Gbigba iṣẹ rere ati ìrònúpìwàdà

Tafsīr ti Shaykh ʿAbdurraḥmān as-Saʿdī

Wọ́n sì bẹ̀bẹ̀ fún àwọn fúnra wọn àti àwọn ọmọ-ọmọ wọn pé kí wọ́n jẹ́ Mùsùlùmí, ìyẹn ni: kí ọkàn wọn tẹríba fún Olúwa wọn, kí ó sì tẹ̀lé Rẹ̀, èyí tí ó tún mú kí àwọn ẹ̀yà ara tẹ̀lé e. (وَأَرِنَا مَنَاسِكَنَا) “Kí O sì fi àwọn ìṣe ìjọsìn wa hàn wá” — ìyẹn ni, kọ́ wa nípa wọn nípasẹ̀ fífi hàn àti rírí wọn, nítorí èyí túbọ̀ lágbára jù.

Ó ṣeé ṣe kí ohun tí “àwọn ìṣe ìjọsìn” túmọ̀ sí níbí jẹ́ gbogbo àwọn iṣẹ́ Hajj, gẹ́gẹ́ bí àyíká ọ̀rọ̀ àti ipò náà ṣe tọ́ka sí; ó sì ṣeé ṣe kí ohun tí a túmọ̀ sí jẹ́ ohun tó gbòòrò sí i, ìyẹn gbogbo ẹ̀sìn àti gbogbo àwọn iṣẹ́ ìjọsìn, gẹ́gẹ́ bí ìtumọ̀ gbogbogbò ti ọ̀rọ̀ náà ṣe tọ́ka sí, nítorí *nusuk* túmọ̀ sí jíjọ́sìn. Ṣùgbọ́n nípasẹ̀ lílo ọ̀rọ̀ náà lọ́nà àṣà, ó sábà máa ń tọ́ka sí àwọn iṣẹ́ ìjọsìn Hajj. Nítorí náà, ohun tó wà nínú ẹ̀bẹ̀ wọn ní pàtàkì ni pé kí Ọlọ́run fún wọn ní ìtọ́sọ́nà sí ìmọ̀ tó ń ṣàǹfààní àti iṣẹ́ rere.

Níwọ̀n bí kò ti ṣeé ṣe fún ìránṣẹ́ Ọlọ́run kankan láti má ṣe kù díẹ̀ nínú iṣẹ́ rẹ̀, tí ó sì nílò láti ronú pìwà dà, wọ́n sọ pé: (وَتُبْ عَلَيْنَا إِنَّكَ أَنْتَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ) “Gba ìrònúpìwàdà wa; dájúdájú, Ìwọ ni Olùgbà ìrònúpìwàdà, Aláàánú.”

Ẹ rántí Ibráhím àti Ismāʻíl nígbà tí wọ́n ń gbé àwọn ìpìlẹ̀ ilé náà sókè, tí wọ́n sì ń tẹ̀síwájú nínú iṣẹ́ ńlá yìí. Ẹ rántí bí ipò wọn ṣe rí, láàárín ìbẹ̀rù àti ìrètí, débi pé bó tilẹ̀ jẹ́ pé wọ́n ń ṣe iṣẹ́ yìí, wọ́n bẹ Ọlọ́run pé kó gba iṣẹ́ wọn, kí àǹfààní rẹ̀ tó pọ̀ lè ṣẹlẹ̀.

Tafsīr ti Imam Ibn Kathīr

Ní ti Ọlọ́run Ọ̀gá-ògo sọ pé: «Nígbà tí Ibrāhīm àti Ismā‘īl ń gbé àwọn ìpìlẹ̀ Ilé náà sókè, wọ́n sì ń sọ pé: “Olúwa wa, gba iṣẹ́ wa lọ́wọ́ wa. Dájúdájú, Ìwọ ni Olùgbọ́, Olímọ̀. Olúwa wa, jẹ́ kí a jẹ́ ẹni tí ó tẹríba fún Ọ, kí o sì ṣe lára àwọn ìran wa ní ìjọ àwọn tí wọ́n tẹríba fún Ọ. Kọ́ wa àwọn ọ̀nà ìjọsìn wa, kí O sì gba ìrònúpìwàdà wa.

Dájúdájú, Ìwọ ni Olùgbà ìrònúpìwàdà, Aláàánú.”» (Al-Baqarah: 127–128). “Àwọn ìpìlẹ̀” jẹ́ ọ̀pọ̀ fún “ìpìlẹ̀”; ó túmọ̀ sí òpó ìdúró àti ìpìlẹ̀ ilé. Ọlọ́run Ọ̀gá-ògo sọ pé: “Rántí, Ìwọ Muhammad, fún àwọn ènìyàn rẹ, bí Ibrāhīm àti Ismā‘īl, kí ikẹ́ Ọlọ́run máa bá àwọn méjèèjì, ṣe Ilé náà, tí wọ́n sì gbé àwọn ìpìlẹ̀ rẹ̀ sókè. Wọ́n sì ń sọ pé:

«Olúwa wa, gba iṣẹ́ wa lọ́wọ́ wa. Dájúdájú, Ìwọ ni Olùgbọ́, Olímọ̀.»” Wọ́n ń ṣe iṣẹ́ rere, ṣùgbọ́n wọ́n ń bẹ Ọlọ́run Ọ̀gá-ògo pé kí Ó gba iṣẹ́ náà lọ́wọ́ wọn. Bí Ibn Abī Ḥātim ṣe ròyìn láti inú ọ̀rọ̀ Muḥammad ibn Yazīd ibn Khunays al-Makkī, láti ọ̀dọ̀ Wahīb ibn al-Ward: ó ka pé: «Nígbà tí Ibrāhīm àti Ismā‘īl ń gbé àwọn ìpìlẹ̀ Ilé náà sókè, wọ́n sì ń sọ pé: “Olúwa wa, gba iṣẹ́ wa lọ́wọ́ wa”», lẹ́yìn náà ó sunkún, ó sì sọ pé: “Ìwọ ọ̀rẹ́ Ọlọ́run Aláàánú, o ń gbé àwọn òpó Ilé Ọlọ́run Aláàánú sókè, síbẹ̀ o ṣàníyàn pé bóyá a kò ní gba iṣẹ́ rẹ.”

