موڪلي، جيڪا کيس گهر جي جاءِ ڏيکاريندي هئي. اها هڪ تيز هوا هئي، جنهن جا ٻه پاسا هئا، نانگ جهڙي.
ابراهيم کي حڪم ڏنو ويو ته جتي سڪينه بيهي، اتي گهر ٺاهين. ابراهيم ان جي پٺيان هلندو رهيو، تان جو اهي مڪي پهتا. سڪينه گهر جي جاءِ تي اهڙيءَ طرح ويڙهجي وئي، جيئن ڍال ويڙهجي ٿي. علي ۽ حسن جو هي قول آهي. ابن عباس چيو: الله تعالى ڪعبي جيترو هڪ ڪڪر موڪليو.
اهو هلندو رهيو ۽ ابراهيم ان جي ڇانوَ ۾ هلندو رهيو، تان جو مڪي پهتو ۽ ڪڪر گهر جي جاءِ تي بيهي رهيو. ان مان ابراهيم کي آواز آيو: «ان جي ڇانوَ جي حد تائين ٺاهه؛ نه وڌاءِ ۽ نه گهٽاءِ.» ۽ چيو ويو آهي ته الله تعالى جبريل کي موڪليو ته کيس گهر جي جاءِ ڏيکاري، جيئن الله تعالى جو فرمان آهي: «۽ جڏهن اسان ابراهيم لاءِ گهر جي جاءِ مقرر ڪئي...»
پوءِ ابراهيم ۽ اسماعيل گهر ٺاهيو. ابراهيم ان کي اڏيندو هو ۽ اسماعيل کيس پٿر ڏيندو هو. اهو ئي الله تعالى جي هن فرمان جو مطلب آهي: «۽ جڏهن ابراهيم ۽ اسماعيل گهر جا بنياد مٿي کڻي رهيا هئا...» يعني ان جا بنياد. «قواعد» جو واحد «قاعده» آهي.
ڪسائي چيو: ان مان گهر جون ڀتيون مراد آهن. ابن عباس چيو: گهر پنجن جبلن مان ٺهيو: طور سينا، طور زيتا، لبنان ــ جيڪو شام جو هڪ جبل آهي ــ ۽ جودي ــ جيڪو جزيره ۾ هڪ جبل آهي. ان جا بنياد حرا جبل مان ٺاهيا ويا، جيڪو مڪي ۾ آهي. جڏهن ابراهيم حجرِ اسود جي جاءِ تائين پهتو ته اسماعيل کي چيائين: «مون لاءِ ڪو سهڻو پٿر آڻ، جيڪو ماڻهن لاءِ نشاني بڻجي.»
هو هڪ پٿر کڻي آيو. ابراهيم چيو: «هن کان وڌيڪ سهڻو آڻ.» پوءِ اسماعيل پٿر ڳولڻ لاءِ نڪري ويو. ابو قبيس جبل سڏ ڪيو: «اي ابراهيم! تو وٽ منهنجي هڪ امانت آهي، اها وٺ.» پوءِ هن حجرِ اسود ورتو ۽ ان کي پنهنجي جاءِ تي رکيو.
۽ چيو ويو آهي ته الله تعالى آسمان ۾ هڪ گهر ٺاهيو، جنهن کي بيت المعمور ۽ ضُراح سڏيو وڃي ٿو. پوءِ ملائڪن کي حڪم ڏنائين ته زمين تي ان جي سامهون، ان جي ماپ ۽ نموني مطابق ڪعبو ٺاهين. ۽ چيو ويو آهي ته ڪعبي جو پهريون ٺاهيندڙ آدم هو؛ اهو طوفان جي زماني ۾ مٽجي ويو، پوءِ الله تعالى ان کي ابراهيم لاءِ ظاهر ڪيو، تان جو هن ان کي اڏيو.
«اي اسان جا رب! اسان کان قبول ڪر» ۾ هڪ لفظ مقدر آهي؛ يعني اهي ٻئي چون ٿا: «اي اسان جا رب! اسان جي اڏاوت قبول ڪر.» «بيشڪ تون ئي ٻڌندڙ آهين» يعني اسان جي دعا ٻڌندڙ؛ «ڄاڻندڙ آهين» يعني اسان جي نيتن کان واقف.
«اي اسان جا رب! اسان ٻنهي کي پنهنجو فرمانبردار بڻاءِ» يعني توحيد اختيار ڪندڙ، فرمانبردار، خالص ۽ تنهنجي اڳيان جهڪندڙ. «۽ اسان جي اولاد مان به» يعني اسان جي ٻارن مان «هڪ امت»؛ امت مان مراد جماعت آهي، ۽ امت نبين جا پيروڪار هوندا آهن؛ «تنهنجي فرمانبردار.» «۽ اسان کي ڏيکار» يعني اسان کي سيکار ۽ ڄاڻاءِ.
ابن ڪثير «راءِ» کي سُڪن سان پڙهيو آهي، ابو عمرو ان کي اختلاس سان پڙهيو آهي، ۽ ٻين ان کي ڪسري سان پڙهيو آهي. ابن عامر ۽ ابو بڪر به حم السجده ۾ سُڪن سان پڙهڻ ۾ موافق آهن. ان جو اصل «أرئنا» هو؛ آسانيءَ خاطر همزه حذف ڪيو ويو ۽ ان جي حرڪت راءَ ڏانهن منتقل ڪئي وئي. جنهن ان کي سُڪن سان پڙهيو، تنهن چيو: همزه ختم ٿيو ته ان جي حرڪت به ختم ٿي وئي.
«اسان جا مناسڪ» مان مراد اسان جي دين جا شرعي حڪم ۽ حج جا طريقا آهن. ۽ چيو ويو آهي: اسان جي حج جون جايون. مجاهد چيو: «اسان جا ذبح ڪرڻ جا هنڌ؛ ۽ نُسُڪ مان مراد ذبيحو آهي.» ۽ چيو ويو آهي: اسان جون عبادت جون جايون. نُسُڪ جو اصل مطلب عبادت آهي، ۽ ناسڪ عبادت ڪندڙ کي چوندا آهن.
پوءِ الله تعالى انهن ٻنهي جي دعا قبول ڪئي ۽ جبريل کي موڪليائين. هن انهن ٻنهي کي عرفه جي ڏينهن مناسڪ ڏيکاريا. جڏهن اهي عرفات پهتا ته جبريل چيو: «اي ابراهيم، تون سڃاڻي ورتو؟» هن چيو: «ها.» پوءِ ان وقت جو نالو عرفه ۽ ان جاءِ جو نالو عرفات رکيو ويو.
«۽ اسان جي توبه قبول ڪر» يعني اسان کان درگذر ڪر. «بيشڪ تون ئي گهڻو توبه قبول ڪندڙ، نهايت رحم ڪندڙ آهين.»
«صحيح البخاري» (نمبر 3364) ۾ ابراهيم ۽ اسماعيل عليهما السلام جي ڪعبي جي اڏاوت جو تفصيلي احوال بيان ٿيل آهي، جڏهن اهي عمارت جي چوڌاري ڦرندا هئا ۽ دعا جا اهي ئي لفظ ورجائيندا هئا.