દુઆમાં સ્વીકાર અને આજ્ઞાપાલન

શેખ અબ્દુર્રહમાન અસ-સાદીની તફસીર

અને તેઓએ પોતાના માટે તથા પોતાની સંતતિ માટે ઇસ્લામની દુઆ કરી—જેનો સચ્ચો અર્થ હૃદયનું નમ્રતાથી પોતાના રબ સમક્ષ ઝૂકી જવું અને તેની આજ્ઞાને આધીન થવું છે; અને તેમાં અંગોનું પણ આજ્ઞાપાલન સામેલ છે. (وَأَرِنَا مَنَاسِكَنَا) “અને અમને અમારી ઈબાદતોની રીતો બતાવ.” એટલે કે અમને તે પ્રત્યક્ષ દર્શન અને નિહાળવાની રીતે શીખવ, જેથી તે વધુ અસરકારક બને. અહીં “મનાસિક”થી મક્કાના હજનાં તમામ કાર્યો અભિપ્રેત હોઈ શકે છે, જેમ કે સંદર્ભ અને પ્રસંગથી જણાય છે.

અને તેનો અર્થ તેનાથી પણ વધુ વ્યાપક—આખો ધર્મ તથા તમામ ઈબાદતો—પણ હોઈ શકે છે, જેમ કે શબ્દના સામાન્ય અર્થથી જણાય છે; કારણ કે “નુસુક”નો અર્થ ઈબાદત કરવો છે. જોકે રૂઢિપ્રયોગમાં તેનો ઉપયોગ ખાસ કરીને હજની ઈબાદતો માટે થતો આવ્યો છે. આમ, તેમની દુઆનો સાર એ છે કે તેમને લાભદાયક જ્ઞાન અને સદ્કર્મ કરવાની તૌફીક મળે. અને બંદો ગમે તેવો હોય, તેનામાં કોઈ ને કોઈ કમી રહી જતી હોય છે અને તેને તૌબા કરવાની જરૂર પડતી હોય છે; તેથી તેમણે કહ્યું: (وَتُبْ عَلَيْنَا إِنَّكَ أَنْتَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ) “અને અમારી તૌબા કબૂલ કર. નિઃશંક તું જ તૌબા કબૂલ કરનાર, અત્યંત દયાળુ છે.”

એટલે કે ઇબ્રાહીમ અને ઇસ્માઈલને યાદ કરો—જ્યારે તેઓ ઘરની પાયાની દીવાલો ઊંચી કરી રહ્યા હતા અને આ મહાન કાર્યમાં સતત લાગેલા હતા. તેમની સ્થિતિ ભય અને આશા વચ્ચેની હતી; અહીં સુધી કે આ કાર્ય કરતાં કરતાં પણ તેમણે અલ્લાહને દુઆ કરી કે તે તેમની પાસેથી આ અમલ કબૂલ કરે, જેથી તેનાથી મહાન લાભ પ્રાપ્ત થાય.

ઇમામ ઇબ્ન કસીરની તફસીર

અલ્લાહ તઆલાના આ વચન વિશે: «અને યાદ કરો, જ્યારે ઇબ્રાહીમ અને ઇસ્માઈલ ઘરના પાયાઓ ઊંચા કરી રહ્યા હતા અને કહેતા હતા: ‘હે અમારા રબ! અમારી પાસેથી સ્વીકારી લે. નિઃશંક, તું જ સાંભળનાર, જાણનાર છે. હે અમારા રબ! અમને તારા આજ્ઞાકારી બનાવ અને અમારી સંતતિમાંથી પણ એક સમુદાયને તારો આજ્ઞાકારી બનાવ.

અમને અમારી ઈબાદતની રીતો બતાવ અને અમારી તૌબા કબૂલ કર. નિઃશંક, તું જ તૌબા કબૂલ કરનાર, અત્યંત દયાળુ છે.’» (અલ-બકરહ: 127) ‘પાયા’ (القواعد) ‘પાયો’ (قاعدة)નું બહુવચન છે; તેનો અર્થ થાંભલો અને પાયો થાય છે. અલ્લાહ તઆલા કહે છે: હે મુહમ્મદ, તમારા લોકોને ઇબ્રાહીમ અને ઇસ્માઈલ—અલૈહિમસ્સલામ—દ્વારા ઘરની બાંધણી અને તેના પાયાઓ ઊંચા કરવાની વાત યાદ કરાવો.

તેઓ બંને કહેતા હતા: «હે અમારા રબ! અમારી પાસેથી સ્વીકારી લે. નિઃશંક, તું જ સાંભળનાર, જાણનાર છે.» તેઓ સદ્કર્મ કરી રહ્યા હતા, છતાં અલ્લાહ તઆલાને વિનંતી કરતા હતા કે તે તેમના તરફથી તેને સ્વીકારી લે. જેમ ઇબ્ન અબી હાતિમે મક્કાના મુહમ્મદ બિન યઝીદ બિન ખુનૈસની હદીસથી, વહીબ બિન અલ-વર્દ વિશે રિવાયત કરી છે કે તેમણે આ આયત વાંચી: «અને યાદ કરો, જ્યારે ઇબ્રાહીમ ઘરના પાયાઓ ઊંચા કરી રહ્યા હતા અને ઇસ્માઈલ… ‘હે અમારા રબ!

અમારી પાસેથી સ્વીકારી લે.’» પછી તેઓ રડવા લાગ્યા અને કહેવા લાગ્યા: “હે રહેમાનના ખલીલ! તમે રહેમાનના ઘરના પાયાઓ ઊંચા કરી રહ્યા છો, છતાં તમને ભય છે કે તે તમારી પાસેથી સ્વીકારવામાં નહીં આવે!” આવું જ અલ્લાહ તઆલાએ નિષ્ઠાવાન મોમિનોની સ્થિતિ વિશે પોતાના આ વચનમાં જણાવ્યું છે: «અને જેઓ આપે છે જે કંઈ તેઓ આપે છે»—એટલે કે તેઓ સદકાઓ, ખર્ચાઓ અને નેક અમલરૂપે જે કંઈ આપે છે— «અને તેમનાં દિલ ભયભીત હોય છે»—એટલે કે તેમને ડર હોય છે કે કદાચ તે તેમની પાસેથી કબૂલ નહીં થાય.

આ વાત આયિશા રઝિયલ્લાહુ અન્હા પાસેથી રસૂલુલ્લાહ ﷺની સહિહ હદીસમાં આવી છે, જેનો ઉલ્લેખ તેના યોગ્ય સ્થાને આવશે. કેટલાક મુફસ્સિરોનું કહેવું છે કે પાયાઓ ઇબ્રાહીમ ઊંચા કરી રહ્યા હતા અને દુઆ ઇસ્માઈલ કરી રહ્યા હતા. પરંતુ સાચો મત એ છે કે તેઓ બંને પાયાઓ ઊંચા કરતા અને સાથે આ દુઆ કહેતા હતા, જેમ આગળ સ્પષ્ટ થશે. અહીં ઇમામ બુખારીએ એક હદીસ રિવાયત કરી છે, જે અમે રજૂ કરીશું, ત્યારબાદ આ વિષય સાથે સંબંધિત કેટલીક રિવાયતોનો ઉલ્લેખ કરીશું.

ઇમામ બુખારી રહિમહુલ્લાહે કહ્યું: અમને અબ્દુલ્લાહ બિન મુહમ્મદે હદીસ સંભળાવી; તેમને અબ્દુર્રઝ્ઝાકે; તેમને મઅ્મરે; તેમને અય્યુબ અસ-સખ્તિયાની અને કસીર બિન કસીર બિન અલ-મુત્તલિબ બિન અબી વદાઆએ—તે બંનેમાંથી એકે બીજાથી વધુ વિગત રિવાયત કરી—સઈદ બિન જુબૈરથી; તેમણે ઇબ્ન અબ્બાસ રઝિયલ્લાહુ અન્હુમાથી રિવાયત કરી કે તેમણે કહ્યું: “સ્ત્રીઓએ સૌપ્રથમ કમરપટ્ટો પહેરવાનું ઉમ્મે ઇસ્માઈલથી શરૂ થયું. તેમણે એવો કમરપટ્ટો બનાવ્યો કે જેથી તેનો નિશાન સારા માટે છુપાવી શકે. પછી ઇબ્રાહીમ અલૈહિસ્સલામ તેમને અને તેમના પુત્ર ઇસ્માઈલને લઈને આવ્યા. ઇસ્માઈલ દૂધ પીતા બાળક હતા.

તેમણે બંનેને ઘરની પાસે, મસ્જિદના ઊંચા ભાગમાં ઝમઝમ ઉપર આવેલા એક વૃક્ષ નીચે મૂકી દીધા. તે વખતે મક્કામાં કોઈ જ નહોતું અને ત્યાં પાણી પણ નહોતું. તેમણે બંનેને ત્યાં મૂકી દીધા અને તેમની પાસે એક થેલીમાં ખજૂર તથા એક મશકમાં પાણી રાખ્યું. પછી ઇબ્રાહીમ અલૈહિસ્સલામ પાછા ચાલ્યા ગયા.

“ઉમ્મે ઇસ્માઈલ તેમની પાછળ ગઈ અને પૂછ્યું: ‘હે ઇબ્રાહીમ! તમે ક્યાં જાઓ છો? આ ખીણમાં, જ્યાં કોઈ મનુષ્ય કે બીજી કોઈ વસ્તુ નથી, અમને છોડીને જાઓ છો?’ તેમણે વારંવાર આ પૂછ્યું, પરંતુ તેઓ તેમની તરફ વળીને પણ ન જોયું. પછી તેમણે પૂછ્યું: ‘શું અલ્લાહે તમને આવું કરવાનો આદેશ આપ્યો છે?’

તેમણે કહ્યું: ‘હા.’ તેમણે કહ્યું: ‘તો પછી તે અમને બરબાદ નહીં કરે.’ પછી તેઓ પાછાં ફર્યાં. “ઇબ્રાહીમ અલૈહિસ્સલામ આગળ વધ્યા. જ્યારે તેઓ એ ઘાટ પાસે પહોંચ્યા જ્યાંથી તેઓ બંનેને જોઈ શકતા નહોતા, ત્યારે તેમણે પોતાનો ચહેરો ઘર તરફ કર્યો અને હાથ ઊંચા કરીને આ દુઆ કરી: «હે અમારા રબ!

મેં મારી સંતતિમાંથી કેટલાકને તારા પવિત્ર ઘરની પાસે એક એવી ખીણમાં વસાવ્યા છે જ્યાં ખેતી થતી નથી, હે અમારા રબ! જેથી તેઓ નમાઝ કાયમ કરે. તેથી લોકોનાં કેટલાંક દિલોને તેમની તરફ ઝુકાવી દે અને તેમને ફળોમાંથી રોજી આપ, કદાચ તેઓ આભાર માને.» (ઇબ્રાહીમ: 37) “ઉમ્મે ઇસ્માઈલ ઇસ્માઈલ અલૈહિમસ્સલામને દૂધ પિવડાવતાં અને એ પાણીમાંથી પીતા રહ્યા.

જ્યારે મશકનું પાણી ખૂટી ગયું, ત્યારે તેમને અને તેમના પુત્રને તરસ લાગી. તેઓ પોતાના પુત્રને તરફડતો—અથવા કહ્યું: જમીન પર આળોટતો—જોવા લાગ્યાં. તેને આ હાલતમાં જોવું તેમને ન ગમ્યું, તેથી તેઓ ચાલી પડ્યાં. તેમને પોતાની નજીકનો સૌથી નજીકનો પર્વત સફા દેખાયો.

તેઓ તેના પર ચઢ્યાં અને ખીણ તરફ મોઢું કરીને જોયું કે કદાચ કોઈ દેખાય; પરંતુ કોઈ દેખાયું નહીં. પછી સફા પરથી નીચે ઊતર્યાં. ખીણમાં પહોંચ્યાં ત્યારે તેમણે પોતાનો ઝભ્ભો ઊંચો કર્યો અને અત્યંત થાકેલા માણસની જેમ દોડ્યાં, જ્યાં સુધી ખીણ પાર ન કરી. પછી મરવા પાસે પહોંચ્યાં, તેના પર ચઢ્યાં અને જોયું કે કોઈ દેખાય છે કે નહીં; પરંતુ કોઈ દેખાયું નહીં.

તેમણે આ રીતે સાત વખત કર્યું.” ઇબ્ન અબ્બાસ કહે છે: નબી ﷺએ કહ્યું: “આ જ કારણે લોકો આ બંને વચ્ચે સાઈ કરે છે.” “જ્યારે તેઓ મરવા ઉપર ચઢ્યાં, ત્યારે તેમને એક અવાજ સંભળાયો. તેમણે પોતાને કહ્યું: ‘શાંત રહો!’ પછી ધ્યાનથી સાંભળ્યું તો ફરી અવાજ સંભળાયો.

તેમણે કહ્યું: ‘મેં તારો અવાજ સાંભળ્યો છે; જો તારી પાસે મદદ હોય તો મદદ કર!’ ત્યાં ઝમઝમની જગ્યાએ એક ફરિશ્તો હતો. તેણે પોતાની એડીથી—અથવા પાંખથી—જમીન ખોદી, ત્યાં સુધી કે પાણી દેખાવા લાગ્યું. પછી ઉમ્મે ઇસ્માઈલે તેને ચારેબાજુથી ઘેરીને નાનકડા તળાવ જેવું બનાવ્યું અને પોતાના હાથથી આ રીતે પાણી રોકવા લાગ્યાં.

તેઓ મશકમાં પાણી ભરતાં હતાં, પણ પાણી ભર્યા પછી પણ ઊભરાતું જ હતું.” ઇબ્ન અબ્બાસ કહે છે: નબી ﷺએ કહ્યું: “અલ્લાહ ઉમ્મે ઇસ્માઈલ પર રહેમ કરે! જો તેમણે ઝમઝમને એમ જ છોડી દીધો હોત—અથવા કહ્યું: જો તેમણે પાણી ભરવાનું શરૂ ન કર્યું હોત—તો ઝમઝમ વહેતી નદી બની જાત.” “તેમણે પાણી પીધું અને પોતાના બાળકને દૂધ પિવડાવ્યું.

પછી ફરિશ્તાએ તેમને કહ્યું: ‘નાશનો ભય ન રાખો. અહીં અલ્લાહનું ઘર છે, જેને આ બાળક અને તેના પિતા બાંધશે. અલ્લાહ પોતાના ઘરના લોકોને કદી બરબાદ નહીં કરે.’ તે વખતે ઘર જમીનથી એક ટેકરી જેવું ઊંચું હતું. પૂરનું પાણી તેની જમણી અને ડાબી બાજુથી વહી જતું હતું.

“તેઓ ત્યાં જ હતા કે જુરહુમનો એક કાફલો—અથવા જુરહુમના એક કુટુંબના લોકો—કડાઆના માર્ગે ત્યાંથી પસાર થયા. તેઓ મક્કાના નીચલા ભાગમાં ઊતર્યા. તેમણે એક પક્ષીને પાણીની આસપાસ ચક્કર મારતું જોયું. તેઓએ કહ્યું: ‘આ પક્ષી પાણી ઉપર ચક્કર મારી રહ્યું છે.

આપણે આ ખીણને જાણીએ છીએ; અહીં તો કદી પાણી નહોતું.’ તેમણે એક કે બે માણસોને મોકલ્યા. તેઓ ત્યાં પાણી પાસે પહોંચ્યા. પાછા આવી તેમણે લોકોને પાણીની જાણ કરી, એટલે તેઓ ત્યાં આવ્યા. “ઉમ્મે ઇસ્માઈલ પાણી પાસે હતાં. તેમણે કહ્યું: ‘શું તમે અમને તમારી પાસે ઊતરવાની પરવાનગી આપશો?’