Èyí jọ bí Ọlọ́run Ọ̀gá-ògo ṣe ṣàpèjúwe ipò àwọn onígbàgbọ́ olóòótọ́ nínú ọ̀rọ̀ Rẹ̀ pé: «Àwọn tí wọ́n ń ṣe ohun tí wọ́n ń ṣe»; ìyẹn ni pé, wọ́n ń fúnni ní ọrẹ, wọ́n ń ná owó, wọ́n sì ń ṣe àwọn iṣẹ́ ìsúnmọ́ Ọlọ́run, «ọkàn wọn sì kún fún ìbẹ̀rù»; ìyẹn ni pé, wọ́n bẹ̀rù pé a lè má gba iṣẹ́ wọn. Gẹ́gẹ́ bí ḥadīth ṣaḥīḥ ṣe sọ, láti ọ̀dọ̀ ‘Ā’ishah, láti ọ̀dọ̀ Òjíṣẹ́ Ọlọ́run, kí ìkẹ́ àti àlàáfíà Ọlọ́run máa bá a, gẹ́gẹ́ bí a ó ṣe mẹ́nuba níbi tó yẹ. Àwọn kan lára àwọn olùtumọ̀ Al-Qur’ān sọ pé Ibrāhīm nìkan ló ń gbé àwọn ìpìlẹ̀ náà sókè, Ismā‘īl sì ni ẹni tó ń ṣe àdúrà.

Èrò tó péye ni pé àwọn méjèèjì ló ń gbé wọn sókè, tí wọ́n sì ń sọ àdúrà náà, gẹ́gẹ́ bí a ó ṣe ṣàlàyé rẹ̀. Al-Bukhārī ròyìn ḥadīth kan níbí, èyí tí a ó sọ, lẹ́yìn náà a ó tẹ̀lé e pẹ̀lú àwọn ìròyìn tó ní í ṣe pẹ̀lú ọ̀ràn yìí. Al-Bukhārī, kí Ọlọ́run ṣàánú fún un, sọ pé: ‘Abdullāh ibn Muḥammad sọ fún wa pé: ‘Abd al-Razzāq sọ fún wa pé: Ma‘mar sọ fún wa láti ọ̀dọ̀ Ayyūb al-Sakhtiyānī àti Kathīr ibn Kathīr ibn al-Muṭṭalib ibn Abī Wadā‘ah—ọ̀kan nínú wọn fi kún ohun tí èkejì sọ—láti ọ̀dọ̀ Sa‘īd ibn Jubayr, láti ọ̀dọ̀ Ibn ‘Abbās, kí Ọlọ́run yọ̀ sí àwọn méjèèjì, ẹni tó sọ pé:

“Àwọn obìnrin kọ́kọ́ bẹ̀rẹ̀ sí í wọ àmùrè láti ọ̀dọ̀ ìyá Ismā‘īl. Ó ṣe àmùrè kan kí ó lè bo àwọn àmì ẹsẹ̀ rẹ̀ mọ́ Sārah. Lẹ́yìn náà, Ibrāhīm mú un àti ọmọ rẹ̀ Ismā‘īl wá, kí ikẹ́ Ọlọ́run máa bá àwọn méjèèjì, nígbà tí ó ṣì ń fún un ní ọmú, ó sì fi àwọn méjèèjì sílẹ̀ lẹ́gbẹ̀ẹ́ Ilé náà, níbi igi dóùḥah kan [igi ńlá kan] lókè Zamzam, ní apá òkè mọ́sáláṣí. Kò sí ẹnì kankan ní Makkah nígbà yẹn, kò sì sí omi níbẹ̀.

Ó fi àwọn méjèèjì síbẹ̀, ó sì fi àpò awọ kan tí ó ní déètì sínú rẹ̀ àti ìgò awọ kan tí ó ní omi sínú rẹ̀ sílẹ̀ fún wọn. Lẹ́yìn náà, Ibrāhīm yíjú padà, ó sì lọ. Ìyá Ismā‘īl tẹ̀lé e, ó sì sọ pé: ‘Ibrāhīm, ibo ni o ń lọ, tí o sì ń fi wá sílẹ̀ ní àfonífojì yìí tí kò sí ènìyàn tàbí ohunkóhun nínú rẹ̀?’ Ó béèrè bẹ́ẹ̀ lọ́wọ́ rẹ̀ lẹ́ẹ̀kọ̀ọ̀kan, ṣùgbọ́n kò yíjú wò ó.

Ó wá sọ pé: ‘Ṣé Ọlọ́run ló pàṣẹ fún ọ láti ṣe èyí?’ Ó dáhùn pé: ‘Bẹ́ẹ̀ ni.’ Ó ní: ‘Nígbà náà, Ó kò ní pa wá tì.’ Lẹ́yìn náà, ó padà. Ibrāhīm sì lọ títí ó fi dé ibi òkè tóóró tí wọn kò ti lè rí i mọ́. Ó dojú kọ Ilé náà, ó sì ṣe àdúrà pẹ̀lú àwọn ọ̀rọ̀ wọ̀nyí, ó gbé ọwọ́ rẹ̀ sókè, ó sì wí pé:

«Olúwa wa, dájúdájú, mo ti mú àwọn kan lára ìran mi gbé ní àfonífojì kan tí kò ní ohun ọ̀gbìn, lẹ́gbẹ̀ẹ́ Ilé Rẹ Mímọ́, Olúwa wa, kí wọ́n lè gbàdúrà. Nítorí náà, jẹ́ kí ọkàn àwọn ènìyàn kan máa fà sí wọn, kí O sì pèsè èso fún wọn, kí wọ́n lè dúpẹ́.» (Ibrāhīm: 37)

Ìyá Ismā‘īl bẹ̀rẹ̀ sí í fún Ismā‘īl ní ọmú, kí ikẹ́ Ọlọ́run máa bá àwọn méjèèjì, ó sì ń mu nínú omi náà. Nígbà tí omi inú ìgò náà tán, òùngbẹ gbẹ̀ ẹ́ àti ọmọ rẹ̀. Ó wo ọmọ náà tó ń yí kiri nínú ìrora, tàbí gẹ́gẹ́ bí a ti sọ pé, tó ń rú kiri. Ó lọ kúrò níbẹ̀, nítorí kò fẹ́ máa wò ó.

Ó rí pé Ṣafā ni òkè tó sún mọ́ ọn jù lọ, ó sì gun orí rẹ̀. Lẹ́yìn náà, ó dojú kọ àfonífojì náà, ó ń wò bóyá ó lè rí ẹnikẹ́ni, ṣùgbọ́n kò rí ẹnì kankan. Ó sọ̀kalẹ̀ láti Ṣafā; nígbà tó dé àfonífojì náà, ó gbé etí aṣọ rẹ̀ sókè, ó sì sáré bí ẹni tí agbára rẹ̀ ń tán títí ó fi rékọjá àfonífojì náà. Lẹ́yìn náà, ó dé Marwah, ó gun orí rẹ̀, ó sì wò bóyá ó lè rí ẹnikẹ́ni, ṣùgbọ́n kò rí ẹnì kankan.

Ó ṣe bẹ́ẹ̀ ní ìgbà méje. Ibn ‘Abbās sọ pé: Anọ́bí, kí ìkẹ́ àti àlàáfíà Ọlọ́run máa bá a, sọ pé: ‘Ìdí nìyẹn tí àwọn ènìyàn fi ń sáré láàárín àwọn òkè méjèèjì náà.’ Nígbà tó dé orí Marwah, ó gbọ́ ohùn kan. Ó wí pé: ‘Dákẹ́,’ ó ń bá ara rẹ̀ sọ̀rọ̀.

Ó fetí sílẹ̀, ó sì tún gbọ́ ohùn náà. Ó wí pé: ‘Mo ti gbọ́ ọ; bí ohun ìrànlọ́wọ́ bá wà lọ́wọ́ rẹ, wá ràn mí lọ́wọ́.’ Nígbà náà, ó rí áńgẹ́lì náà ní ibi Zamzam. Áńgẹ́lì náà fi gìgísẹ̀ rẹ̀ walẹ̀—tàbí, gẹ́gẹ́ bí a ti sọ, ó fi apá ìyẹ́ rẹ̀—títí omi fi hàn.

Ìyá Ismā‘īl bẹ̀rẹ̀ sí í ṣe ààlà kékeré yí i ká, ó sì ń fi ọwọ́ rẹ̀ ṣe báyìí; ó sì ń fi omi náà kún ìgò awọ rẹ̀, nígbà tí omi náà ń ru jáde síwájú bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé ó ń bu omi náà jáde. Ibn ‘Abbās sọ pé Anọ́bí, kí ìkẹ́ àti àlàáfíà Ọlọ́run máa bá a, sọ pé: ‘Kí Ọlọ́run ṣàánú fún ìyá Ismā‘īl! Ká ní ó fi Zamzam sílẹ̀—tàbí, ká ní kò bu omi náà jáde—Zamzam ì bá ti jẹ́ orísun omi tó ń ṣàn lọ́pọ̀lọ́pọ̀.’”

Ó mu omi náà, ó sì fún ọmọ rẹ̀ ní ọmú. Áńgẹ́lì náà sọ fún un pé: “Má bẹ̀rù pé ẹ ó ṣègbé; Ilé Ọlọ́run, Alágbára àti Ọláńlá, wà níbí, ọmọkùnrin yìí àti bàbá rẹ̀ ni yóò kọ́ ọ. Dájúdájú, Ọlọ́run, Alágbára àti Ọláńlá, kò ní pa àwọn ènìyàn Ilé Rẹ tì.” Ilé náà ga díẹ̀ sí ilẹ̀ bí òkìtì kékeré; ìkún omi máa ń dé bá a, ó sì máa ń kọjá lọ ní apá ọ̀tún àti apá òsì rẹ̀.

Ipò náà rí bẹ́ẹ̀ títí ẹgbẹ́ arìnrìn-àjò kan láti Jurhum—tàbí àwọn ará ilé kan láti Jurhum—fi kọjá lọ ní ọ̀nà Kaddā’. Wọ́n sọ̀kalẹ̀ sí apá ìsàlẹ̀ Makkah, wọ́n sì rí ẹyẹ kan tó ń yí ká. Wọ́n sọ pé: “Dájúdájú, ẹyẹ yìí ń yí ká lórí omi. A mọ àfonífojì yìí pé kò sí omi kankan nínú rẹ̀.”

Wọ́n rán ọ̀kan tàbí méjì nínú àwọn aṣáájú wọn lọ, wọ́n sì rí omi náà. Wọ́n padà, wọ́n sì sọ fún àwọn yòókù nípa omi náà, àwọn náà sì wá. Ibn ‘Abbās sọ pé: Ìyá Ismā‘īl wà lẹ́gbẹ̀ẹ́ omi náà. Wọ́n sọ fún un pé: “Ṣé o gbà wá láyè láti jókòó ní ẹ̀gbẹ́ rẹ?”

Ó dáhùn pé: “Bẹ́ẹ̀ ni, ṣùgbọ́n ẹ kò ní ẹ̀tọ́ sí omi náà.” Wọ́n ní: “Ó dára.” Ibn ‘Abbās sọ pé Anọ́bí, kí ìkẹ́ àti àlàáfíà Ọlọ́run máa bá a, sọ pé: “Ìyá Ismā‘īl rí èyí gẹ́gẹ́ bí àǹfààní, nítorí ó fẹ́ láti wà pẹ̀lú àwọn ènìyàn. Wọ́n jókòó, wọ́n sì ránṣẹ́ pe àwọn ìdílé wọn, àwọn náà sì wá bá wọn.

Nígbà tó yá, àwọn ìdílé kan láti inú wọn ń gbé níbẹ̀. Ọmọkùnrin náà dàgbà, ó sì kọ́ èdè Lárúbáwá lọ́dọ̀ wọn. Nígbà tó dàgbà, wọ́n fẹ́ràn rẹ̀, ó sì wù wọ́n. Nígbà tó dé ọmọdé àgbà, wọ́n fẹ́ obìnrin kan lára wọn fún un. Ìyá Ismā‘īl kú.

Lẹ́yìn tí Ismā‘īl fẹ́yàwó, Ibrāhīm wá láti wò ohun tó fi sílẹ̀. Kò rí Ismā‘īl, ó sì béèrè lọ́wọ́ aya rẹ̀ nípa rẹ̀. Ó dáhùn pé: ‘Ó ti lọ wá ohun tí a ó fi gbé ayé.’ Lẹ́yìn náà, ó béèrè lọ́wọ́ rẹ̀ nípa ìgbé ayé àti ipò wọn.

Ó sọ pé: ‘Ìgbé ayé wa le; a wà nínú àìní àti ìnira.’ Ó sì ṣàròyé fún un. Ibrāhīm wí pé: ‘Nígbà tí ọkọ rẹ bá dé, kí o kí i fún mi, kí o sì sọ fún un pé kí ó yí òpó ẹnu-ọ̀nà ilé rẹ̀ padà.’ Nígbà tí Ismā‘īl dé, ó dà bí ẹni pé ó mọ̀ pé ohun kan ti ṣẹlẹ̀.