તેમણે કહ્યું: ‘હા, પરંતુ પાણી પર તમારો કોઈ હક નહીં હોય.’ તેમણે કહ્યું: ‘બરાબર.’” ઇબ્ન અબ્બાસ કહે છે કે નબી ﷺએ કહ્યું: “તેમને આવું મળવું ઉમ્મે ઇસ્માઈલને ગમ્યું, કારણ કે તેમને લોકોનો સાથ ગમતો હતો. તેઓ ત્યાં વસ્યા અને પોતાના કુટુંબીઓને પણ બોલાવ્યા, એટલે તેઓ પણ ત્યાં વસ્યા.

ત્યાં તેમના અનેક ઘરોનાં લોકો વસવા લાગ્યા. છોકરો મોટો થયો અને તેમની પાસેથી અરબી શીખ્યો. તે મોટો થયો ત્યારે તેઓને તે ગમવા લાગ્યો અને તેઓ તેને પસંદ કરવા લાગ્યા. જ્યારે તે લગ્નની ઉંમરે પહોંચ્યો, ત્યારે તેમણે પોતાની જાતિમાંથી તેની સાથે એક સ્ત્રીનાં લગ્ન કરાવ્યાં.

ત્યારબાદ ઉમ્મે ઇસ્માઈલનું અવસાન થયું. “ઇબ્રાહીમ અલૈહિસ્સલામ ઇસ્માઈલનાં લગ્ન થઈ ગયા પછી તેમનો હાલ જાણવા આવ્યા. તેમણે ઇસ્માઈલને ત્યાં ન જોયા, તેથી તેમની પત્નીને તેમના વિશે પૂછ્યું. તેણે કહ્યું: ‘તે અમારી રોજી મેળવવા બહાર ગયા છે.’

પછી તેમણે તેની પાસેથી તેમના જીવન અને હાલચાલ વિશે પૂછ્યું. તેણે કહ્યું: ‘અમે મુશ્કેલી અને તંગીમાં છીએ.’ અને તેમની આગળ પોતાની ફરિયાદ કરી. ઇબ્રાહીમે કહ્યું: ‘જ્યારે તારા પતિ આવે ત્યારે તેમને મારો સલામ કહેજે અને કહેજે કે પોતાના દરવાજાની ઉંબરી બદલી નાખે.’

“ઇસ્માઈલ અલૈહિસ્સલામ પાછા આવ્યા ત્યારે તેમને કંઈક અણસાર આવ્યો. તેમણે પૂછ્યું: ‘શું તમારી પાસે કોઈ આવ્યું હતું?’ તેણે કહ્યું: ‘હા, એક વૃદ્ધ પુરુષ આવ્યા હતા, તેમનું રૂપ આવું આવું હતું. તેમણે તમારા વિશે પૂછ્યું, તો મેં તેમને જાણ કરી.

તેમણે મને પૂછ્યું કે અમારું જીવન કેવું છે; તો મેં તેમને કહ્યું કે અમે તંગી અને મુશ્કેલીમાં છીએ.’ તેમણે પૂછ્યું: ‘શું તેમણે તને કોઈ વાતની નસીહત કરી?’ તેણે કહ્યું: ‘હા. તેમણે મને તમારો સલામ કહેવા કહ્યું છે અને કહ્યું છે કે તમારા ઘરની ઉંબરી બદલી નાખો.’

ઇસ્માઈલે કહ્યું: ‘તે મારા પિતા હતા. તેમણે મને તને છોડી દેવાનો આદેશ આપ્યો છે. હવે તું તારા કુટુંબીઓ પાસે જા.’ તેમણે તેને છૂટાછેડા આપ્યા અને તેમની જાતિમાંથી બીજી સ્ત્રી સાથે લગ્ન કર્યા. “પછી ઇબ્રાહીમ અલૈહિસ્સલામ અલ્લાહની ઇચ્છા મુજબ થોડો સમય તેમની પાસે ન આવ્યા.

ત્યારબાદ આવ્યા, પરંતુ ઇસ્માઈલને ન જોયા. તેઓ તેમની પત્ની પાસે ગયા અને તેમના વિશે પૂછ્યું. તેણે કહ્યું: ‘તે અમારી રોજી મેળવવા બહાર ગયા છે.’ તેમણે પૂછ્યું: ‘તમે કેમ છો?’ અને તેમના જીવન તથા હાલચાલ વિશે પૂછ્યું. તેણે કહ્યું: ‘અમે સારામાં છીએ અને સુખ-સંપન્ન છીએ,’ અને અલ્લાહની પ્રશંસા કરી.

તેમણે પૂછ્યું: ‘તમારો ખોરાક શું છે?’ તેણે કહ્યું: ‘માંસ.’ તેમણે પૂછ્યું: ‘તમારું પીણું શું છે?’ તેણે કહ્યું: ‘પાણી.’ તેમણે દુઆ કરી: ‘હે અલ્લાહ! તેમના માંસ અને પાણીમાં બરકત આપ.’” નબી ﷺએ કહ્યું: “તે વખતે તેમની પાસે અનાજ નહોતું; જો હોત, તો તેમણે તેમાં પણ બરકતની દુઆ કરી હોત.

મક્કા સિવાય બીજે ક્યાંય આ બંને વસ્તુઓ કોઈને અનુકૂળ આવતી નથી.” “પછી તેમણે કહ્યું: ‘જ્યારે તારા પતિ આવે ત્યારે તેમને મારો સલામ કહેજે અને કહેજે કે પોતાના ઘરની ઉંબરી મજબૂત રાખે.’ ઇસ્માઈલ અલૈહિસ્સલામ આવ્યા ત્યારે પૂછ્યું: ‘શું તમારી પાસે કોઈ આવ્યું હતું?’ તેણે કહ્યું: ‘હા, એક સારા દેખાવના વૃદ્ધ પુરુષ આવ્યા હતા.’

તેણે તેમની પ્રશંસા કરી. ‘તેમણે તમારા વિશે પૂછ્યું, તો મેં તેમને જાણ કરી. તેમણે પૂછ્યું કે અમારું જીવન કેવું છે, તો મેં કહ્યું કે અમે સારામાં છીએ.’ તેમણે પૂછ્યું: ‘શું તેમણે તને કોઈ વાતની નસીહત કરી?’ તેણે કહ્યું: ‘હા, તેઓ તમારો સલામ કહે છે અને તમને તમારા ઘરની ઉંબરી મજબૂત રાખવાનું કહે છે.’

ઇસ્માઈલે કહ્યું: ‘તે મારા પિતા હતા, અને તું જ ઉંબરી છે. તેમણે મને તને પોતાની પાસે રાખવાનો આદેશ આપ્યો છે.’ “ત્યારબાદ અલ્લાહની ઇચ્છા મુજબ થોડો સમય પસાર થયો. પછી ઇબ્રાહીમ અલૈહિસ્સલામ આવ્યા. તે વખતે ઇસ્માઈલ ઝમઝમ પાસે એક વૃક્ષ નીચે પોતાના તીર બનાવી રહ્યા હતા.

તેમને જોઈને ઊભા થઈ ગયા. પછી પિતા-પુત્ર જેમ એકબીજા સાથે વર્તે તેમ તેઓ બંનેએ એકબીજાનું સ્વાગત કર્યું. પછી ઇબ્રાહીમે કહ્યું: ‘હે ઇસ્માઈલ! અલ્લાહે મને એક કામ કરવાનો આદેશ આપ્યો છે.’ ઇસ્માઈલે કહ્યું: ‘તમારા રબે તમને જે આદેશ આપ્યો છે તે કરો.’

તેમણે પૂછ્યું: ‘શું તું મને મદદ કરીશ?’ તેમણે કહ્યું: ‘હું તમને મદદ કરીશ.’ ઇબ્રાહીમે કહ્યું: ‘અલ્લાહે મને અહીં એક ઘર બાંધવાનો આદેશ આપ્યો છે,’ અને તેમણે આસપાસની જમીનથી ઊંચી એક ટેકરી તરફ ઇશારો કર્યો. “ત્યારે તેઓ બંને ઘરના પાયાઓ ઊંચા કરવા લાગ્યા.

ઇસ્માઈલ પથ્થરો લાવતા અને ઇબ્રાહીમ બાંધતા. બાંધકામ ઊંચું થયું ત્યારે તેઓ આ પથ્થર લઈ આવ્યા અને ઇબ્રાહીમ માટે તેને મૂક્યો. ઇબ્રાહીમ તેના પર ઊભા રહીને બાંધતા અને ઇસ્માઈલ તેમને પથ્થરો આપતા. તેઓ બંને કહેતા: «હે અમારા રબ! અમારી પાસેથી સ્વીકારી લે.

નિઃશંક, તું જ સાંભળનાર, જાણનાર છે.» “તેઓ ઘર બાંધતા રહ્યા, ત્યાં સુધી કે તેની ચારેબાજુ ફરી ગયા; અને તેઓ બંને કહેતા રહ્યા: «હે અમારા રબ! અમારી પાસેથી સ્વીકારી લે. નિઃશંક, તું જ સાંભળનાર, જાણનાર છે.»” ઇબ્ન અબી હાતિમે આ હદીસ અબૂ અબ્દુલ્લાહ મુહમ્મદ બિન હમ્માદ અઝ-ઝહરાની પાસેથી અને ઇબ્ન જરીરે અહમદ બિન સાબિત અર-રાઝી પાસેથી રિવાયત કરી છે.

આ બંનેએ અબ્દુર્રઝ્ઝાક પાસેથી સંક્ષિપ્ત સ્વરૂપે રિવાયત કરી છે. અબૂ બકર ઇબ્ન મરદવૈયાએ કહ્યું: અમને ઇસ્માઈલ બિન અલી બિન ઇસ્માઈલે હદીસ સંભળાવી; તેમને બિશ્ર બિન મૂસાએ; તેમને અહમદ બિન મુહમ્મદ અલ-અઝરકીે; તેમને મુસ્લિમ બિન ખાલિદ અઝ-ઝનજીએ; તેમને અબ્દુલમલિક બિન જુરૈજે; તેમને કસીર બિન કસીરે કહ્યું: “હું, ઉસ્માન બિન અબી સુલૈમાન અને અબ્દુલ્લાહ બિન અબ્દુર્રહમાન બિન અબી હુસૈન, કેટલાક લોકો સાથે રાત્રે મસ્જિદના ઊંચા ભાગમાં સઈદ બિન જુબૈર સાથે હતા. સઈદ બિન જુબૈરે કહ્યું: ‘તમે મને જોઈ ન શકો તે પહેલાં મને પૂછો.’ તેમણે મકામ વિશે પૂછ્યું.

તેમણે ઇબ્ન અબ્બાસથી આખી હદીસ કહેવાનું શરૂ કર્યું…” ત્યારબાદ તેમણે સંપૂર્ણ હદીસનો ઉલ્લેખ કર્યો. પછી બુખારીએ કહ્યું: અમને અબ્દુલ્લાહ બિન મુહમ્મદે હદીસ સંભળાવી; તેમને અબૂ આમિર અબ્દુલમલિક બિન અમ્રે; તેમને ઇબ્રાહીમ બિન નાફિએ; તેમને કસીર બિન કસીરે; તેમને સઈદ બિન જુબૈર મારફતે ઇબ્ન અબ્બાસે કહ્યું: “જ્યારે ઇબ્રાહીમ અને તેમના કુટુંબીઓ વચ્ચે જે બનવાનું હતું તે બન્યું, ત્યારે તેઓ ઇસ્માઈલ અને ઉમ્મે ઇસ્માઈલને લઈને નીકળ્યા. તેમની સાથે પાણીવાળી એક જૂની મશક હતી. ઉમ્મે ઇસ્માઈલ તેમાંથી પાણી પીતા, જેથી તેમના સ્તનોમાં બાળક માટે દૂધ ઊતરતું રહે.

તેઓ મક્કા પહોંચ્યા અને તેમને એક વૃક્ષ નીચે મૂકી દીધા, પછી ઇબ્રાહીમ પોતાના કુટુંબીઓ પાસે પાછા ફર્યા. “ઉમ્મે ઇસ્માઈલ તેમની પાછળ ચાલ્યાં, જ્યાં સુધી તેઓ કડાઆ પહોંચ્યા. તેમણે પાછળથી બૂમ પાડી: ‘હે ઇબ્રાહીમ! અમને કોની પાસે છોડી જાઓ છો?’

તેમણે કહ્યું: ‘અલ્લાહ, અઝ્ઝ વ જલ્લ, પાસે.’ તેમણે કહ્યું: ‘હું અલ્લાહથી રાજી છું.’ પછી તેઓ પાછાં ફર્યાં. તેઓ મશકમાંથી પાણી પીતા રહ્યાં અને બાળક માટે તેમનાં સ્તનોમાં દૂધ ઊતરતું રહ્યું. આખરે પાણી ખૂટી ગયું ત્યારે તેમણે કહ્યું: ‘હું જઈને જોઈ આવું; કદાચ કોઈને જોઈ શકું.’

તેઓ ગયા, સફા પર ચઢ્યા અને આજુબાજુ જોયું કે કોઈ દેખાય છે કે નહીં, પણ કોઈ દેખાયું નહીં. જ્યારે ખીણમાં પહોંચ્યાં ત્યારે દોડ્યાં અને મરવા સુધી ગયાં. આ રીતે તેમણે અનેક ચક્કર લગાવ્યાં. પછી તેમણે કહ્યું: ‘હું જઈને જોઉં કે બાળકની શું હાલત છે.’

તેઓ ગયાં અને જોયું તો તે એ જ હાલતમાં હતો, જાણે મરી રહ્યો હોય. તેમનું મન ત્યાં રોકાઈ શક્યું નહીં. તેમણે કહ્યું: ‘હું જઈને જોઉં, કદાચ કોઈ દેખાય.’ તેઓ સફા પર ચઢ્યાં, જોયું, પણ કોઈ દેખાયું નહીં. આ રીતે સાત ચક્કર પૂરાં કર્યા.

પછી તેમણે કહ્યું: ‘હું જઈને જોઉં કે તેની શું હાલત છે.’ ત્યારે તેમને એક અવાજ સંભળાયો. તેમણે કહ્યું: ‘જો તારી પાસે કોઈ ભલાઈ હોય તો મદદ કર!’ ત્યાં જિબ્રઈલ હતા. તેમણે પોતાની એડીથી આ રીતે જમીન ખોદી અને એડીથી દબાવી. પાણી ફૂટી નીકળ્યું.

ઉમ્મે ઇસ્માઈલ ગભરાઈ ગયાં અને ખોદવા લાગ્યાં.” અબૂલ કાસિમ ﷺએ કહ્યું: “જો તેમણે તેને છોડી દીધું હોત, તો પાણી સપાટી પર વહેતું રહેત.” “તેઓ પાણી પીવા લાગ્યાં અને બાળક માટે તેમનાં સ્તનોમાં દૂધ ઊતરતું રહ્યું. જુરહુમના કેટલાક લોકો ખીણના તળિયેથી પસાર થયા.

તેમને એક પક્ષી દેખાયું, તો જાણે તેમને આ વાત અજુગતી લાગી. તેમણે કહ્યું: ‘પાણી સિવાય પક્ષી ક્યાં હોય?’ તેમણે પોતાનો એક સંદેશવાહક મોકલ્યો. તેણે જઈને પાણી જોયું, પાછો આવી તેમને જાણ કરી. તેઓ ઉમ્મે ઇસ્માઈલ પાસે આવ્યા અને કહ્યું: ‘હે ઉમ્મે ઇસ્માઈલ!