Ó béèrè pé: ‘Ṣé ẹnikẹ́ni wá sí ọ̀dọ̀ yín?’ Aya rẹ̀ sọ pé: ‘Bẹ́ẹ̀ ni, ọkùnrin àgbàlagbà kan tó rí báyìí àti báyìí wá. Ó béèrè nípa rẹ, mo sì sọ fún un. Ó béèrè bí ìgbé ayé wa ṣe rí, mo sì sọ fún un pé a ń là á ní ìnira àti àìní.’

Ó béèrè pé: ‘Ṣé ó fi ọ̀rọ̀ kan sílẹ̀ fún ọ?’ Ó dáhùn pé: ‘Bẹ́ẹ̀ ni. Ó pàṣẹ fún mi pé kí n kí ọ fún un, ó sì sọ pé kí o yí òpó ẹnu-ọ̀nà ilé rẹ padà.’ Ismā‘īl sọ pé: ‘Òun ni bàbá mi, ó sì ti pàṣẹ fún mi pé kí n kọ̀ ọ́ sílẹ̀.

Nítorí náà, padà sọ́dọ̀ àwọn ẹbí rẹ.’ Ó kọ̀ ọ́ sílẹ̀, ó sì fẹ́ obìnrin mìíràn lára wọn. Ibrāhīm kò wá bẹ̀ wọ́n fún àkókò tí Ọlọ́run fẹ́, lẹ́yìn náà ó tún wá, ṣùgbọ́n kò rí i. Ó wọlé sọ́dọ̀ aya Ismā‘īl, ó sì béèrè nípa rẹ̀.

Ó sọ pé: ‘Ó ti lọ wá ohun tí a ó fi gbé ayé.’ Ibrāhīm béèrè pé: ‘Báwo ni ẹ ṣe wà?’ Ó sì béèrè nípa ìgbé ayé àti ipò wọn. Ó dáhùn pé: ‘A wà dáadáa, a sì ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ ohun àmúyẹ,’ ó sì yin Ọlọ́run, Alágbára àti Ọláńlá,. Ibrāhīm béèrè pé: ‘Kí ni oúnjẹ yín?’

Ó dáhùn pé: ‘Ẹran.’ Ó béèrè pé: ‘Kí sì ni ohun mímu yín?’ Ó dáhùn pé: ‘Omi.’ Ibrāhīm wí pé: ‘Ọlọ́run, bùkún fún wọn nínú ẹran àti omi.’”

Anabi (ki ikẹ Ọlọhun ati ọla Rẹ maa ba a) sọ pé: “Ní ọjọ́ náà, wọn kò ní oyin; bí wọn bá sì ní i, ó bá ti gbàdúrà fún wọn níbẹ̀. Ó tún sọ pé: ‘Ẹnikẹ́ni tí kò bá sí ní Mẹ́kà, tí ó sì dá wà pẹ̀lú àwọn méjèèjì, àwọn méjèèjì kì í fara mọ́ ọn.’” Ó sọ pé: “Nígbà tí ọkọ rẹ bá dé, kí o kí i fún mi, kí o sì sọ fún un pé kó mú òpó ìlẹ̀kùn ilé rẹ dúró ṣinṣin.” Nígbà tí Ismā‘īl, kí ikẹ Ọlọhun maa ba a, dé, ó bi í pé: “Ṣé ẹnikẹ́ni ti wá bá yín?”

Ó dáhùn pé: “Bẹ́ẹ̀ ni. Ọkùnrin àgbà kan tó ní ìrísí rere wá bá wa.” Ó sì yìn ín. Ó wádìí nípa rẹ, mo sì sọ fún un. Ó bi mí pé: “Báwo ni ìgbé ayé yín?” Mo sì sọ fún un pé a wà ní rere. Ó ní: “Ǹjẹ́ ó paṣẹ ohunkóhun fún ọ?”

Ó ní: “Bẹ́ẹ̀ ni. Ó kí ọ fún ọ, ó sì sọ pé kí o mú òpó ìlẹ̀kùn ilé rẹ dúró ṣinṣin.” Ó ní: “Òun ni bàbá mi, ìwọ sì ni òpó ìlẹ̀kùn náà. Ó pàṣẹ fún mi pé kí n pa ọ mọ́.” Nígbà náà, ó fi wọ́n sílẹ̀ fún àkókò tí Ọlọhun, Ọba Alágbára àti Ọláńlá, fẹ́.

Lẹ́yìn náà, ó tún dé nígbà tí Ismā‘īl ń gé ọfà rẹ̀ lábẹ́ igi tó ní ẹ̀ka gbòòrò kan nítòsí Zamzam. Nígbà tí ó rí i, ó dìde lọ bá a, wọ́n sì ṣe bí ọmọ ṣe máa ń ṣe sí bàbá, àti bí bàbá ṣe máa ń ṣe sí ọmọ. Lẹ́yìn náà, ó ní: “Ismā‘īl, Ọlọhun ti pàṣẹ ohun kan fún mi.” Ó dáhùn pé: “Ṣe ohun tí Olúwa rẹ, Ọba Alágbára àti Ọláńlá, pàṣẹ fún ọ.”

Ó bi í pé: “Ǹjẹ́ ìwọ yóò ràn mí lọ́wọ́?” Ó ní: “Màá ràn ọ́ lọ́wọ́.” Ó ní: “Dájúdájú, Ọlọhun pàṣẹ fún mi pé kí n kọ́ ilé kan síbí.” Ó sì tọ́ka sí òkè kékeré kan tó ga ju àyíká rẹ̀ lọ. Nígbà náà ni àwọn méjèèjì gbé ìpìlẹ̀ ilé náà sókè.

Ismā‘īl ń mú àwọn òkúta wá, Ibrāhīm sì ń kọ́ ilé náà. Nígbà tí ilé náà ga, ó mú òkúta yìí wá, ó sì gbé e fún un. Ibrāhīm dúró lórí rẹ̀ bí ó ṣe ń kọ́ ilé náà, Ismā‘īl sì ń fi òkúta fún un. Àwọn méjèèjì sì ń sọ pé: “Olúwa wa, gba iṣẹ́ yìí lọ́wọ́ wa.

Dájúdájú, ìwọ ni Olùgbọ́, Olùmọ̀.” Ó sọ pé: “Wọ́n ń kọ́ ilé náà títí wọ́n fi yí i ká, àwọn méjèèjì sì ń sọ pé: ‘Olúwa wa, gba iṣẹ́ yìí lọ́wọ́ wa. Dájúdájú, ìwọ ni Olùgbọ́, Olùmọ̀.’” Ibn Abī Ḥātim gbé e kalẹ̀ láti ọ̀dọ̀ Abū ‘Abdullāh Muḥammad ibn Ḥammād al-Ẓahrānī; Ibn Jarīr sì gbé e kalẹ̀ láti ọ̀dọ̀ Aḥmad ibn Thābit al-Rāzī.