શું તમે અમને તમારી સાથે રહેવાની અને અહીં વસવાની પરવાનગી આપશો?’ તેમનો પુત્ર મોટો થયો અને તેમની જાતિની એક સ્ત્રી સાથે તેનું લગ્ન થયું. “પછી એક વખત ઇબ્રાહીમ અલૈહિસ્સલામના મનમાં પોતાનું છોડી ગયેલું કુટુંબ જોવા જવાનું થયું. તેમણે પોતાના ઘરના લોકોને કહ્યું: ‘હું મારી છોડી ગયેલી સંપત્તિ જોવા જાઉં છું.’

તેઓ આવ્યા અને સલામ કરી. તેમણે પૂછ્યું: ‘ઇસ્માઈલ ક્યાં છે?’ તેની પત્નીએ કહ્યું: ‘શિકાર કરવા ગયા છે.’ ઇબ્રાહીમે કહ્યું: ‘તે આવે ત્યારે તેને કહેજે કે પોતાના ઘરની ઉંબરી બદલી નાખે.’ ઇસ્માઈલ આવ્યા, ત્યારે પત્નીએ તેમને આ વાત જણાવી.

તેમણે કહ્યું: ‘તું જ એ છે; હવે તારા કુટુંબીઓ પાસે જા.’ “ત્યારબાદ ફરી એક વખત ઇબ્રાહીમને પોતાના ઘરના લોકોને જોવા જવાનું મન થયું. તેમણે કહ્યું: ‘હું મારી છોડી ગયેલી સંપત્તિ જોવા જાઉં છું.’ તેઓ આવ્યા અને પૂછ્યું: ‘ઇસ્માઈલ ક્યાં છે?’

તેની પત્નીએ કહ્યું: ‘શિકાર કરવા ગયા છે.’ પછી તેણે કહ્યું: ‘તમે ઊતરતા નથી? કંઈક ખાઓ અને પીઓ.’ તેમણે પૂછ્યું: ‘તમારો ખોરાક અને પીણું શું છે?’ તેણે કહ્યું: ‘અમારો ખોરાક માંસ છે અને અમારું પીણું પાણી છે.’ તેમણે દુઆ કરી: ‘હે અલ્લાહ!

તેમના ખોરાક અને પીણામાં બરકત આપ.’” અબૂલ કાસિમ ﷺએ કહ્યું: “આ બરકત ઇબ્રાહીમની દુઆને કારણે છે.” “પછી ફરી એક વખત ઇબ્રાહીમ અલૈહિસ્સલામના મનમાં પોતાના ઘરવાળાઓને જોવા જવાનું થયું. તેઓ આવ્યા તો ઇસ્માઈલ ઝમઝમની પાછળ પોતાના તીર સુધારી રહ્યા હતા.

તેમણે કહ્યું: ‘હે ઇસ્માઈલ! તમારા રબ, અઝ્ઝ વ જલ્લે, મને પોતાના માટે એક ઘર બાંધવાનો આદેશ આપ્યો છે.’ તેમણે કહ્યું: ‘તમારા રબની આજ્ઞાનું પાલન કરો.’ ઇબ્રાહીમે કહ્યું: ‘તેણે મને તેમાં તારી મદદ લેવાનો પણ આદેશ આપ્યો છે.’ ઇસ્માઈલે કહ્યું: ‘તો હું જરૂર મદદ કરીશ’—અથવા આના જેવું કંઈક કહ્યું.

“પછી તેઓ બંને ઊભા થયા. ઇબ્રાહીમ બાંધતા અને ઇસ્માઈલ તેમને પથ્થરો આપતા. તેઓ કહેતા: «હે અમારા રબ! અમારી પાસેથી સ્વીકારી લે. નિઃશંક, તું જ સાંભળનાર, જાણનાર છે.» “બાંધકામ ઊંચું થયું અને વૃદ્ધ ઇબ્રાહીમ પથ્થરો ઊંચકવામાં અશક્ત બન્યા.

તેઓ મકામના પથ્થર પર ઊભા થયા. ઇસ્માઈલ તેમને પથ્થરો આપતા અને તેઓ બંને કહેતા: «હે અમારા રબ! અમારી પાસેથી સ્વીકારી લે. નિઃશંક, તું જ સાંભળનાર, જાણનાર છે.»” બુખારીએ આ હદીસને પોતાની ‘અંબિયાઓ’ની કિતાબમાં આ બે સનદોથી રિવાયત કરી છે.

આશ્ચર્યની વાત એ છે કે હાફિઝ અબૂ અબ્દુલ્લાહ અલ-હાકિમે પોતાની ‘અલ-મુસ્તદરક’ કિતાબમાં આ હદીસ અબૂ અલ-અબ્બાસ અલ-અસંમથી, તેમણે મુહમ્મદ બિન સિનાન અલ-કઝ્ઝાઝથી, તેમણે અબૂ અલી ઉબૈદુલ્લાહ બિન અબ્દુલમજીદ અલ-હનફીથી અને તેમણે ઇબ્રાહીમ બિન નાફિથી રિવાયત કરી. તેમણે કહ્યું: “આ હદીસ બુખારી અને મુસ્લિમની શરત મુજબ સહિહ છે, જોકે બંનેએ તેને પોતાની કિતાબોમાં રિવાયત કરી નથી.” તેમણે આ રીતે કહ્યું છે, પરંતુ તમે જુઓ છો તેમ બુખારીએ ઇબ્રાહીમ બિન નાફિની હદીસથી તેને રિવાયત કરી છે; જાણે તેમાં સંક્ષેપ કરવામાં આવ્યો હોય, કારણ કે તેમાં કુરબાનીનો ઉલ્લેખ નથી. સહિહ હદીસમાં આવ્યું છે કે ઘેટાના શિંગડા કાબામાં લટકાવેલા હતાં.

એવું પણ આવ્યું છે કે ઇબ્રાહીમ અલૈહિસ્સલામ બુરાક પર સવાર થઈ ઝડપથી મક્કામાં પોતાના કુટુંબને મળવા જતા, પછી પવિત્ર પ્રદેશમાં પોતાના કુટુંબીઓ પાસે પાછા ફરતા. અલ્લાહ વધુ જાણે છે. અલ્લાહ વધુ જાણે છે કે આ હદીસમાં નબી ﷺ તરફથી મરફૂઅ તરીકે માત્ર એ સ્થળોનો ઉલ્લેખ છે, જેને ઇબ્ન અબ્બાસે નબી ﷺથી સ્પષ્ટપણે વર્ણવ્યા છે. આ પ્રસંગ અંગે અમીરુલ મોમિનીન અલી બિન અબી તાલિબથી એક એવી રિવાયત પણ આવી છે જેની કેટલીક બાબતો આથી અલગ છે.

ઇબ્ન જરીરે કહ્યું: અમને મુહમ્મદ બિન બશ્શારે અને મુહમ્મદ બિન મુસન્નાએ હદીસ સંભળાવી. તેમણે કહ્યું: અમને મુઅમ્મલે; તેમને સુફયાને; તેમને અબૂ ઇસ્હાકે; તેમને હારિસા બિન મુદ્રિબે; તેમણે અલી બિન અબી તાલિબથી રિવાયત કરી કે તેમણે કહ્યું: “જ્યારે ઇબ્રાહીમને ઘર બાંધવાનો આદેશ અપાયો, ત્યારે ઇસ્માઈલ અને હજર તેમની સાથે નીકળ્યા. તેઓ મક્કા પહોંચ્યા ત્યારે ઘરનું સ્થાન જ્યાં હતું તેની ઉપર તેમને વાદળ જેવું કંઈક દેખાયું, જેમાં માથા જેવો આકાર હતો. તે તેમની સાથે બોલ્યું: ‘હે ઇબ્રાહીમ!

મારી છાયા પર—અથવા મારા માપ મુજબ—બાંધો; તેમાં ન વધારો, ન ઘટાડો.’ જ્યારે તેમણે બાંધકામ કર્યું, ત્યારે તેઓ પાછા ગયા અને ઇસ્માઈલ તથા હજરને પાછળ છોડી ગયા. હજરે કહ્યું: ‘હે ઇબ્રાહીમ! અમને કોની પાસે સોંપીને જાઓ છો?’ તેમણે કહ્યું: ‘અલ્લાહ પાસે.’

તેમણે કહ્યું: ‘તો જાઓ; તે અમને બરબાદ નહીં કરે.’ “ઇસ્માઈલને ખૂબ તરસ લાગી. હજર સફા પર ચઢ્યાં, જોયું, પરંતુ કંઈ દેખાયું નહીં. પછી મરવા સુધી ગયાં, ત્યાં પણ કંઈ ન જોયું. ત્યારબાદ સફા પર પાછાં ફર્યાં, જોયું, પરંતુ કંઈ દેખાયું નહીં.

પછી મરવા સુધી ગયાં, ત્યાં પણ કંઈ ન જોયું. આ રીતે સાત વાર કર્યું. પછી તેમણે કહ્યું: ‘હે ઇસ્માઈલ! જ્યાં હું તને જોઈ ન શકું ત્યાં મરી જા.’ તેઓ તેમની પાસે આવ્યાં ત્યારે તેઓ તરસને કારણે પગથી જમીન ખોદી રહ્યા હતા. જિબ્રઈલે તેમને અવાજ આપ્યો અને પૂછ્યું: ‘તમે કોણ છો?’

તેમણે કહ્યું: ‘હું હજર છું, ઇબ્રાહીમના પુત્રની માતા.’ તેણે પૂછ્યું: ‘તમે બંનેને કોની હવાલે કર્યા છે?’ તેમણે કહ્યું: ‘અલ્લાહને.’ તેણે કહ્યું: ‘તેણે તમને એવા અસ્તિત્વની હવાલે કર્યા છે જે પૂરતો છે.’ પછી બાળકએ પોતાની આંગળીથી જમીન ખોદી અને ઝમઝમ ફૂટી નીકળ્યું.

હજરે પાણી રોકવા માટે તેની આસપાસ વાડ બનાવી. તેણે કહ્યું: ‘તેને વહેવા દો; આ તો તરસ છિપાવનારું પાણી છે.’” આ રિવાયતના વર્ણનમાં એવું છે કે ઇબ્રાહીમે તેમનાથી વિદાય લેતાં પહેલાં ઘર બાંધી દીધું હતું. જો આ રિવાયત સાચવી રાખવામાં આવી હોય, તો શક્ય છે કે શરૂઆતમાં તેમણે તેના માટે વાડ કે ઘેરો ઊભો કર્યો હોય, પરંતુ આખું ઘર ન બાંધ્યું હોય; પછી ઇસ્માઈલ મોટા થયા ત્યારે તેમણે બંનેએ મળીને તેને બાંધ્યું, જેમ અલ્લાહ તઆલા કહે છે.

પછી ઇબ્ન જરીરે કહ્યું: અમને હન્નાદ બિન અસ-સરીએ હદીસ સંભળાવી; તેમને અબૂલ અહવસે; તેમને સમાકે; તેમને ખાલિદ બિન અરઅરાએ રિવાયત કરી કે એક માણસ અલી રઝિયલ્લાહુ અન્હુ પાસે ઊભો થયો અને કહ્યું: “શું તમે મને ઘર વિશે નહીં જણાવો? શું તે પૃથ્વી પર સૌપ્રથમ બાંધવામાં આવેલું ઘર છે?” તેમણે કહ્યું: “ના, પરંતુ તે પહેલું ઘર છે જેમાં બરકત મૂકવામાં આવી; તેમાં ઇબ્રાહીમનું મકામ છે અને તેમાં પ્રવેશનાર સુરક્ષિત છે. અને જો તું ઇચ્છે તો હું તને કહું કે તે કેવી રીતે બાંધવામાં આવ્યું: અલ્લાહે ઇબ્રાહીમને વહી કરી કે પૃથ્વી પર મારા માટે એક ઘર બાંધો.

ઇબ્રાહીમ આથી ગૂંચવાઈ ગયા. ત્યારે અલ્લાહે સકીના મોકલી, જે વેગવાળો પવન હતો અને તેને બે માથાં હતાં. તેનાં બંને માથાં એકબીજાની પાછળ ચાલ્યાં, ત્યાં સુધી કે મક્કા પહોંચ્યાં. પછી તે ઘરનાં સ્થાન પર એક ઢાલની જેમ ગોળ વળી ગઈ. અલ્લાહે ઇબ્રાહીમને આદેશ આપ્યો કે સકીના જ્યાં સ્થિર થાય ત્યાં બાંધો.

ઇબ્રાહીમે બાંધકામ કર્યું, પણ એક પથ્થર બાકી રહી ગયો. છોકરો કંઈક લેવા ગયો. ઇબ્રાહીમે કહ્યું: ‘મેં તને જે રીતે કહ્યું છે એવો એક પથ્થર મારા માટે લઈ આવ.’ છોકરો પથ્થર શોધવા ગયો. જ્યારે પાછો પથ્થર લઈને આવ્યો, ત્યારે જોયું કે ઇબ્રાહીમે કાળો પથ્થર તેની જગ્યાએ બેસાડી દીધો હતો.

તેણે કહ્યું: ‘હે પિતા! આ પથ્થર તમારી પાસે કોણ લાવ્યું?’ તેમણે કહ્યું: ‘તે એવી હસ્તી લાવી જે તારા બાંધકામ પર નિર્ભર નથી. જિબ્રઈલ તેને આકાશમાંથી લાવ્યા.’ પછી તેમણે બાંધકામ પૂરું કર્યું.” ઇબ્ન અબી હાતિમે કહ્યું: અમને હમદ બિન અબ્દુલ્લાહ બિન યઝીદ અલ-મુકરીએ હદીસ સંભળાવી; તેમને સુફયાને; તેમને બિશ્ર બિન આસિમે; તેમને સઈદ બિન અલ-મુસય્યિબે; તેમણે કઅ્બ અલ-અહબારથી રિવાયત કરી કે તેમણે કહ્યું: “અલ્લાહે પૃથ્વીનું સર્જન કર્યું તેના ચાળીસ વર્ષ પહેલાં ઘર પાણી ઉપર તરતી સફેદ ફીણ જેવી વસ્તુ હતું અને પૃથ્વીને તેની પાસેથી વિસ્તારી.”

સઈદે કહ્યું: “અલી બિન અબી તાલિબે અમને કહ્યું કે ઇબ્રાહીમ અરમેનિયાથી આવ્યા. તેમની સાથે સકીના હતી, જે તેમને ઘરના સ્થાન તરફ એવી રીતે માર્ગદર્શન કરતી હતી જેમ કરોળિયો પોતાના ઘરનું સ્થાન જાણે. ત્યાંના પથ્થરો ખુલ્લા થયા, જેને એક પથ્થર તરીકે માત્ર ત્રીસ માણસો જ ઉઠાવી શકે.” મેં કહ્યું: “હે અબૂ મુહમ્મદ!

અલ્લાહ તો કહે છે: «અને યાદ કરો, જ્યારે ઇબ્રાહીમ ઘરના પાયાઓ ઊંચા કરી રહ્યા હતા.»” તેમણે કહ્યું: “આ તો તે પછીનું હતું.” સુદ્દીએ કહ્યું: અલ્લાહ અઝ્ઝ વ જલ્લે ઇબ્રાહીમને આદેશ આપ્યો કે તેઓ અને ઇસ્માઈલ બંને બાંધે: “મારા ઘરને તવાફ કરનારાઓ, ઇઅતિકાફ કરનારાઓ અને રુકૂ-સજદા કરનારાઓ માટે બાંધો.” ઇબ્રાહીમ અલૈહિસ્સલામ મક્કા પહોંચ્યા.

તેઓ અને ઇસ્માઈલ કુહાડીઓ લઈને ઊભા થયા; તેમને ખબર નહોતી કે ઘર ક્યાં છે. અલ્લાહે ‘ખજોજ’ નામનો પવન મોકલ્યો. તેને બે પાંખો અને સાપ જેવા આકારનું માથું હતું. તેણે કાબાની આસપાસનો ભાગ સાફ કરીને પ્રથમ ઘરનો પાયો બતાવ્યો. તેઓ કુહાડીઓ વડે તેની પાછળ ચાલ્યા અને ખોદતા રહ્યા, જ્યાં સુધી પાયો મૂકી ન દીધો.