Àwọn méjèèjì gba a láti ọ̀dọ̀ ‘Abd al-Razzāq, pẹ̀lú àkótán rẹ̀.

Abū Bakr ibn Mardawayh sọ pé: Ismā‘īl ibn ‘Alī ibn Ismā‘īl sọ fún wa; Bishr ibn Mūsā sọ fún wa; Aḥmad ibn Muḥammad al-Azraqī sọ fún wa; Muslim ibn Khālid al-Zanjī sọ fún wa, láti ọ̀dọ̀ ‘Abd al-Malik ibn Jurayj, láti ọ̀dọ̀ Kathīr ibn Kathīr, ẹni tó sọ pé: “Èmi àti ‘Uthmān ibn Abī Sulaymān àti ‘Abdullāh ibn ‘Abd al-Raḥmān ibn Abī Ḥusayn wà láàárín àwọn ènìyàn kan pẹ̀lú Sa‘īd ibn Jubayr, ní apá òkè mọ́sálásí ní alẹ́ kan. Sa‘īd ibn Jubayr sọ pé: ‘Ẹ béèrè lọ́wọ́ mi kí ẹ tó tún rí mi.’ Wọ́n bi í nípa Maqām. Ó sì bẹ̀rẹ̀ sí í sọ ìtàn fún wọn láti ọ̀dọ̀ Ibn ‘Abbās, ó sì sọ gbogbo ḥadīth náà ní kíkún.”

Lẹ́yìn náà, al-Bukhārī sọ pé: ‘Abdullāh ibn Muḥammad sọ fún wa; Abū ‘Āmir ‘Abd al-Malik ibn ‘Amr sọ fún wa; Ibrāhīm ibn Nāfi‘ sọ fún wa, láti ọ̀dọ̀ Kathīr ibn Kathīr, láti ọ̀dọ̀ Sa‘īd ibn Jubayr, láti ọ̀dọ̀ Ibn ‘Abbās, ẹni tó sọ pé: “Nígbà tí ohun tó ṣẹlẹ̀ láàárín Ibrāhīm àti ìdílé rẹ̀ ṣẹlẹ̀, ó kó Ismā‘īl àti ìyá Ismā‘īl lọ, wọ́n sì ní àpò omi kékeré kan pẹ̀lú wọn. Ìyá Ismā‘īl máa ń mu nínú àpò náà, wàrà rẹ̀ sì ń pọ̀ sí i fún ọmọ rẹ̀, títí wọ́n fi dé Mẹ́kà. Ó gbé wọn sí abẹ́ igi ẹ̀ka gbòòrò kan, Ibrāhīm sì padà lọ sọ́dọ̀ ìdílé rẹ̀. Ìyá Ismā‘īl tẹ̀lé e títí wọ́n fi dé Kadā’.

Ó ké sí i láti ẹ̀yìn pé: ‘Ibrāhīm, ta ni o ń fi wá sí lọ́wọ́?’ Ó dáhùn pé: ‘Ọlọhun, Ọba Alágbára àti Ọláńlá.’ Ó ní: ‘Mo tẹ́wọ́gbà pé Ọlọhun ni.’ Ó sì padà. Ó ń mu nínú àpò omi náà, wàrà rẹ̀ sì ń pọ̀ sí i fún ọmọ rẹ̀, títí omi náà fi tan.

Ó ní: ‘Bí mo bá lọ wò ó, bóyá màá rí ẹnikẹ́ni.’ Ó lọ, ó gun òkè Ṣafā, ó sì wo yí ká, ó ń wò bóyá òun yóò rí ẹnikẹ́ni, ṣùgbọ́n kò rí ẹnikẹ́ni. Nígbà tó dé inú àfonífojì náà, ó sáré títí ó fi dé òkè Marwah. Ó ṣe èyí ní ọ̀pọ̀ ìrìn-àjò, lẹ́yìn náà ó ní: ‘Bí mo bá lọ wo ohun tó ṣẹlẹ̀ sí i,’ ó ń tọ́ka sí ọmọ náà.

Ó lọ wò ó, ó sì rí i pé ó ṣì wà ní ipò kan náà, ó dà bí ẹni pé ó ń mí ìkẹyìn. Ọkàn rẹ̀ kò balẹ̀, ó ní: ‘Bí mo bá lọ wò ó, bóyá màá rí ẹnikẹ́ni.’ Ó lọ, ó gun òkè Ṣafā, ó wo yí ká, ṣùgbọ́n kò rí ẹnikẹ́ni. Ó ṣe bẹ́ẹ̀ títí ó fi parí ìgbà méje.

Lẹ́yìn náà ó ní: ‘Bí mo bá lọ wo ohun tó ṣẹlẹ̀ sí i.’ Ó gbọ́ ohùn kan, ó ní: ‘Ràn mí lọ́wọ́, bí o bá ní ohun rere lọ́wọ́.’ Ẹni tó wà níbẹ̀ ni Jibrīl, kí ikẹ Ọlọhun maa ba a. Ó sọ pé Jibrīl fi igigirisẹ̀ rẹ̀ ṣe báyìí, ó sì fi igigirisẹ̀ rẹ̀ tẹ ilẹ̀.

Omi sì bẹ́ jáde. Ìyá Ismā‘īl bẹ̀rẹ̀ sí í yà omi náà ká, ó sì ń walẹ̀. Abū al-Qāsim (Anabi, kí ikẹ Ọlọhun àti ọla Rẹ maa ba a) sọ pé: ‘Bí ó bá fi í sílẹ̀, omi náà ì bá ń ṣàn níta gbangba.’ Ìyá Ismā‘īl sì ń mu omi náà, wàrà rẹ̀ sì ń pọ̀ sí i fún ọmọ rẹ̀.

Àwọn ènìyàn kan láti Jarhum kọjá ní ìsàlẹ̀ àfonífojì náà. Wọ́n rí àwọn ẹyẹ, wọ́n sì yà á lẹ́nu, wọ́n ní: ‘Àwọn ẹyẹ kì í sí níbikíbi bí kò ṣe níbi tí omi wà.’ Wọ́n rán aṣojú wọn lọ láti ṣàyẹ̀wò, ó sì rí omi náà. Ó padà sọ fún wọn.