અલ્લાહ તઆલાના આ વચનમાં આ જ વાત છે: «અને યાદ કરો, જ્યારે ઇબ્રાહીમ ઘરના પાયાઓ ઊંચા કરી રહ્યા હતા.» અને: «અને જ્યારે અમે ઇબ્રાહીમને ઘરની જગ્યા બતાવી.» (અલ-હજ્જ: 26) જ્યારે તેમણે પાયા બાંધ્યા અને રુકનના સ્થાન સુધી પહોંચ્યા, ત્યારે ઇબ્રાહીમે ઇસ્માઈલને કહ્યું: “હે પુત્ર! અહીં મૂકવા માટે એક સારો પથ્થર શોધી લાવ.”

તેમણે કહ્યું: “પિતા, હું થાક્યો છું.” તેમણે કહ્યું: “મારે માટે એ જ પથ્થર લાવી આપ.” ઇસ્માઈલ પથ્થર શોધવા ગયા. તેમને એક પથ્થર મળ્યો, પરંતુ ઇબ્રાહીમને તે પસંદ ન પડ્યો. તેમણે કહ્યું: “આના કરતાં સારો પથ્થર લાવ.” તેઓ ફરી પથ્થર શોધવા ગયા.

જિબ્રઈલ ભારતમાંથી કાળો પથ્થર લઈને આવ્યા. તે પહેલાં સફેદ હતો—થઘામા છોડના ફૂલ જેવો સફેદ માણેક. આદમ તેને સ્વર્ગમાંથી લઈને ઊતર્યા હતા, પરંતુ લોકોના પાપોને કારણે તે કાળો પડી ગયો. ઇસ્માઈલ એક પથ્થર લઈને આવ્યા અને જોયું કે કાળો પથ્થર રુકન પાસે હતો.

તેમણે કહ્યું: “પિતા, આ કોણ લાવ્યું?” તેમણે કહ્યું: “જે તારા કરતાં વધુ ઉત્સાહી હતો તેણે લાવ્યું.” પછી તેમણે બાંધકામ કર્યું અને બંને તે શબ્દો કહેતા રહ્યા, જેના દ્વારા ઇબ્રાહીમની તેમના રબે કસોટી લીધી હતી: «હે અમારા રબ! અમારી પાસેથી સ્વીકારી લે.

નિઃશંક, તું જ સાંભળનાર, જાણનાર છે.» આ વર્ણનથી એવું જણાય છે કે ઇબ્રાહીમ પહેલાંથી જ ઘરના પાયા બાંધેલા હતા. ઇબ્રાહીમને તે પાયા બતાવવામાં આવ્યા અને તેમના માટે તેનું સ્થાન નક્કી કરવામાં આવ્યું. કેટલાક લોકોનો પણ આ જ મત છે. ઇમામ અબ્દુર્રઝ્ઝાકે કહ્યું: અમને મઅ્મરે, તેમને અય્યુબે, તેમને સઈદ બિન જુબૈરે, ઇબ્ન અબ્બાસથી રિવાયત કરી કે તેમણે «અને યાદ કરો, જ્યારે ઇબ્રાહીમ ઘરના પાયાઓ ઊંચા કરી રહ્યા હતા» વિશે કહ્યું: “આ પાયા અગાઉથી જ ઘરના પાયા હતા.”

અબ્દુર્રઝ્ઝાકે વધુમાં કહ્યું: અમને હિશામ બિન હસ્સાને, અતા બિન અબી રબાહના સસરા સવ્વારે, અતા પાસેથી રિવાયત કરી કે તેમણે કહ્યું: “જ્યારે અલ્લાહે આદમને સ્વર્ગમાંથી ઉતાર્યા, ત્યારે તેમના પગ પૃથ્વી પર અને માથું આકાશમાં હતું. તેઓ આકાશવાસીઓની વાતો અને તેમની દુઆઓ સાંભળતા અને તેમનાથી આનંદ અનુભવતા. ફરિશ્તાઓ તેમનાથી ગભરાઈ ગયા, અહીં સુધી કે તેમણે પોતાની દુઆ અને નમાઝમાં અલ્લાહ સમક્ષ ફરિયાદ કરી. અલ્લાહે તેમને પૃથ્વી પર નીચા કર્યા.

જ્યારે તેમને અગાઉ સાંભળાતી વસ્તુઓ સંભળાવવાનું બંધ થયું, ત્યારે તેઓ એકલતા અનુભવવા લાગ્યા અને પોતાની દુઆ તથા નમાઝમાં અલ્લાહને ફરિયાદ કરી. તેમને મક્કા તરફ મોકલવામાં આવ્યા. તેમના પગ જ્યાં પડતા ત્યાં ગામડું અને તેમના પગલાં વચ્ચેનો વિસ્તાર રણ બની રહેતો. આ રીતે તેઓ મક્કા પહોંચ્યા.

અલ્લાહે સ્વર્ગના માણેકમાંથી એક માણેક ઉતાર્યો અને તેને હાલના ઘરનાં સ્થાન પર મૂક્યો. તેઓ તેની આસપાસ તવાફ કરતા રહ્યા, ત્યાં સુધી કે અલ્લાહે તોફાન મોકલ્યું. તે માણેક ઊંચકીને લઈ લેવામાં આવ્યો. પછી અલ્લાહે ઇબ્રાહીમ અલૈહિસ્સલામને મોકલ્યા, ત્યારે તેમણે ઘર બાંધ્યું.

અલ્લાહ તઆલાના આ વચનનો આ જ અર્થ છે: «અને જ્યારે અમે ઇબ્રાહીમને ઘરની જગ્યા બતાવી.»” અબ્દુર્રઝ્ઝાકે કહ્યું: અમને ઇબ્ન જુરૈજે, અતા પાસેથી રિવાયત કરી કે આદમે કહ્યું: “હું ફરિશ્તાઓના અવાજો સાંભળતો નથી!” તેમને કહેવામાં આવ્યું: “આ તારા પાપને કારણે છે. પૃથ્વી પર ઊતરી જા અને મારા માટે એક ઘર બાંધ, પછી તેની આસપાસ ફરિશ્તાઓને ઘેરી લે, જેમ તેં જોયું હતું કે તેઓ આકાશમાં મારા ઘરની આસપાસ ઘેરી લે છે.”

લોકોનું કહેવું છે કે તેમણે હિરા, તૂર ઝૈતા, તૂર સીના, લબનાન પર્વત અને જુદી પર્વતમાંથી પાંચ પર્વતોના પથ્થરોથી તે બાંધ્યું હતું. તેનો પાયો હિરા પર્વતમાંથી હતો. આદમનું આ બાંધકામ રહ્યું, પછી ઇબ્રાહીમ અલૈહિસ્સલામે તેને ફરી બાંધ્યું. આ રિવાયત અતા સુધી સાચી છે, પરંતુ તેમાં કેટલીક વાતો અજુગતી છે; અલ્લાહ વધુ જાણે છે.

અબ્દુર્રઝ્ઝાકે વધુમાં કહ્યું: અમને મઅ્મરે, કતાદાથી રિવાયત કરી કે તેમણે કહ્યું: “અલ્લાહે આદમને પૃથ્વી પર ઉતાર્યા ત્યારે ઘર પણ તેમની સાથે મૂક્યું હતું. આદમ ભારતની ધરતી પર ઉતારવામાં આવ્યા હતા. તેમનું માથું આકાશમાં અને પગ પૃથ્વી પર હતાં. ફરિશ્તાઓ તેમનાથી ગભરાતા હતા, તેથી તેમની ઊંચાઈ ઘટાડીને સાઠ હાથ કરી દેવામાં આવી.

ફરિશ્તાઓના અવાજો અને તસ્બીહ ગુમાવવાથી તેઓ દુઃખી થયા. તેમણે અલ્લાહ અઝ્ઝ વ જલ્લ સમક્ષ ફરિયાદ કરી. અલ્લાહે કહ્યું: ‘હે આદમ! મેં તારા માટે એક ઘર ઉતાર્યું છે; તેની આસપાસ તવાફ કર, જેમ મારા અર્શની આસપાસ તવાફ થાય છે અને તેની પાસે નમાઝ પઢ, જેમ મારા અર્શ પાસે નમાઝ પઢવામાં આવે છે.’

આદમ તે તરફ ચાલ્યા. તેમના માટે દરેક પગલું લાંબું કરી દેવામાં આવ્યું, જેથી દરેક બે પગલાં વચ્ચે રણ બની ગયું. ત્યારથી તે રણ એવું જ રહ્યું. આદમ ઘર પાસે આવ્યા અને તેની આસપાસ તવાફ કર્યો; તેમના પછીના નબીઓએ પણ તવાફ કર્યો.” ઇબ્ન જરીરે કહ્યું: અમને ઇબ્ન હમૈદે; તેમને યઅ્કૂબ અલ-કુદ્દમીએ; તેમને હફ્સ બિન હમૈદે; તેમને ઇકરિમાએ; તેમણે ઇબ્ન અબ્બાસથી રિવાયત કરી કે તેમણે કહ્યું: “દુનિયાનું સર્જન થયું તેના બે હજાર વર્ષ પહેલાં અલ્લાહે ઘર પાણીના ચાર થાંભલાઓ પર મૂક્યું.

પછી ઘર નીચેથી પૃથ્વીને વિસ્તારી.” મુહમ્મદ બિન ઇસ્હાકે કહ્યું: મને ઇબ્ન અબી નજીહે, મુજાહિદ અને અન્ય જ્ઞાનીઓથી રિવાયત કરી કે અલ્લાહે ઇબ્રાહીમને ઘરની જગ્યા બતાવી, ત્યારે તેઓ શામમાંથી ત્યાં નીકળ્યા. તેમની સાથે ઇસ્માઈલ, તેમની માતા હજર અને દૂધ પીતો નાનો બાળક ઇસ્માઈલ હતો. મને જે વાત કહેવામાં આવી તે મુજબ તેઓ બુરાક પર સવાર હતા અને જિબ્રઈલ તેમની સાથે હતો; તે તેમને ઘરની જગ્યા અને હરમની હદો બતાવતો હતો.

તેઓ કોઈ ગામ પાસેથી પસાર થતા ત્યારે ઇબ્રાહીમ કહેતા: “હે જિબ્રઈલ, શું મને આ ગામે જવાનું કહેવામાં આવ્યું છે?” જિબ્રઈલ કહેતા: “આગળ વધો.” આમ તેઓ મક્કા પહોંચ્યા. તે સમયે ત્યાં સલમ અને સમુરનાં વૃક્ષો હતાં. મક્કાની બહાર અને તેની આસપાસ ‘અમાલિકા’ કહેવાતા લોકો વસતા હતા.

તે સમયે ઘર માટીની લાલ ટેકરી હતું. ઇબ્રાહીમે જિબ્રઈલને પૂછ્યું: “શું મને તેમને અહીં મૂકવાનો આદેશ છે?” તેણે કહ્યું: “હા.” ઇબ્રાહીમે બંનેને પથ્થરના સ્થાન પાસે લઈ જઈને ત્યાં ઉતાર્યા અને ઇસ્માઈલની માતા હજરને ત્યાં એક છાપરું બનાવવાનો આદેશ આપ્યો.

પછી તેમણે કહ્યું: «હે અમારા રબ! મેં મારી સંતતિમાંથી કેટલાકને તારા પવિત્ર ઘરની પાસે એક એવી ખીણમાં વસાવ્યા છે જ્યાં ખેતી થતી નથી…» અને અંત સુધી: «કદાચ તેઓ આભાર માને.» અબ્દુર્રઝ્ઝાકે કહ્યું: અમને હિશામ બિન હસ્સાને, હમૈદ પાસેથી રિવાયત કરી; તેમણે મુજાહિદથી કહ્યું: “અલ્લાહે આ ઘરનું સ્થાન કોઈ પણ વસ્તુનું સર્જન કરે તેના બે હજાર વર્ષ પહેલાં સર્જ્યું હતું અને તેના પાયા સાતમી ધરતીમાં છે.” લૈસ બિન અબી સુલૈમે પણ મુજાહિદથી આવું જ કહ્યું: “તેના પાયા સાતમી ધરતીમાં છે.”

ઇબ્ન અબી હાતિમે કહ્યું: અમને મારા પિતાએ હદીસ સંભળાવી; તેમને અમ્ર બિન રાફેએ; તેમને અબ્દુલવહાબ બિન મુઆવિયાએ; તેમને અબ્દુલમુમિન બિન ખાલિદે; તેમને અલ્બા બિન અહમરે રિવાયત કરી કે ઝુલકરનૈન મક્કા આવ્યા ત્યારે તેમણે ઇબ્રાહીમ અને ઇસ્માઈલને પાંચ પર્વતોમાંથી ઘરનો પાયો બાંધતા જોયા. તેમણે કહ્યું: “તમે મારી ધરતી સાથે શું કરી રહ્યા છો?” તેમણે કહ્યું: “અમે આદેશનું પાલન કરનારા બે બંદા છીએ. અમને આ કાબા બાંધવાનો આદેશ આપવામાં આવ્યો છે.”

તેમણે કહ્યું: “તમારા દાવાના પુરાવા રજૂ કરો.” ત્યારે પાંચ ઘેટાં ઊભાં થયાં અને કહ્યું: “અમે સાક્ષી આપીએ છીએ કે ઇબ્રાહીમ અને ઇસ્માઈલ બે આદેશનું પાલન કરનારા બંદા છે; તેમને આ કાબા બાંધવાનો આદેશ આપવામાં આવ્યો છે.” તેમણે કહ્યું: “હું રાજી છું અને સ્વીકારું છું.” પછી તેઓ આગળ નીકળી ગયા.

અલ-અઝરકીએ પોતાની ‘મક્કાનો ઇતિહાસ’માં ઉલ્લેખ કર્યો છે કે ઝુલકરનૈને ઇબ્રાહીમ અલૈહિસ્સલામ સાથે ઘરની આસપાસ તવાફ કર્યો હતો. આથી જણાય છે કે તેમનો સમય અગાઉનો હતો. અલ્લાહ વધુ જાણે છે. ઇમામ બુખારી રહિમહુલ્લાહે કહ્યું: અલ્લાહ તઆલાના આ વચન «અને યાદ કરો, જ્યારે ઇબ્રાહીમ અને ઇસ્માઈલ ઘરના પાયાઓ ઊંચા કરી રહ્યા હતા…»માં ‘પાયા’ એટલે તેનો આધાર; ‘કાયદા’ તેનું એકવચન છે.

‘વૃદ્ધ સ્ત્રીઓ’ (القواعد من النساء)માં ‘કાયદા’ તેનું એકવચન છે. અમને ઇસ્માઈલે હદીસ સંભળાવી; તેમણે મને માલિકથી; તેમણે ઇબ્ન શિહાબથી; તેમણે સાલિમ બિન અબ્દુલ્લાહથી રિવાયત કરી કે અબ્દુલ્લાહ બિન મુહમ્મદ બિન અબી બકરે અબ્દુલ્લાહ બિન ઉમરને આયિશા, નબી ﷺના પત્ની, પાસેથી રિવાયત કરી કે રસૂલુલ્લાહ ﷺએ કહ્યું: “શું તને ખબર નથી કે જ્યારે તારા લોકો ઘરની બાંધણી કરી રહ્યા હતા, ત્યારે તેઓએ ઇબ્રાહીમના પાયામાંથી થોડો ભાગ છોડી દીધો હતો?” મેં કહ્યું: “હે અલ્લાહના રસૂલ! તમે તેને ઇબ્રાહીમના પાયા પર પાછું કેમ નથી બાંધતા?”

તેમણે કહ્યું: “જો તારા લોકો હમણાં જ કુફ્રમાંથી બહાર આવ્યા ન હોત, તો હું એમ કરત.” અબ્દુલ્લાહ બિન ઉમર કહે છે: “જો આયિશાએ આ વાત રસૂલુલ્લાહ ﷺ પાસેથી સાંભળી હોય, તો મને લાગે છે કે રસૂલુલ્લાહ ﷺએ હજર તરફના બે ખૂણાઓને સ્પર્શવાનું માત્ર એટલા માટે છોડી દીધું હતું કે ઘર ઇબ્રાહીમ અલૈહિસ્સલામના પાયા પર સંપૂર્ણપણે બાંધવામાં આવ્યું નહોતું.” બુખારીએ આ હદીસને હજની કિતાબમાં અલ-કઅનબીથી અને નબીઓની હદીસોની કિતાબમાં અબ્દુલ્લાહ બિન યુસુફથી રિવાયત કરી છે. મુસ્લિમે યહ્યા બિન યહ્યાથી અને ઇબ્ન વહબની રિવાયતથી રિવાયત કરી છે.

નસાઈએ અબ્દુર્રહમાન બિન અલ-કાસિમની રિવાયતથી રિવાયત કરી છે. આ બધા માલિકથી રિવાયત કરે છે. મુસ્લિમે નાફિથી પણ રિવાયત કરી છે. તેમણે કહ્યું: મેં અબ્દુલ્લાહ બિન અબી બકર બિન અબી કુહાફાને અબ્દુલ્લાહ બિન ઉમરને આયિશાથી અને તેમણે નબી ﷺથી રિવાયત કરતા સાંભળ્યા કે તેમણે કહ્યું: “જો તારા લોકો હમણાં જ જાહિલિયતમાંથી—અથવા કુફ્રમાંથી—બહાર આવ્યા ન હોત, તો હું કાબાનો ખજાનો અલ્લાહના માર્ગમાં ખર્ચી નાખત, તેનો દરવાજો જમીન સુધી નીચે કરત અને હિજ્રને તેમાં સામેલ કરત.”

બુખારીએ કહ્યું: અમને ઉબૈદુલ્લાહ બિન મૂસાએ હદીસ સંભળાવી; તેમને ઇસરાઈલથી; તેમને અબૂ ઇસ્હાકથી; તેમણે અલ-અસ્વદથી રિવાયત કરી કે ઇબ્ન ઝુબૈરે મને કહ્યું: “આયિશા તને ઘણી ગુપ્ત વાતો કહેતી હતી; કાબા વિશે તેમણે તને શું કહ્યું?” મેં કહ્યું: “તેમણે મને કહ્યું કે નબી ﷺએ કહ્યું: ‘હે આયિશા! જો તારા લોકો હમણાં જ કુફ્રમાંથી બહાર આવ્યા ન હોત…’” ઇબ્ન ઝુબૈરે કહ્યું: “તેમણે કહ્યું: ‘તો હું કાબાને તોડી નાખત અને તેના બે દરવાજા બનાવત: એકમાંથી લોકો અંદર આવે અને બીજામાંથી બહાર જાય.’” ઇબ્ન ઝુબૈરે એમ જ કર્યું.

આ હદીસ માત્ર બુખારીએ રિવાયત કરી છે; તેમણે પોતાની સહિહમાં ‘જ્ઞાન’ની કિતાબમાં આ રીતે રિવાયત કરી છે. મુસ્લિમે પોતાની સહિહમાં કહ્યું: અમને યહ્યા બિન યહ્યાએ હદીસ સંભળાવી; તેમને અબૂ મુઆવિયાએ; તેમને હિશામ બિન ઉર્વાએ; તેમણે પોતાના પિતા પાસેથી; તેમણે આયિશાથી રિવાયત કરી કે રસૂલુલ્લાહ ﷺએ તેમને કહ્યું: “જો તારા લોકોનો કુફ્રનો સમય હજી તાજો ન હોત, તો હું કાબાને તોડી નાખત અને તેને ઇબ્રાહીમના પાયા પર બાંધત; કારણ કે કુરૈશે ઘર બાંધ્યું ત્યારે તેને નાનું રાખ્યું હતું. અને હું તેના માટે પાછળનો દરવાજો બનાવત.” તેમણે વધુમાં કહ્યું: અમને અબૂ બકર બિન અબી શૈબાએ અને અબૂ કુરીબે હદીસ સંભળાવી.

બંનેએ કહ્યું: અમને ઇબ્ન નુમૈરે આ જ સનદથી હદીસ સંભળાવી. આ હદીસ માત્ર મુસ્લિમે રિવાયત કરી છે. તેમણે કહ્યું: મને મુહમ્મદ બિન હાતિમે હદીસ સંભળાવી; તેમને ઇબ્ન મહદીએ; તેમને સુલૈમ બિન હય્યાને; તેમને સઈદ—એટલે કે ઇબ્ન મીનાએ—હદીસ સંભળાવી. તેમણે કહ્યું: મેં અબ્દુલ્લાહ બિન ઝુબૈરને કહેતા સાંભળ્યા: “મારી માસી—એટલે કે આયિશા રઝિયલ્લાહુ અન્હા—એ મને કહ્યું કે નબી ﷺએ કહ્યું: ‘હે આયિશા!

જો તારા લોકોનો શિર્કનો સમય હજી તાજો ન હોત, તો હું કાબાને તોડી નાખત, તેને જમીન સાથે સરખું કરી દેત, તેના બે દરવાજા—એક પૂર્વ તરફ અને એક પશ્ચિમ તરફ—બનાવત અને હિજ્રમાંથી તેમાં છ હાથ ઉમેરત; કારણ કે કુરૈશે કાબા બાંધતી વખતે તેને નાનું રાખ્યું હતું.’” આ હદીસ પણ માત્ર મુસ્લિમે રિવાયત કરી છે. ઇબ્રાહીમ ખલીલ અલૈહિસ્સલામ પછી ઘણા સમય બાદ, અને રસૂલુલ્લાહ ﷺને નુબૂવ્વત મળવાના પાંચ વર્ષ પહેલાં, કુરૈશે કાબા ફરી બાંધ્યું હતું. રસૂલુલ્લાહ ﷺએ પણ પથ્થરો વહન કરવામાં તેમની સાથે ભાગ લીધો હતો.

ત્યારે તેમની ઉંમર પાંત્રીસ વર્ષની હતી. અલ્લાહની દુરૂદ અને સલામ તેમના પર કાયમ રહે, કયામતના દિવસ સુધી. મુહમ્મદ બિન ઇસ્હાક બિન યસારએ પોતાની સીરતમાં કહ્યું: જ્યારે રસૂલુલ્લાહ ﷺની ઉંમર પાંત્રીસ વર્ષની થઈ, ત્યારે કુરૈશ કાબા બાંધવા માટે ભેગા થયા. તેઓ તેને છત આપવા માગતા હતા, પરંતુ તેને તોડી પાડતાં ડરતા હતા.

તે માણસની ઊંચાઈથી થોડું વધારે પથ્થરોનો ઢગલો હતો. તેઓ તેને ઊંચું કરીને છત બાંધવા માગતા હતા. આનું કારણ એ હતું કે કેટલાક લોકોએ કાબાનો ખજાનો ચોરી લીધો હતો. તે ખજાનો કાબાની અંદરના કૂવામાં રાખવામાં આવતો હતો. ખજાનો જેની પાસે મળ્યો તે બનૂ મલીહ બિન અમ્ર—ખુઝાઆના ગુલામ દુવૈક હતો.

કુરૈશે તેનો હાથ કાપી નાખ્યો. લોકો કહે છે કે ચોરોએ ખજાનો દુવૈક પાસે મૂકી દીધો હતો. રોમના એક વેપારીનું વહાણ સમુદ્રના મોજાંથી જિદ્દા તરફ ફેંકાઈ ગયું અને તૂટી ગયું. તેમણે તેનું લાકડું કાબાની છત માટે લઈ લીધું. મક્કામાં એક કોપ્ટિક સુથાર હતો.

તેણે કાબા માટે યોગ્ય કેટલીક વસ્તુઓ તૈયાર કરી આપી. કાબાના કૂવામાંથી—જેમાં દરરોજ તેના માટે ભેટરૂપે મોકલાતી વસ્તુઓ નાખવામાં આવતી—એક સાપ બહાર આવતો અને કાબાની દીવાલ પર તડકામાં રહેતો. લોકો તેનાથી ગભરાતા. કોઈ તેની નજીક જતું ત્યારે તે ફૂંફાડો મારતો, શરીર સંકોચતો અને મોઢું ખોલતો.

એક દિવસે તે હંમેશની જેમ કાબાની દીવાલ પર તડકામાં હતો, ત્યારે અલ્લાહે એક પક્ષી મોકલ્યું. તેણે સાપને ઝટકી લીધો અને લઈ ગયું. કુરૈશે કહ્યું: “અમે આશા રાખીએ છીએ કે અલ્લાહ અમારી ઇચ્છાથી રાજી થયો છે. અમારી પાસે નરમ હાથવાળો કારીગર છે, લાકડું છે અને અલ્લાહે સાપથી પણ અમને બચાવી લીધા છે.”

જ્યારે તેમણે કાબાને તોડી ફરી બાંધવાનું નક્કી કર્યું, ત્યારે અબૂ વહબ બિન અમ્ર બિન આઇઝ બિન અબ્દ બિન ઉમરાન બિન મખ્ઝૂમે કાબામાંથી એક પથ્થર લીધો. તે તેમના હાથમાંથી છટકીને પાછો પોતાની જગ્યાએ જઈ પહોંચ્યો. તેમણે કહ્યું: “હે કુરૈશના લોકો! પોતાની કમાણીમાંથી માત્ર પવિત્ર કમાણી જ તેના બાંધકામમાં વાપરજો.

તેમાં વેશ્યાની કમાણી, વ્યાજના વેપારની કમાણી કે કોઈના હકનો અન્યાયપૂર્વક લીધેલો માલ દાખલ ન થવો જોઈએ.” ઇબ્ન ઇસ્હાકે કહ્યું: લોકો આ વાતને વલીદ બિન મુગીરા બિન અબ્દુલ્લાહ બિન ઉમર બિન મખ્ઝૂમ સાથે જોડે છે. પછી કુરૈશે કાબાના ભાગો વહેંચી લીધા. દરવાજાવાળો ભાગ બનૂ અબ્દે મનાફ અને ઝહરા માટે હતો.

કાળા પથ્થર અને યમાની રુકન વચ્ચેનો ભાગ બનૂ મખ્ઝૂમ અને તેમની સાથે જોડાયેલી કુરૈશની જાતિઓ માટે હતો. કાબાની પાછળની બાજુ બનૂ જુમહ અને સહમ માટે હતી. હિજ્રવાળો ભાગ બનૂ અબ્દુદ્દાર બિન કુસય, બનૂ અસદ બિન અબ્દુલઉઝ્ઝા બિન કુસય અને બનૂ અદી બિન કઅ્બ બિન લુઈ માટે હતો; એ જ હતીમ છે. પછી લોકો તેને તોડતાં ગભરાયા અને ડરવા લાગ્યા.

વલીદ બિન મુગીરાએ કહ્યું: “હું તમારી પહેલાં તેને તોડવાનું શરૂ કરું છું.” તેમણે કુહાડી લીધી અને તેના પર ઊભા થઈને કહ્યું: “હે અલ્લાહ! અમે કોઈ બુરાઈ ઇચ્છતા નથી; હે અલ્લાહ! અમે તો માત્ર ભલાઈ ઇચ્છીએ છીએ.” પછી તેમણે બંને ખૂણાઓની બાજુથી તોડવાનું શરૂ કર્યું.

લોકો તે રાત્રે રાહ જોતા રહ્યા અને કહ્યું: “જોઈએ, જો તેમને કંઈ થાય તો અમે તેમાંનું કંઈ તોડીશું નહીં અને તેને પહેલાંની જેમ પાછું કરી દઈશું; અને જો તેમને કંઈ ન થાય, તો અલ્લાહ અમારી કરેલી કામગીરીથી રાજી થયો છે.” વલીદ બીજા દિવસે વહેલી સવારે પોતાના કામે ગયા અને તોડવાનું શરૂ કર્યું. લોકો પણ તેમની સાથે તોડવા લાગ્યા, જ્યાં સુધી બાંધકામ ઇબ્રાહીમ અલૈહિસ્સલામના પાયા સુધી ન પહોંચ્યું. ત્યાં તેમને ભાલાની અણી જેવા લીલા પથ્થરો દેખાયા, જે એકબીજા સાથે ગોઠવાયેલા હતા.

મને હદીસ રિવાયત કરનારાઓમાંના એકે કહ્યું કે કુરૈશમાંથી કાબા તોડતા એક માણસે બે પથ્થરોની વચ્ચે સળિયો નાખીને એક પથ્થર ઉપાડવાનો પ્રયત્ન કર્યો. પથ્થર હલ્યો કે આખું મક્કા ધ્રૂજી ઊઠ્યું. તેથી તેઓએ તે પાયા પાસે તોડવાનું બંધ કરી દીધું. ઇબ્ન ઇસ્હાકે કહ્યું: ત્યારબાદ કુરૈશના કબીલાઓએ બાંધકામ માટે પથ્થરો ભેગા કર્યા.

દરેક કબીલો પોતપોતાના ભાગના પથ્થરો ભેગા કરતો. પછી તેમણે બાંધકામ કર્યું, ત્યાં સુધી કે તે રુકનના સ્થાને—એટલે કે કાળા પથ્થર સુધી—પહોંચ્યું. ત્યારે તેઓએ તેની બાબતમાં ઝઘડો કર્યો. દરેક કબીલો ઇચ્છતો હતો કે બીજાની સરખામણીએ તે જ તેને તેની જગ્યાએ મૂકે.

તેમની વચ્ચે તકરાર થઈ, મતભેદ વધ્યો અને તેઓ લડાઈ માટે તૈયાર થઈ ગયા. બનૂ અબ્દુદ્દારે લોહીથી ભરેલો એક મોટો વાસણ લાવ્યો. તેમણે અને બનૂ અદી બિન કઅ્બ બિન લુઈએ મૃત્યુ સુધી લડવાનો કરાર કર્યો અને તે વાસણમાં હાથ બોળ્યા. તેથી તેમને ‘લોહી ચાટનારાઓ’ કહેવામાં આવ્યા.

કુરૈશ ચાર કે પાંચ રાત સુધી આ સ્થિતિમાં રહ્યા. પછી તેઓ મસ્જિદમાં ભેગા થયા, સલાહ-મશવરો કર્યો અને ન્યાયપૂર્ણ ઉકેલ શોધ્યો. કેટલાક રિવાયતકારોનું કહેવું છે કે તે સમયે કુરૈશમાં સૌથી વધુ વયસ્ક અબૂ ઉમૈયા બિન મુગીરા બિન અબ્દુલ્લાહ બિન ઉમર બિન મખ્ઝૂમે કહ્યું: “હે કુરૈશના લોકો! તમારા મતભેદની બાબતમાં આ મસ્જિદના દરવાજેથી સૌપ્રથમ જે પ્રવેશે, તેને તમારી વચ્ચેનો ફેંસલો કરવા દો.”

તેમણે એમ કર્યું. સૌપ્રથમ રસૂલુલ્લાહ ﷺ અંદર આવ્યા. તેમને જોઈને તેમણે કહ્યું: “આ તો અમીન છે; અમે તેમની સાથે રાજી છીએ. આ મુહમ્મદ છે.” જ્યારે તેઓ તેમની પાસે પહોંચ્યા અને તેમને આખી વાત કહી, ત્યારે રસૂલુલ્લાહ ﷺએ કહ્યું: “મારી પાસે એક કપડું લાવો.”