Wọ́n wá sọ́dọ̀ rẹ̀, wọ́n sì ní: ‘Ìyá Ismā‘īl, ṣé o gbà wá láyè láti wà pẹ̀lú rẹ, kí a sì máa gbé pẹ̀lú rẹ?’ Ọmọ rẹ̀ dàgbà, ó sì fẹ́ obìnrin kan láàárín wọn.

Lẹ́yìn náà, Ibrāhīm (kí ikẹ Ọlọhun maa ba a) fẹ́ lọ bẹ wọn wò. Ó sọ fún ìdílé rẹ̀ pé: ‘Èmi yóò lọ wo àwọn tí mo fi sílẹ̀.’ Ó dé, ó kí wọn, ó sì bi pé: ‘Ibo ni Ismā‘īl?’ Ìyàwó rẹ̀ dáhùn pé: ‘Ó lọ ọdẹ.’ Ó ní: ‘Sọ fún un pé nígbà tó bá dé, kó yí òpó ìlẹ̀kùn ilé rẹ̀ padà.’

Nígbà tí Ismā‘īl dé, ó sọ fún un. Ismā‘īl sì ní: ‘Ìwọ ni ẹni náà; padà lọ sọ́dọ̀ àwọn rẹ.’

Lẹ́yìn náà, Ibrāhīm tún fẹ́ lọ bẹ wọn wò. Ó sọ fún ìdílé rẹ̀ pé: ‘Èmi yóò lọ wo àwọn tí mo fi sílẹ̀.’ Ó dé, ó sì bi pé: ‘Ibo ni Ismā‘īl?’ Ìyàwó rẹ̀ sọ pé: ‘Ó lọ ọdẹ.’ Ó sì bi í pé: ‘Ṣé o kò ní jẹun, kí o sì mu?’ Ó ní: ‘Kí ni oúnjẹ yín àti ohun mímu yín?’

Ó dáhùn pé: ‘Ẹran ni oúnjẹ wa, omi sì ni ohun mímu wa.’ Ó ní: ‘Ọlọhun, fi ìbùkún sínú oúnjẹ àti ohun mímu wọn.’ Abū al-Qāsim (Anabi, kí ikẹ Ọlọhun àti ọla Rẹ maa ba a) sọ pé: ‘Ìbùkún yìí jẹ́ nítorí àdúrà Ibrāhīm.’

Lẹ́yìn náà, Ibrāhīm (kí ikẹ Ọlọhun maa ba a) tún fẹ́ lọ bẹ wọn wò. Ó sọ fún ìdílé rẹ̀ pé: ‘Èmi yóò lọ wo àwọn tí mo fi sílẹ̀.’ Ó dé, ó bá Ismā‘īl lẹ́yìn Zamzam, tó ń tún ọfà rẹ̀ ṣe. Ó ní: ‘Ismā‘īl, Olúwa rẹ, Ọba Alágbára àti Ọláńlá, pàṣẹ fún mi pé kí n kọ́ ilé kan fún Un.’

Ó dáhùn pé: ‘Ṣègbọràn sí Olúwa rẹ, Ọba Alágbára àti Ọláńlá.’ Ó ní: ‘Ó ti pàṣẹ fún mi pé kí o ràn mí lọ́wọ́ nínú rẹ̀.’ Ó ní: ‘Nígbà náà, màá ṣe é,’ tàbí gẹ́gẹ́ bí ó ti sọ. Àwọn méjèèjì dìde; Ibrāhīm sì ń kọ́ ilé náà, Ismā‘īl sì ń fi òkúta fún un.

Àwọn méjèèjì sì ń sọ pé: ‘Olúwa wa, gba iṣẹ́ yìí lọ́wọ́ wa. Dájúdájú, ìwọ ni Olùgbọ́, Olùmọ̀.’ Wọ́n ń kọ́ ọ títí ilé náà fi ga, àgbàlagbà náà kò sì lè gbé àwọn òkúta náà mọ́. Ó dúró lórí Òkúta Maqām, ó ń fi òkúta fún un, àwọn méjèèjì sì ń sọ pé: ‘Olúwa wa, gba iṣẹ́ yìí lọ́wọ́ wa. Dájúdájú, ìwọ ni Olùgbọ́, Olùmọ̀.’”

Báyìí ni al-Bukhārī ṣe ròyìn rẹ̀ nípasẹ̀ àwọn ọ̀nà méjì wọ̀nyí nínú Ìwé Àwọn Wòlíì. Ohun tó yani lẹ́nu ni pé al-Ḥāfiẓ Abū ‘Abdullāh al-Ḥākim ròyìn rẹ̀ nínú ìwé rẹ̀ al-Mustadrak, láti ọ̀dọ̀ Abū al-‘Abbās al-Aṣamm, láti ọ̀dọ̀ Muḥammad ibn Sinān al-Qazzāz, láti ọ̀dọ̀ Abū ‘Alī ‘Ubaydullāh ibn ‘Abd al-Majīd al-Ḥanafī, láti ọ̀dọ̀ Ibrāhīm ibn Nāfi‘, pẹ̀lú ọ̀nà ìròyìn kan náà. Ó sì sọ pé: “Ó jẹ́ ṣaḥīḥ gẹ́gẹ́ bí àwọn àṣẹ ìgbàgbọ́ ti al-Bukhārī àti Muslim, ṣùgbọ́n àwọn méjèèjì kò tẹ̀ jáde.” Báyìí ni ó ṣe sọ.

Ṣùgbọ́n al-Bukhārī ti ròyìn rẹ̀, gẹ́gẹ́ bí o ti rí, láti ọ̀dọ̀ ḥadīth Ibrāhīm ibn Nāfi‘; ó dà bí ẹni pé ó ṣe àkótán rẹ̀, nítorí kò mẹ́nuba pípa ẹran rúbọ nínú rẹ̀. Nínú àwọn ìròyìn ṣaḥīḥ náà ni a ti sọ pé ìwo àgbò náà so kọ́ mọ́ Ka‘bah. A tún ti ròyìn pé Ibrāhīm, kí ikẹ Ọlọhun maa ba a, máa ń lọ bẹ ìdílé rẹ̀ ní Mẹ́kà wò lórí Burāq kíákíá, lẹ́yìn náà ó máa ń padà lọ sọ́dọ̀ àwọn rẹ̀ ní ilẹ̀ mímọ́. Ọlọhun ló mọ̀ jùlọ.

Gẹ́gẹ́ bí Ọlọhun ṣe mọ̀ jùlọ, àwọn ibi tí Ibn ‘Abbās sọ ní kedere pé ó wá láti ọ̀dọ̀ Anabi (kí ikẹ Ọlọhun àti ọla Rẹ maa ba a) nìkan ni ó wà nínú ḥadīth tí a gbé sókè yìí.