તેઓ કપડું લાવ્યા. તેમણે કાળો પથ્થર પોતાના હાથથી તેમાં મૂક્યો. પછી કહ્યું: “દરેક કબીલો કપડાનો એક છેડો પકડી લે.” પછી કહ્યું: “બધા મળીને તેને ઊંચો કરો.” તેમણે એમ કર્યું. જ્યારે પથ્થર પોતાની જગ્યાએ પહોંચ્યો, ત્યારે રસૂલુલ્લાહ ﷺએ પોતાના હાથે તેને ત્યાં મૂકી દીધો અને પછી તેના ઉપર બાંધકામ કર્યું.

વહી ઉતરે તે પહેલાં કુરૈશ રસૂલુલ્લાહ ﷺને ‘અમીન’ કહેતા હતા. બાંધકામ પૂરું થયું અને કાબા તેમની ઇચ્છા મુજબ બની ગયું, ત્યારે ઝુબૈર બિન અબ્દુલમુત્તલિબે કાબાનું બાંધકામ કરતી વખતે કુરૈશ જે સાપથી ગભરાતા હતા, તેની ઘટના વિશે આ પંક્તિઓ કહી: “મને આશ્ચર્ય થયું કે ગરુડ નીચે ધસી આવ્યું અને સાપ તેની સામે છટપટાયો. ક્યારેક તે ફૂંફાડતો હતો, અને ક્યારેક કૂદીને આગળ વધતો હતો. જ્યારે અમે પાયો બાંધવા ઊભા થયા, ત્યારે તે અમને જોઈને સિકુડી ગયું; બાંધકામથી તે પણ ગભરાતું હતું.

જ્યારે અમને ચેતવણીનો ભય લાગ્યો, ત્યારે ગરુડ આવીને તેના પર તૂટી પડ્યું. તેની ઉપર ઝૂકીને તેણે તેને પકડી લીધું, પછી કોઈ પડદો બાકી ન રાખીને ઉડી ગયું. અમે બધાએ એકસાથે થઈને અમારા માટે પાયા અને માટી ભેગી કરી. જે દિવસે અમે તેનો પાયો ઊંચો કર્યો, તે દિવસે અમારા શરીરને કોઈ વસ્ત્ર ઢાંકતું નહોતું.

આથી બનૂ લુઈના ગૌરવમાં વધારો થયો; તેમના મૂળમાંથી કોઈ વિચ્છેદ નહીં થાય. ત્યાં બનૂ અદી, મુર્રા અને ક્લાબ પણ ભેગા થયા; તેમની આગળ દરેક કબીલો હતો. આ કાર્ય દ્વારા અલ્લાહે અમને ગૌરવ આપ્યું, અને અલ્લાહ પાસે જ બદલો માગવામાં આવે છે.” ઇબ્ન ઇસ્હાકે કહ્યું: નબી ﷺના સમયમાં કાબાની ઊંચાઈ અઢાર હાથ હતી.

તેને કિબાતી કાપડથી ઢાંકવામાં આવતું. પછી તેને પટ્ટાવાળા વસ્ત્રોથી ઢાંકવામાં આવ્યું. કાબાને પ્રથમ વખત દિબાજથી ઢાંકનાર હજ્જાજ બિન યુસુફ હતો. હું કહું છું: સાઠ હિજરી પછી અબ્દુલ્લાહ બિન ઝુબૈરની શાસનના આરંભમાં, જ્યારે ઉમૈયા શાસકોએ તેમને ઘેર્યા, ત્યારે કાબા સળગી ગઈ.

યઝીદ બિન મુઆવિયાની હકૂમતના અંતમાં ઇબ્ન ઝુબૈરે તેને જમીન સુધી તોડી નાખી અને ઇબ્રાહીમ અલૈહિસ્સલામના પાયા પર બાંધ્યું. તેમણે હિજ્રને તેમાં સામેલ કર્યું અને જમીન સાથે જોડાયેલા બે દરવાજા—પૂર્વ અને પશ્ચિમ તરફ—બનાવ્યા, જેમ તેમણે પોતાની માસી, ઉમ્મુલ મોમિનીન આયિશા રઝિયલ્લાહુ અન્હા પાસેથી રસૂલુલ્લાહ ﷺની વાત સાંભળી હતી. ઇબ્ન ઝુબૈરની હકૂમત દરમિયાન તે તેવી જ સ્થિતિમાં રહ્યું, ત્યાં સુધી કે હજ્જાજે તેમને મારી નાખ્યા. ત્યારબાદ અબ્દુલમલિક બિન મરવાનના આદેશથી હજ્જાજે તેને અગાઉની સ્થિતિમાં ફેરવી દીધું.

આ વાત મુસ્લિમ બિન હજ્જાજે પોતાની સહિહમાં કહી છે: અમને હન્નાદ બિન અસ-સરીએ હદીસ સંભળાવી; તેમને ઇબ્ન અબી ઝાયદાએ; તેમને ઇબ્ન અબી સુલૈમાને; તેમને અતાએ કહ્યું: “યઝીદ બિન મુઆવિયાના સમયમાં શામના લોકોએ કાબા ઉપર હુમલો કર્યો ત્યારે તે સળગી ગયું અને જે ઘટના બની તે બની. ઇબ્ન ઝુબૈરે લોકો હજી હજી માટે આવ્યા ત્યાં સુધી તેને એમ જ રહેવા દીધું. તેઓ લોકોને શામના લોકો સામે લડવા કે તેમની સામે સંગઠિત કરવા પ્રોત્સાહિત કરવા માગતા હતા. લોકો હજ કરીને પાછા ગયા પછી તેમણે કહ્યું: ‘હે લોકો!

કાબા વિશે મને સલાહ આપો. શું હું તેને તોડી ફરી બાંધું, કે પછી જે ભાગ નબળો થયો છે તેને જ સુધારું?’ ઇબ્ન અબ્બાસે કહ્યું: ‘મારા મનમાં તેના વિશે એક વિચાર આવ્યો છે: જે ભાગ નબળો થયો છે તેને સુધારી દો અને જે ઘર પર લોકો ઇસ્લામમાં આવ્યા તથા જે પથ્થરો પર લોકો ઇસ્લામમાં આવ્યા, અને જેના ઉપર નબી ﷺને મોકલવામાં આવ્યા, તે ઘર એમ જ રહેવા દો.’ ઇબ્ન ઝુબૈરે કહ્યું: ‘જો તેમનામાંથી કોઈનું ઘર સળગી ગયું હોત, તો તે તેને નવું કર્યા વિના રાજી ન થાત.

તો પછી તમારા રબના ઘરનું શું? હું ત્રણ દિવસ મારા રબ પાસે માર્ગદર્શન માગીશ, પછી મારા નિર્ણય પર અડગ થઈશ.’ ત્રણ દિવસ પસાર થયા ત્યારે તેમણે તેને તોડવાનો નિર્ણય કર્યો. “લોકો કાબાની નજીક જતાં ડરતા હતા કે કદાચ જે સૌપ્રથમ તેમાં ચઢશે, તેના પર આકાશમાંથી કોઈ આફત આવી પડે.

અંતે એક માણસ ચઢ્યો અને એક પથ્થર ફેંક્યો. જ્યારે લોકોએ જોયું કે તેને કંઈ થયું નથી, ત્યારે તેઓ પણ એક પછી એક ચઢ્યા અને તેને તોડી નાખ્યું, ત્યાં સુધી કે તેઓ જમીન સુધી પહોંચી ગયા. ઇબ્ન ઝુબૈરે થાંભલા ઊભા કર્યા અને તેમની ઉપર પડદા લગાવ્યા, જેથી બાંધકામ ઊંચું થાય ત્યાં સુધી ઢંકાયેલું રહે. “ઇબ્ન ઝુબૈરે કહ્યું: ‘મેં આયિશા રઝિયલ્લાહુ અન્હાને નબી ﷺ પાસેથી આ વાત સાંભળતાં સાંભળ્યાં છે: «જો લોકો હમણાં જ કુફ્રમાંથી બહાર આવ્યા ન હોત અને મારી પાસે બાંધકામ માટે પૂરતા ખર્ચની વ્યવસ્થા ન હોત, તો હું હિજ્રમાંથી પાંચ હાથ તેમાં સામેલ કરત, લોકો પ્રવેશે તે માટે એક દરવાજો અને બહાર નીકળે તે માટે બીજો દરવાજો બનાવત.»

હવે મારી પાસે ખર્ચ માટે પૂરતું છે અને હું લોકોથી ડરતો નથી.’ તેમણે હિજ્રમાંથી પાંચ હાથ વધાર્યા, એટલા સુધી કે પાયો લોકોની નજરે પડ્યો. પછી તેમણે તેના ઉપર બાંધકામ કર્યું. કાબાની ઊંચાઈ અઢાર હાથ હતી. ઉમેરો કર્યા પછી તે નાની લાગી, તેથી તેમણે તેની ઊંચાઈમાં દસ હાથ વધારો કર્યો અને બે દરવાજા બનાવ્યા: એકમાંથી લોકો અંદર પ્રવેશે અને બીજામાંથી બહાર નીકળે.

“ઇબ્ન ઝુબૈર માર્યા ગયા પછી હજ્જાજે અબ્દુલમલિકને પત્ર લખીને આ વાતની જાણ કરી. તેણે એ પણ જણાવ્યું કે ઇબ્ન ઝુબૈરે કાબાનું બાંધકામ એવા પાયા પર મૂક્યું હતું, જેને મક્કાના ન્યાયી લોકોએ જોયો હતો. અબ્દુલમલિકે જવાબ લખ્યો: ‘ઇબ્ન ઝુબૈરે જે કર્યું તેની જવાબદારી અમારી નથી. તેણે ઊંચાઈમાં જે ઉમેરો કર્યો છે, તેને રહેવા દો.

હિજ્રમાંથી જે ઉમેરો કર્યો છે, તેને અગાઉની બાંધણીમાં પાછો ફેરવો અને તેણે ખોલેલો દરવાજો બંધ કરી દો.’ તેથી હજ્જાજે તેને તોડી અને અગાઉની બાંધણી મુજબ ફરી બનાવી.” નસાઈએ પોતાની સુનનમાં આ હદીસ હન્નાદથી, તેમણે યહ્યા બિન અબી ઝાયદાથી, તેમણે અબ્દુલમલિક બિન અબી સુલૈમાનથી, તેમણે અતાથી અને તેમણે ઇબ્ન ઝુબૈરથી આયિશાની મરફૂઅ રિવાયત સાથે રજૂ કરી છે, પરંતુ આખી ઘટનાનો ઉલ્લેખ કર્યો નથી. સુન્નત એ હતી કે અબ્દુલ્લાહ બિન ઝુબૈર રઝિયલ્લાહુ અન્હુએ જે કર્યું હતું, તેને યથાવત્ રાખવું, કારણ કે રસૂલુલ્લાહ ﷺએ પણ એ જ ઇચ્છ્યું હતું.

પરંતુ તેમને ભય હતો કે કેટલાક લોકોનાં દિલો તેને સ્વીકારશે નહીં, કારણ કે તેઓ હમણાં જ ઇસ્લામમાં આવ્યા હતા અને કુફ્રનો સમય તેમની નજીક હતો. અબ્દુલમલિકથી આ સુન્નત છૂપી રહી. તેથી જ્યારે તેમને ખાતરી થઈ કે આયિશાએ આ વાત રસૂલુલ્લાહ ﷺથી રિવાયત કરી છે, ત્યારે તેમણે કહ્યું: “કાશ, અમે તેને જે સ્થિતિમાં છોડી દીધું હતું તે જ સ્થિતિમાં રહેવા દીધું હોત.” જેમ મુસ્લિમે કહ્યું: મને મુહમ્મદ બિન હાતિમે હદીસ સંભળાવી; તેમને મુહમ્મદ બિન બકરે; તેમને ઇબ્ન જુરૈજે; તેમણે અબ્દુલ્લાહ બિન ઉબૈદ બિન ઉમૈર અને વલીદ બિન અતાને અલ-હારિસ બિન અબ્દુલ્લાહ બિન અબી રબીઅાથી રિવાયત કરતાં સાંભળ્યા.

અબ્દુલ્લાહ બિન ઉબૈદ કહે છે: અલ-હારિસ બિન અબ્દુલ્લાહ પોતાની ખિલાફત દરમિયાન અબ્દુલમલિક બિન મરવાન પાસે આવ્યા. અબ્દુલમલિકે કહ્યું: “મને નથી લાગતું કે અબૂ ખુબૈબ—એટલે કે ઇબ્ન ઝુબૈર—એ આયિશાથી એ વાત સાંભળી હોય, જે સાંભળ્યાનો તે દાવો કરતો હતો.” અલ-હારિસે કહ્યું: “હા, મેં તે વાત આયિશાથી સાંભળી છે.” તેમણે પૂછ્યું: “તેમને શું કહેતાં સાંભળ્યાં?”

તેમણે કહ્યું: “તેમણે કહ્યું: રસૂલુલ્લાહ ﷺએ કહ્યું: «તારા લોકોએ ઘરની બાંધણી નાની કરી હતી. જો તેઓનો શિર્કનો સમય હજી તાજો ન હોત, તો જે ભાગ તેમણે છોડી દીધો છે તેને હું ફરીથી તેમાં સામેલ કરત. જો મારા પછી તારા લોકો તેને ફરીથી બાંધવાનો નિર્ણય કરે, તો મારી પાસે આવ; હું તને બતાવું કે તેમણે શું છોડી દીધું છે.»” પછી તેમણે તેમને લગભગ સાત હાથ જેટલો ભાગ બતાવ્યો.

“આ અબ્દુલ્લાહ બિન ઉબૈદની રિવાયત છે. વલીદ બિન અતાએ તેમાં વધારો કર્યો: નબી ﷺએ કહ્યું: ‘હું તેના માટે જમીન સાથે જોડાયેલા બે દરવાજા બનાવત—પૂર્વ તરફ એક અને પશ્ચિમ તરફ એક. શું તને ખબર છે કે તારા લોકોએ તેનો દરવાજો ઊંચો કેમ રાખ્યો?’ તેમણે કહ્યું: ‘ના.’

તેમણે કહ્યું: ‘પોતાનો મોટાઈનો દેખાવ કરવા માટે, જેથી માત્ર તેઓ ઇચ્છે તે જ તેમાં પ્રવેશી શકે. કોઈ માણસ તેમાં પ્રવેશવા માગતો, તો તેઓ તેને ત્યાં સુધી ચઢવા દેતા કે તે અંદર પ્રવેશવા જતો હોય. પછી તેને ધક્કો મારી દેતા, જેથી તે નીચે પડી જાય.’” અબ્દુલમલિકે અલ-હારિસને પૂછ્યું: “શું તે વાત કહેતાં તું પોતે તેમને સાંભળ્યો હતો?”

તેમણે કહ્યું: “હા.” અબ્દુલમલિકે થોડી વાર પોતાની લાકડીથી જમીન ખોતરી, પછી કહ્યું: “કાશ, મેં તેને જે સ્થિતિમાં છોડી દીધું હતું તે જ સ્થિતિમાં રહેવા દીધું હોત.” મુસ્લિમે કહ્યું: અમને મુહમ્મદ બિન અમ્ર બિન જબલાએ હદીસ સંભળાવી; તેમને અબૂ આસિમે. (હા) અમને અબ્દ બિન હમૈદે હદીસ સંભળાવી; તેમને અબ્દુર્રઝ્ઝાકે.

બંનેએ આ જ સનદથી ઇબ્ન જુરૈજની રિવાયત મુજબ હદીસ વર્ણવી. મને મુહમ્મદ બિન હાતિમે હદીસ સંભળાવી; તેમને અબ્દુલ્લાહ બિન બકર અસ-સહમીે; તેમને હાતિમ બિન અબી સગીરાએ; તેમને અબૂ કઝઆએ રિવાયત કરી કે અબ્દુલમલિક બિન મરવાન કાબાની આસપાસ તવાફ કરી રહ્યા હતા ત્યારે તેમણે કહ્યું: “અલ્લાહ ઇબ્ન ઝુબૈરને બરબાદ કરે! તે ઉમ્મુલ મોમિનીન પર ખોટું આરોપે છે કે તેણે તેમને આ કહેતાં સાંભળ્યાં: રસૂલુલ્લાહ ﷺએ કહ્યું: ‘હે આયિશા! જો તારા લોકોનો કુફ્રનો સમય હજી તાજો ન હોત, તો હું ઘરને તોડી નાખત અને તેમાં હિજ્રનો ભાગ ઉમેરત, કારણ કે તારા લોકોએ બાંધકામ નાનું કર્યું હતું.’”

અલ-હારિસ બિન અબ્દુલ્લાહ બિન અબી રબીઅાએ કહ્યું: “હે અમીરુલ મોમિનીન! આવું ન કહો. મેં ઉમ્મુલ મોમિનીનને આ વાત કહેતાં સાંભળી છે.” તેમણે કહ્યું: “જો તેને તોડતાં પહેલાં મેં આ વાત સાંભળી હોત, તો ઇબ્ન ઝુબૈરે જે બાંધ્યું હતું તે જ સ્થિતિમાં રહેવા દીધું હોત.”

આ હદીસ આયિશા ઉમ્મુલ મોમિનીન સુધી પહોંચતી બાબતમાં જાણે નિર્વિવાદ છે, કારણ કે તે તેમની પાસેથી અનેક સહિહ સનદોથી રિવાયત થઈ છે: અલ-અસ્વદ બિન યઝીદ, અલ-હારિસ બિન અબ્દુલ્લાહ બિન અબી રબીઅા, અબ્દુલ્લાહ બિન ઝુબૈર, અબ્દુલ્લાહ બિન મુહમ્મદ બિન અબી બકર અસ-સિદ્દીક અને ઉર્વા બિન ઝુબૈર મારફતે. આથી ઇબ્ન ઝુબૈરે જે કર્યું તેની સાચીતા સાબિત થાય છે. જો તેને એમ જ રહેવા દેવામાં આવ્યું હોત, તો તે ઉત્તમ હતું. પરંતુ હવે જ્યારે પરિસ્થિતિ ફરી આ હાલતમાં આવી ગઈ, ત્યારે કેટલાક વિદ્વાનોએ તેને બદલવાનું નાપસંદ કર્યું.

આ વાત અમીરુલ મોમિનીન હારૂન અર-રશીદ અથવા તેમના પિતા અલ-મહદી વિશે વર્ણવાઈ છે: તેમણે ઇમામ માલિકને પૂછ્યું કે કાબાને તોડી અબ્દુલ્લાહ બિન ઝુબૈરે જે રીતે બાંધ્યું હતું તે રીતે ફરી બાંધવામાં આવે કે નહીં. માલિકે કહ્યું: “હે અમીરુલ મોમિનીન! અલ્લાહના ઘરને રાજાઓના રમકડા જેવું ન બનાવો; કોઈ ઇચ્છે કે તેને તોડી નાખે તો તોડી નાખે!” તેથી રશીદે એમ કરવાનું છોડી દીધું.

આ વાત કાઝી ઇયાઝ અને નવવીએ નોંધેલી છે. અલ્લાહ વધુ જાણે છે, તે અંતિમ સમય સુધી આ જ હાલતમાં રહેશે, ત્યાં સુધી કે હબશાનો બે પાતળી પગવાળો માણસ તેને તોડી પાડશે. આ વાત અબૂ હુરૈરા રઝિયલ્લાહુ અન્હુથી બુખારી અને મુસ્લિમ બંનેમાં સાબિત છે. તેમણે કહ્યું: રસૂલુલ્લાહ ﷺએ કહ્યું: “હબશાનો બે પાતળી પગવાળો માણસ કાબાને તોડી પાડશે.”

બંનેએ આ હદીસ રિવાયત કરી છે. અબ્દુલ્લાહ બિન અબ્બાસ રઝિયલ્લાહુ અન્હુમાથી નબી ﷺની રિવાયત છે કે તેમણે કહ્યું: “જાણે હું તેને જોઈ રહ્યો છું—કાળો અને વાંકા પગવાળો—જે કાબાને એક પછી એક પથ્થર ઉખાડે છે.” બુખારીએ આ રિવાયત કરી છે. ઇમામ અહમદ બિન હનબલે પોતાની મુસ્નદમાં કહ્યું: અમને અહમદ બિન અબ્દુલમલિક અલ-હર્રાનીએ હદીસ સંભળાવી; તેમને મુહમ્મદ બિન સલમાએ; તેમને ઇબ્ન ઇસ્હાકે; તેમને ઇબ્ન અબી નજીહે; તેમને મુજાહિદે; તેમણે અબ્દુલ્લાહ બિન અમ્ર બિન અલ-આસ રઝિયલ્લાહુ અન્હુમાથી રિવાયત કરી કે તેમણે કહ્યું: મેં રસૂલુલ્લાહ ﷺને કહેતાં સાંભળ્યા: “હબશાનો બે પાતળી પગવાળો માણસ કાબાને તોડી પાડશે, તેની ઘરેણાં છીનવી લેશે અને તેની કિસ્વા ઉતારી નાખશે.

જાણે હું તેને ટાલવાળો અને વાંકા પગવાળો જોઈ રહ્યો છું; તે પોતાના પાવડા અને કુહાડી વડે તેના પર મારતો હશે.” ‘અલ-ફદઅ’નો અર્થ છે: પગ અને પગના હાડકાં વચ્ચે વાંકડાપણું હોવું. અલ્લાહ વધુ જાણે છે, આ ઘટના યાજૂજ અને માજૂજ બહાર આવ્યા પછી થશે. કારણ કે સહિહ બુખારીમાં અબૂ સઈદ અલ-ખુદરી રઝિયલ્લાહુ અન્હુથી રિવાયત છે કે રસૂલુલ્લાહ ﷺએ કહ્યું: “યાજૂજ અને માજૂજ બહાર આવ્યા પછી લોકો આ ઘરની હજ અને ઉમરા કરશે.”

(અલ-મુ’મિનૂન: 60; ઇબ્રાહીમ: 37) અબ્દ બિન હમૈદે અબ્દુર્રઝ્ઝાકથી આ હદીસ લાંબી રિવાયત કરી છે. (આગળના લખાણમાં: «અલ-બકરહ: 127», «અલ-હજ્જ: 26», «ઇબ્રાહીમ: 37», «મુહમ્મદ બિન ઇસ્હાક», «રસૂલુલ્લાહ», «ઇબ્ન ઉમૈર» વગેરેનો ઉલ્લેખ છે.)

આયિશા વિશે અલ્લાહ તઆલાના આ વચનમાં ઇબ્રાહીમ અને ઇસ્માઈલ અલૈહિમસ્સલામની દુઆનો ઉલ્લેખ છે: «હે અમારા રબ! અમને તારા આજ્ઞાકારી બનાવ અને અમારી સંતતિમાંથી પણ એક સમુદાયને તારો આજ્ઞાકારી બનાવ. અમને અમારી ઈબાદતની રીતો બતાવ અને અમારી તૌબા કબૂલ કર. નિઃશંક, તું જ તૌબા કબૂલ કરનાર, અત્યંત દયાળુ છે.»

ઇબ્ન જરીરે કહ્યું: “તેમની દુઆનો અર્થ એ છે: ‘અમને તારા આદેશને સ્વીકારનારા અને તારી આજ્ઞાપાલનમાં વિનમ્ર બનાવ; તારી આજ્ઞાપાલનમાં તારા સિવાય કોઈને ભાગીદાર ન બનાવીએ અને ઈબાદતમાં તારા સિવાય બીજાની પૂજા ન કરીએ.’” ઇબ્ન અબી હાતિમે કહ્યું: અમને મારા પિતાએ હદીસ સંભળાવી; તેમને ઇસ્માઈલ બિન રાજા બિન હય્યાન અલ-હિસની અલ-કુરશીએ; તેમને મઅ્કલ બિન ઉબૈદુલ્લાહે; તેમને અબ્દુલકરીમે આ વચન: «અને અમને તારા આજ્ઞાકારી બનાવ» વિશે કહ્યું: “અમને તારા માટે નિષ્ઠાવાન બનાવ.” «અને અમારી સંતતિમાંથી પણ એક સમુદાયને તારો આજ્ઞાકારી બનાવ» વિશે કહ્યું: “નિષ્ઠાવાન સમુદાય બનાવ.”

તેમણે વધુમાં કહ્યું: અમને અલી બિન અલ-હુસૈને હદીસ સંભળાવી; તેમને અલ-મુકદ્દમીએ; તેમને સઈદ બિન આમિરે; તેમને સલામ બિન અબી મુતીઅે આ આયત વિશે કહ્યું: «અને અમને તારા આજ્ઞાકારી બનાવ» “તેઓ બંને તો મુસ્લિમ હતા, પરંતુ તેમણે અલ્લાહ પાસે સ્થિરતા માગી.” ઇકરિમાએ કહ્યું: «હે અમારા રબ! અમને તારા આજ્ઞાકારી બનાવ» અલ્લાહે કહ્યું: “મેં એમ કરી દીધું.” «અને અમારી સંતતિમાંથી પણ એક સમુદાયને તારો આજ્ઞાકારી બનાવ» અલ્લાહે કહ્યું: “મેં એમ કરી દીધું.”

સુદ્દીએ કહ્યું: «અને અમારી સંતતિમાંથી પણ એક સમુદાયને તારો આજ્ઞાકારી બનાવ» એટલે તેઓ આરબોનો ઉલ્લેખ કરતા હતા. ઇબ્ન જરીરે કહ્યું: “સાચો મત એ છે કે આ આરબો તથા અન્ય લોકોને પણ આવરી લે છે, કારણ કે ઇબ્રાહીમની સંતતિમાં બનૂ ઇસરાઈલ પણ આવે છે. અલ્લાહ તઆલા કહે છે: «અને મૂસાની કોમમાં એક એવો સમુદાય છે, જે સત્ય દ્વારા માર્ગદર્શન આપે છે અને તે મુજબ ન્યાય કરે છે.» (અલ-આરાફ: 159)” હું કહું છું: ઇબ્ન જરીરે જે કહ્યું તે સુદ્દીના મતનું ખંડન કરતું નથી; કારણ કે તેમને વિશેષરૂપે આરબોનો ઉલ્લેખ કર્યો, એટલાથી તેમના સિવાયના લોકો તેમાં સામેલ નથી એવું સાબિત થતું નથી.

અહીંનો પ્રસંગ આરબો વિશે છે. તેથી આગળ કહ્યું: «હે અમારા રબ! તેમની અંદર તેમનામાંથી જ એક રસૂલ મોકલ, જે તેમને તારી આયતો સંભળાવે, તેમને કિતાબ અને હિકમત શીખવે અને તેમને પવિત્ર કરે…» આનો અર્થ મુહમ્મદ ﷺ છે. તેમને તેમની અંદર મોકલવામાં આવ્યા, જેમ અલ્લાહ તઆલા કહે છે: «તે જ છે જેણે અભણ લોકોમાં તેમના જમાંથી એક રસૂલ મોકલ્યો.»

(અલ-જુમુઆ: 2) આ છતાં આ વાત તેમની સફેદ અને કાળી—બધા લોકો તરફની રિસાલતનો ઇનકાર કરતી નથી, કારણ કે અલ્લાહ તઆલા કહે છે: «કહો: ‘હે લોકો! હું તમારા સૌ તરફ અલ્લાહનો રસૂલ છું.’» (અલ-આરાફ: 158) આ ઉપરાંત પણ અનેક નિર્ણાયક દલીલો છે. આ દુઆ ઇબ્રાહીમ અને ઇસ્માઈલ અલૈહિમસ્સલામે કરી હતી.

અલ્લાહ તઆલાએ પોતાના ઈમાનવાળા, તક્વાવાન બંદાઓ વિશે પણ કહ્યું છે: «અને જેઓ કહે છે: ‘હે અમારા રબ! અમારી પત્નીઓ અને સંતતિમાંથી અમારી આંખોની ઠંડક અમને આપ અને અમને મુત્તકીઓના આગેવાન બનાવ.’» (અલ-ફુરકાન: 74) શરિયતમાં આ ઇચ્છવા યોગ્ય છે, કારણ કે અલ્લાહની ઈબાદત પ્રત્યેની પૂર્ણ મહોબ્બતનો એક ભાગ એ છે કે માણસ ઇચ્છે કે તેની પીઠમાંથી એવા લોકો પેદા થાય, જેઓ એકલા અલ્લાહની ઈબાદત કરે અને તેની સાથે કોઈને ભાગીદાર ન બનાવે. તેથી જ્યારે અલ્લાહ તઆલાએ ઇબ્રાહીમ અલૈહિસ્સલામને કહ્યું: «નિઃશંક, હું તને લોકો માટે આગેવાન બનાવનાર છું,» ત્યારે તેમણે કહ્યું: «અને મારી સંતતિમાંથી પણ?»

અલ્લાહે કહ્યું: «મારો કરાર ઝાલિમોને પહોંચતો નથી.» (અલ-બકરહ: 124) આ જ વાત તેમણે આ દુઆમાં પણ કહી: «અને મને તથા મારા પુત્રોને મૂર્તિઓની પૂજા કરવાથી દૂર રાખ.» (ઇબ્રાહીમ: 35) સહિહ મુસ્લિમમાં અબૂ હુરૈરા રઝિયલ્લાહુ અન્હુથી નબી ﷺની હદીસ સાબિત છે કે તેમણે કહ્યું: “જ્યારે આદમના પુત્રનું મૃત્યુ થાય છે, ત્યારે તેના અમલનો સિલસિલો બંધ થઈ જાય છે, સિવાય ત્રણ વસ્તુઓના: સદકએ જારિયા, એવું જ્ઞાન જેનાથી લાભ લેવાય, અથવા નેક સંતાન જે તેના માટે દુઆ કરે.” «અને અમને અમારી ઈબાદતની રીતો બતાવ»—ઇબ્ન જુરૈજે અતા પાસેથી રિવાયત કરી કે તેમણે કહ્યું: “તેને અમારા માટે બહાર લાવ; અમને તે શીખવ.”

મુજાહિદે કહ્યું: «અમને અમારી ઈબાદતની રીતો બતાવ» એટલે “અમારી કુરબાનીનાં સ્થળો.” અતા અને કતાદાથી પણ આવું જ રિવાયત થયું છે. સઈદ બિન મન્સૂરે કહ્યું: અમને અત્તાબ બિન બશીરે હદીસ સંભળાવી; તેમને ખુસૈફે; તેમને મુજાહિદે કહ્યું: ઇબ્રાહીમે કહ્યું: “અમને અમારી ઈબાદતની રીતો બતાવ.” ત્યારે જિબ્રઈલ તેમની પાસે આવ્યા અને તેમને ઘર પાસે લઈ ગયા.

તેમણે કહ્યું: “પાયા ઊંચા કરો.” ઇબ્રાહીમે પાયા ઊંચા કર્યા અને બાંધકામ પૂરું કર્યું. પછી જિબ્રઈલે તેમનો હાથ પકડીને તેમને બહાર લઈ ગયા અને સફા તરફ ચાલ્યા. તેમણે કહ્યું: “આ અલ્લાહના નિશાનીઓમાંની એક છે.” પછી મરવા તરફ ગયા અને કહ્યું: “આ પણ અલ્લાહના નિશાનીઓમાંની એક છે.”