A sì tún ròyìn láti ọ̀dọ̀ Amir al-Mu’minin Ali ibn Abi Talib nípa ọ̀rọ̀ yìí ohun kan tí ó yàtọ̀ sí díẹ̀ nínú èyí, gẹ́gẹ́ bí Ibn Jarir ṣe sọ pé: Muhammad ibn Bashshar àti Muhammad ibn al-Muthanna sọ fún wa pé: Mu’ammal sọ fún wa pé: Sufyan sọ fún wa, láti ọ̀dọ̀ Abu Ishaq, láti ọ̀dọ̀ Haritha ibn Mudarrib, láti ọ̀dọ̀ Ali ibn Abi Talib, ẹni tí ó sọ pé: Nígbà tí wọ́n pàṣẹ fún Ibrahim láti kọ́ Ilé náà, Isma’il àti Hajar bá a lọ. Ó sọ pé: Nígbà tí ó dé Makkah, ó rí lókè ibi tí Ilé náà wà ohun kan tó dà bí ìkùùkuu, tí ó ní ohun kan tó dà bí orí nínú rẹ̀.

Ó bá a sọ̀rọ̀ pé: “Ìwọ Ibrahim, kọ́ ọ lórí òjìji mi”—tàbí ó sọ pé: “gẹ́gẹ́ bí ìwọ̀n mi; má ṣe fi kún un, má sì yọ ohunkóhun kúrò.” Nígbà tí ó kọ́ ọ tán, ó lọ, ó sì fi Isma’il àti Hajar sílẹ̀. Hajar wí pé: “Ìwọ Ibrahim, ta ni o fi wá lé lọ́wọ́?” Ó ní: “Allah.”

Ó wí pé: “Lọ; dájúdájú, kò ní kọ̀ wá sílẹ̀.” Ó sọ pé: Isma’il sì gbẹgbẹ́ gidigidi. Hajar gun òkè Safa, ó wò ó, kò sì rí ohunkóhun. Ó lọ dé Marwah, kò sì rí ohunkóhun. Ó tún padà sí Safa, ó wò ó, kò sì rí ohunkóhun; ó sì tún lọ dé Marwah, kò sì rí ohunkóhun.

Ó tún padà sí Safa, ó wò ó, kò sì rí ohunkóhun; ó sì ṣe bẹ́ẹ̀ ní ìgbà méje. Ó wí pé: “Ìwọ Isma’il, kú níbi tí n kò ti lè rí ọ.” Ó lọ sọ́dọ̀ rẹ̀, ó sì rí i pé ó ń fi ẹsẹ̀ rẹ̀ lu ilẹ̀ nítorí òùngbẹ. Jibril pe e, ó sì bi í pé: “Ta ni ìwọ?”

Ó dáhùn pé: “Èmi ni Hajar, ìyá ọmọ Ibrahim.” Ó bi í pé: “Ta ni ẹ̀yin méjèèjì wà ní ìtọ́jú rẹ̀?” Ó dáhùn pé: “Ó fi wá lé Allah lọ́wọ́.” Ó ní: “Ó fi yín lé Ẹni tí ó tó láti bójú tó yín lọ́wọ́.” Ọmọ náà fi ìka rẹ̀ fọ ilẹ̀, omi Zamzam sì jáde.

Hajar bẹ̀rẹ̀ sí í dá omi náà dúró, ó sì sọ pé: “Fi í sílẹ̀, nítorí pé ó tó fún mímu.” Nínú ìtàn yìí, a sọ pé Ibrahim kọ́ Ilé náà kí ó tó fi àwọn méjèèjì sílẹ̀. Ó ṣeé ṣe, bí ìtàn náà bá jẹ́ ohun tí a pa mọ́ dáadáa, pé ó kọ́ odi àti ààlà rẹ̀ ní àkọ́kọ́, kì í ṣe pé ó kọ́ ọ títí dé òkè; lẹ́yìn tí Isma’il dàgbà ni wọ́n jọ tún kọ́ ọ, gẹ́gẹ́ bí Allah Olódùmarè ti sọ. Lẹ́yìn náà Ibn Jarir sọ pé: Hammad ibn al-Sari sọ fún wa pé: Abu al-Ahwas sọ fún wa, láti ọ̀dọ̀ Simak, láti ọ̀dọ̀ Khalid ibn ‘Ar‘arah, pé ọkùnrin kan dìde sí Ali, kí Allah yọ̀ sí i, ó sì bi í pé: “Ṣé o lè sọ fún mi nípa Ilé náà?

Ṣé òun ni Ilé àkọ́kọ́ tí a gbé kalẹ̀ lórí ilẹ̀?” Ó dáhùn pé: “Rárá, ṣùgbọ́n òun ni Ilé àkọ́kọ́ tí a gbé ìbùkún sí, tí Maqam Ibrahim wà níbẹ̀, tí ẹni tí ó bá wọ inú rẹ̀ sì wà ní ààbò. Bí o bá fẹ́, màá sọ fún ọ bí a ṣe kọ́ ọ: Allah fi ìfihàn sọ fún Ibrahim pé: ‘Kọ́ Ilé kan fún Mi lórí ilẹ̀.’ Ibrahim rí i pé ọ̀rọ̀ náà le gan-an, Allah sì rán Sakina [ìtùnú àti ìdákẹ́jẹ ọkàn] sí i—afẹ́fẹ́ líle kan tí ó ní orí méjì.

Ọ̀kan tẹ̀lé èkejì, títí wọ́n fi dé Makkah. Ó tẹ̀ sí ibi Ilé náà bí a ṣe ń tẹ aṣọ ìdáàbòbò orí kan. A pàṣẹ fún Ibrahim pé kí ó kọ́ níbi tí Sakina bá dúró. Ibrahim kọ́ ọ, òkúta kan sì kù. Ọmọ náà lọ wá ohun kan. Ibrahim wí pé: ‘Wá òkúta fún mi gẹ́gẹ́ bí mo ti sọ fún ọ.’

Ọmọ náà lọ wá òkúta kan fún un, ṣùgbọ́n ó rí i pé ó ti fi Òkúta Dúdú náà sí ipò rẹ̀. Ó ní: ‘Bàbá mi, ta ni ó mú òkúta yìí wá fún ọ?’ Ó dáhùn pé: ‘Ẹni tí kò gbẹ́kẹ̀ lé iṣẹ́ ìkọ́lé rẹ ni ó mú un wá fún mi; Jibril, kí ìkẹ́ àti àlàáfíà Allah máa bá a, ló mú un láti ọ̀run.’ Wọ́n sì parí rẹ̀.”