પછી તેમને મિના તરફ લઈ ગયા. જ્યારે તેઓ અકબાના સ્થાન પાસે પહોંચ્યા, ત્યારે ઇબ્લીસ એક ઝાડ નીચે ઊભો હતો. તેમણે કહ્યું: “તકબીર કહો અને તેને પથ્થર મારો.” ઇબ્રાહીમે તકબીર કહી અને તેને પથ્થર માર્યો. પછી ઇબ્લીસ ત્યાંથી ગયો અને મધ્યમ જમરાની પાસે ઊભો રહ્યો.

જિબ્રઈલ અને ઇબ્રાહીમ તેની પાસેથી પસાર થયા ત્યારે તેમણે કહ્યું: “તકબીર કહો અને તેને પથ્થર મારો.” ઇબ્રાહીમે તકબીર કહી અને તેને પથ્થર માર્યો. ઇબ્લીસ ભાગી ગયો. તે દુષ્ટ હજીજમાં કોઈ વસ્તુ દાખલ કરવા માગતો હતો, પરંતુ તેને સફળતા ન મળી.

પછી જિબ્રઈલે ઇબ્રાહીમનો હાથ પકડીને તેમને મશઅર હરામ સુધી લઈ ગયા. તેમણે કહ્યું: “આ મશઅર હરામ છે.” પછી ઇબ્રાહીમનો હાથ પકડીને અરફાત લઈ ગયા. તેમણે કહ્યું: “મેં તને જે બતાવ્યું હતું તે તું ઓળખી ગયો?” તેમણે આ વાત ત્રણ વખત કહી. ઇબ્રાહીમે કહ્યું: “હા.”

અબૂ મિજલઝ અને કતાદાથી પણ આવું જ રિવાયત થયું છે. અબૂ દાઉદ અત-તયાલિસીએ કહ્યું: અમને હમ્માદ બિન સલમાએ હદીસ સંભળાવી; તેમને અબૂ અલ-આસિમ અલ-ગનવીએ; તેમને અબૂ તુફૈલે; તેમણે ઇબ્ન અબ્બાસથી રિવાયત કરી કે તેમણે કહ્યું: “જ્યારે ઇબ્રાહીમને મનાસિકના આદેશો બતાવવામાં આવ્યા, ત્યારે શેતાન સાઈના માર્ગે તેમની સામે આવ્યો. ઇબ્રાહીમ તેની સાથે દોડમાં આગળ નીકળી ગયા. પછી જિબ્રઈલ તેમને લઈને મિના પહોંચ્યા.

તેમણે કહ્યું: ‘આ લોકોનો પડાવ છે.’ જ્યારે તેઓ જમરતુલ અકબા પાસે પહોંચ્યા, ત્યારે શેતાન સામે આવ્યો. ઇબ્રાહીમે તેને સાત કાંકરા માર્યા, ત્યાં સુધી કે તે દૂર થઈ ગયો. પછી તેઓ મધ્યમ જમરા પાસે પહોંચ્યા. શેતાન સામે આવ્યો, તો તેમણે તેને સાત કાંકરા માર્યા, ત્યાં સુધી કે તે દૂર થઈ ગયો.

પછી તેઓ સૌથી દૂરના જમરા પાસે પહોંચ્યા. શેતાન સામે આવ્યો, તો તેમણે તેને સાત કાંકરા માર્યા, ત્યાં સુધી કે તે દૂર થઈ ગયો. પછી તેમને જમઅ—મુઝદલિફા—લઈ જવામાં આવ્યા. તેમણે કહ્યું: ‘આ મશઅર છે.’ પછી તેમને અરફા લઈ ગયા અને કહ્યું: ‘આ અરફા છે.’”

જિબ્રઈલે તેમને પૂછ્યું: «શું તું જાણી ગયો?» (અલ-આરાફ: 159; અલ-જુમુઆ: 2; અલ-આરાફ: 158; અલ-ફુરકાન: 74; ઇબ્રાહીમ: 35)

અલ-બગવીની તફસીર

અલ્લાહ તઆલાનું આ વચન: «અને જ્યારે ઇબ્રાહીમ અને ઇસ્માઈલ ઘર [કાબા]ના પાયાઓ ઊંચા કરી રહ્યા હતા…» વર્ણનકારોએ કહ્યું છે: અલ્લાહ તઆલાએ ધરતીનું સર્જન કર્યાના બે હજાર વર્ષ પહેલાં બૈતુલ્લાહનું સ્થાન સર્જ્યું હતું. તે પાણી પર સફેદ ફીણ જેવું હતું, અને તેની નીચેથી ધરતી પાથરી દેવામાં આવી. અલ્લાહે આદમ અલૈહિસ્સલામને ધરતી પર ઉતાર્યા ત્યારે તેઓ એકલતા અનુભવવા લાગ્યા અને અલ્લાહ તઆલાને પોતાની ફરિયાદ કરી. ત્યારે અલ્લાહે જન્નતના યાકૂતમાંથી બનેલું બૈતુલમામૂર ઉતાર્યું.

તેના બે દરવાજા લીલા ઝુમર્રદના હતા—એક પૂર્વ તરફ અને એક પશ્ચિમ તરફ. તેને બૈતુલ્લાહના સ્થાન પર મૂકીને કહ્યું: “હે આદમ, મેં તમારા માટે એક ઘર ઉતાર્યું છે, જેની તમે એવી રીતે તવાફ કરશો જેમ મારા અર્શની આસપાસ તવાફ થાય છે; અને ત્યાં એવી રીતે નમાઝ પઢશો જેમ મારા અર્શ પાસે નમાઝ પઢવામાં આવે છે.”

અને પથ્થર ઉતારવામાં આવ્યો. તે સફેદ હતો, પરંતુ જાહિલિય્યતના સમયમાં માસિક ધર્મવાળી સ્ત્રીઓના સ્પર્શથી કાળો થઈ ગયો. આદમ ભારતની ધરતી પરથી પગપાળા મક્કા તરફ નીકળ્યા. અલ્લાહે એક ફરિશ્તાને તેમની સાથે કર્યો, જે તેમને ઘરનો માર્ગ બતાવતો હતો.

તેમણે બૈતુલ્લાહની હજ કરી અને મનાસિક અદા કર્યા. જ્યારે તેઓ પૂર્ણ કરી ચૂક્યા, ત્યારે ફરિશ્તાઓએ તેમનું સ્વાગત કર્યું અને કહ્યું: “હે આદમ, તમારી હજ કબૂલ થાય! અમે તમારા કરતાં બે હજાર વર્ષ પહેલાં આ ઘરની હજ કરી છે.” ઇબ્ને અબ્બાસ રદિયલ્લાહુ અન્હુમાએ કહ્યું: આદમે ભારતથી મક્કા સુધી પગપાળા ચાલીને ચાલીસ વખત હજ કરી.

આ સ્થિતિ તૂફાનના સમય સુધી રહી. પછી અલ્લાહ તઆલાએ તેને ચોથા આકાશમાં ઉઠાવી લીધો. દરરોજ સિત્તેર હજાર ફરિશ્તાઓ તેમાં પ્રવેશતા, પછી ક્યારેય પાછા ફરતા નહીં. અલ્લાહે જિબ્રાઈલ અલૈહિસ્સલામને મોકલ્યા, અને તેમણે કાળા પથ્થરને પૂરની અસરથી બચાવવા અબૂ કુબૈસના પર્વતમાં છુપાવી દીધો. આમ, ઇબ્રાહીમના સમય સુધી બૈતુલ્લાહનું સ્થાન ખાલી રહ્યું.

પછી અલ્લાહ તઆલાએ ઇસ્માઈલ અને ઇસ્હાકનો જન્મ થયા બાદ ઇબ્રાહીમને એક ઘર બાંધવાનો આદેશ આપ્યો, જ્યાં અલ્લાહનો ઝિક્ર કરવામાં આવે. તેમણે અઝ્ઝ વ જલ્લ અલ્લાહને વિનંતી કરી કે તેમને તેનું સ્થાન બતાવે. ત્યારે અલ્લાહે તેમને ઘરનું સ્થાન બતાવવા માટે સકીના મોકલી. તે બે માથાં ધરાવતી, સાપ જેવી વાંકીચૂકી હવા હતી.

અલ્લાહે ઇબ્રાહીમને આદેશ આપ્યો કે સકીના જ્યાં સ્થિર થાય ત્યાં બાંધકામ કરે. ઇબ્રાહીમ તેની પાછળ ચાલ્યા, ત્યાં સુધી કે તેઓ મક્કા પહોંચ્યા. સકીના ઘરના સ્થાન પર એવી રીતે વળી ગઈ જેમ ઢાલ વળે છે. આ અલી અને હસનનું કથન છે.

ઇબ્ને અબ્બાસે કહ્યું: અલ્લાહ તઆલાએ કાબાના માપનો એક વાદળ મોકલ્યો. તે આગળ વધતું ગયું અને ઇબ્રાહીમ તેની છાયામાં ચાલતા રહ્યા, ત્યાં સુધી કે તેઓ મક્કા પહોંચ્યા. વાદળ ઘરના સ્થાન પર અટકી ગયું અને તેમાંથી ઇબ્રાહીમને પોકારીને કહેવામાં આવ્યું: “તેની છાયાની હદ પ્રમાણે બાંધો—ન વધારશો, ન ઘટાડશો.” એવું પણ કહેવામાં આવ્યું છે કે અલ્લાહે જિબ્રાઈલને ઘરનું સ્થાન બતાવવા મોકલ્યા, જેમ અલ્લાહ તઆલાનું વચન છે: «અને જ્યારે અમે ઇબ્રાહીમને ઘરનું સ્થાન બતાવ્યું…» ઇબ્રાહીમ અને ઇસ્માઈલે ઘર બાંધ્યું.

ઇબ્રાહીમ બાંધકામ કરતા અને ઇસ્માઈલ તેમને પથ્થર આપતા. આથી અલ્લાહ તઆલાનું આ વચન છે: «અને જ્યારે ઇબ્રાહીમ અને ઇસ્માઈલ ઘરનાં પાયાઓ ઊંચા કરી રહ્યા હતા…» એટલે કે તેની પાયાની દીવાલો. «અલ-કવાઈદ»નું એકવચન «કાયદા» છે. અલ-કિસાઈએ કહ્યું: તેનો અર્થ ઘરની દીવાલો છે.

ઇબ્ને અબ્બાસે કહ્યું: ઘર પાંચ પર્વતોમાંથી બનાવવામાં આવ્યું હતું: તૂર સીના, તૂર ઝૈતા, લબનાન—જે શામનો એક પર્વત છે—અલ-જુદી—જે જઝીરામાં આવેલો પર્વત છે—અને તેના પાયા હિરા પર્વતમાંથી બનાવવામાં આવ્યા, જે મક્કામાં છે. જ્યારે ઇબ્રાહીમ કાળા પથ્થરના સ્થાન સુધી પહોંચ્યા, ત્યારે તેમણે ઇસ્માઈલને કહ્યું: “મારા માટે એક સુંદર પથ્થર લાવો, જે લોકોને નિશાની બને.” ઇસ્માઈલ એક પથ્થર લાવ્યા. તેમણે કહ્યું: “આના કરતાં વધુ સુંદર પથ્થર લાવો.”

ઇસ્માઈલ તેની શોધમાં નીકળી ગયા, ત્યારે અબૂ કુબૈસે પોકારીને કહ્યું: “હે ઇબ્રાહીમ, મારી પાસે તમારી એક અમાનત છે; તેને લઈ લો.” તેમણે કાળો પથ્થર લીધો અને તેને તેની જગ્યાએ મૂકી દીધો.

એવું પણ કહેવામાં આવ્યું છે કે અલ્લાહ તઆલાએ આકાશમાં એક ઘર બનાવ્યું, જેને બૈતુલમામૂર કહે છે અને તેનો બીજો નામ અદ્-દિરાહ છે. પછી તેણે ફરિશ્તાઓને ધરતી પર તેના સામસામે, તેના માપ અને આકાર પ્રમાણે કાબા બાંધવાનો આદેશ આપ્યો. એવું પણ કહેવામાં આવ્યું છે કે કાબા સૌપ્રથમ આદમે બાંધ્યું હતું, પરંતુ તૂફાનના સમયમાં તેના નિશાન મટી ગયા. પછી અલ્લાહે ઇબ્રાહીમને તે સ્થાન બતાવ્યું અને તેમણે તેને બાંધ્યું.

આ વચન: «હે અમારા રબ, અમારી પાસેથી સ્વીકારો»—અહીં શબ્દો ગર્ભિત છે; અર્થ એવો છે કે તેઓ બંને કહેતા હતા: “હે અમારા રબ, અમારું આ બાંધકામ સ્વીકારો.” «નિશ્ચય તમે જ સાંભળનાર»—અમારી દુઆ સાંભળનાર—«અને જાણનાર»—અમારી નિયતોથી વાકેફ છો.

«હે અમારા રબ, અમને તમારા આજ્ઞાકારી બનાવો»—એટલે કે તમને એક માનનારા, આજ્ઞાપાલન કરનારા, નિષ્ઠાવાન અને તમારા સમક્ષ નમ્ર બનાવો. «અને અમારી સંતતિમાંથી પણ» એટલે કે અમારા બાળકોમાંથી «એક ઉમ્મત»—એક સમુદાય; ઉમ્મતનો અર્થ નબીઓના અનુયાયીઓ પણ થાય છે—«તમારી આજ્ઞાકારી» એટલે કે તમારા સમક્ષ નમ્ર બનેલી ઉમ્મત બનાવો. «અને અમને અમારા મનાસિક બતાવો»—અમને શીખવો અને સમજાવો. ઇબ્ને કસીરે ‘રા’ને સકન સાથે વાંચ્યું, અબૂ અમ્રે તેને ઇખ્તિલાસ સાથે વાંચ્યું, અને બાકીના કિરાઅતના ઇમામોએ તેને કસ્રા સાથે વાંચ્યું.

હમ્ સજદામાં ઇબ્ને આમિર અને અબૂ બક્રે પણ સકન સાથે વાંચ્યું. તેનો મૂળ શબ્દ «અરિઅના» હતો; હળવાશ માટે હમઝા કાઢી નાખવામાં આવ્યો અને તેની હરકત ‘રા’ પર ખસેડવામાં આવી. જેણે તેને સકન સાથે વાંચ્યું, તેણે કહ્યું: હમઝા જતો રહ્યો, એટલે તેની હરકત પણ જતી રહી.

«અમારા મનાસિક» એટલે અમારા ધર્મના નિયમો અને હજના રીતરિવાજો. એવું પણ કહેવામાં આવ્યું છે કે તેનો અર્થ અમારી હજનાં સ્થળો છે. મુજાહિદે કહ્યું: “અમારા કતલનાં સ્થળો”; મનસ્કનો અર્થ બલિદાનનું પ્રાણી પણ થાય છે. એવું પણ કહેવામાં આવ્યું છે કે તેનો અર્થ અમારી ઇબાદતનાં સ્થળો છે.

‘નુસ્ક’નો મૂળ અર્થ ઇબાદત છે, અને ‘નાસિક’નો અર્થ ઇબાદત કરનાર છે. અલ્લાહ તઆલાએ તે બંનેની દુઆ કબૂલ કરી અને જિબ્રાઈલને મોકલીને અરફાના દિવસે તેમને મનાસિક બતાવ્યાં. જ્યારે તેઓ અરફાત પહોંચ્યા, ત્યારે જિબ્રાઈલે પૂછ્યું: “હે ઇબ્રાહીમ, તમે ઓળખી લીધું?” તેમણે કહ્યું: “હા.”

તેથી તે સમયનું નામ ‘અરફા’ અને સ્થળનું નામ ‘અરફાત’ પડ્યું. «અને અમારી તૌબા કબૂલ કરો»—અમને માફ કરો. «નિશ્ચય તમે જ તૌબા કબૂલ કરનાર, અત્યંત દયાળુ છો».