Ibn Abi Hatim sọ pé: Hammad ibn Abdullah ibn Yazid al-Muqri sọ fún wa pé: Sufyan sọ fún wa, láti ọ̀dọ̀ Bishr ibn Asim, láti ọ̀dọ̀ Sa’id ibn al-Musayyib, láti ọ̀dọ̀ Ka‘b al-Ahbar, ẹni tí ó sọ pé: “Ilé náà jẹ́ ìkójọpọ̀ ìfọ́nrán lórí omi ní ogójì ọdún kí Allah tó dá ilẹ̀ ayé, ilẹ̀ ayé sì ni a tàn ká láti inú rẹ̀.” Sa’id sọ pé: Ali ibn Abi Talib tún sọ fún wa pé: Ibrahim dé láti Armenia, Sakina sì wà pẹ̀lú rẹ̀, ó ń tọ́ ọ síbi tí Ilé náà yẹ kí ó wà, gẹ́gẹ́ bí aláǹtakùn ṣe ń yan ibi tí yóò kọ́ ilé rẹ̀. Ó sọ pé: Ó ṣí àwọn òkúta kan tí kò sí ènìyàn tó lè gbé ọ̀kan nínú wọn àyàfi ọkùnrin ọgbọ̀n.

Mo wí pé: “Abu Muhammad, Allah wí pé: (وإذ يرفع إبراهيم القواعد من البيت) [Nígbà tí Ibrahim ń gbé àwọn ìpìlẹ̀ Ilé náà ga].” Ó dáhùn pé: “Èyí ṣẹlẹ̀ lẹ́yìn náà.” Al-Suddi sọ pé: Allah, Ọlá àti Ọláńlá ni fún Un, pàṣẹ fún Ibrahim pé kí òun àti Isma’il sọ pé: “Ẹ kọ́ Ilé Mi fún àwọn tó ń yí i ká, àwọn tó ń dúró sí i fún ìjọsìn, àti àwọn tó ń tẹríba tí wọ́n sì ń foríbalẹ̀.” Ibrahim, kí ìkẹ́ àti àlàáfíà Allah máa bá a, lọ títí ó fi dé Makkah.

Òun àti Isma’il mú àwọn irinṣẹ́ ìwalẹ̀, ṣùgbọ́n wọn kò mọ ibi tí Ilé náà wà. Allah rán afẹ́fẹ́ kan tí a ń pè ní Afẹ́fẹ́ Khajuj, tí ó ní ìyẹ́ méjì àti orí kan tó dà bí ejò. Ó ṣí ohun tó yí Ka‘bah ká, ó sì fi ìpìlẹ̀ Ilé àkọ́kọ́ hàn wọ́n. Wọ́n tẹ̀lé e pẹ̀lú àwọn irinṣẹ́ ìwalẹ̀, wọ́n sì ń walẹ̀ títí wọ́n fi dé ìpìlẹ̀ náà.

Ìgbà yẹn ni ọ̀rọ̀ Allah yìí ṣẹ pé: (وإذ يرفع إبراهيم القواعد من البيت) [Nígbà tí Ibrahim ń gbé àwọn ìpìlẹ̀ Ilé náà ga], àti (وإذ بوأنا لإبراهيم مكان البيت) [Nígbà tí A fi ibi Ilé náà hàn fún Ibrahim]. Nígbà tí wọ́n kọ́ àwọn ìpìlẹ̀ náà, tí wọ́n sì dé ibi Rukn [igun Ilé náà], Ibrahim sọ fún Isma’il pé: “Ọmọ mi, wá òkúta tó dára fún mi kí n lè gbé e síbí.” Ó dáhùn pé: “Bàbá mi, mo ti rẹ̀, mo sì ti rẹ̀wẹ̀sì.” Ibrahim wí pé: “Síbẹ̀, wá a fún mi.”

Ọmọ náà lọ wá òkúta kan fún un, ó sì mú un wá, ṣùgbọ́n Ibrahim kò tẹ́wọ́ gbà á. Ó ní: “Mú òkúta tó dára ju èyí lọ fún mi.” Ó tún lọ wá òkúta kan, Jibril sì mú Òkúta Dúdú náà wá láti India. Ó jẹ́ funfun, iyùn funfun kan tó dà bí ewé ọ̀gbìn al-thughama.

Adam ló mú un sọ̀kalẹ̀ láti Párádísè, ó sì di dúdú nítorí ẹ̀ṣẹ̀ àwọn ènìyàn. Isma’il mú òkúta kan wá fún Ibrahim, ó sì rí i pé ó wà ní ẹ̀gbẹ́ Rukn náà. Ó bi í pé: “Bàbá mi, ta ni ó mú èyí wá fún ọ?” Ó dáhùn pé: “Ẹni tó ní ìtara ju ọ lọ ló mú un wá.”

Wọ́n kọ́ ọ tán, àwọn méjèèjì sì ń ké àwọn ọ̀rọ̀ tí Ibrahim fi dán Olúwa rẹ̀ wò, wọ́n ń sọ pé: (ربنا تقبل منا إنك أنت السميع العليم) [Olúwa wa, gba iṣẹ́ yìí lọ́wọ́ wa; dájúdájú, Ìwọ ni Olùgbọ́, Olùmọ̀]. Nínú ìtàn yìí, ohun tó fi hàn ni pé àwọn ìpìlẹ̀ Ilé náà ti wà tẹ́lẹ̀ kí Ibrahim tó dé. A kàn tọ́ Ibrahim sí wọn, a sì fi ibi náà sílẹ̀ fún un.

Àwọn kan ti gba èrò yìí, gẹ́gẹ́ bí Imam ‘Abd al-Razzaq ṣe sọ pé: Ma‘mar sọ fún wa, láti ọ̀dọ̀ Ayyub, láti ọ̀dọ̀ Sa’id ibn Jubayr, láti ọ̀dọ̀ Ibn Abbas, nípa ọ̀rọ̀ Allah pé: (وإذ يرفع إبراهيم القواعد من البيت) [Nígbà tí Ibrahim ń gbé àwọn ìpìlẹ̀ Ilé náà ga], ó sọ pé: “Àwọn ìpìlẹ̀ tí wọ́n ti fi kọ́ Ilé náà tẹ́lẹ̀.” ‘Abd al-Razzaq tún sọ pé: Hisham ibn Hassan sọ fún wa, láti ọ̀dọ̀ Sawwar, ọkọ ọmọ ‘Ata, láti ọ̀dọ̀ ‘Ata ibn Abi Rabah, ẹni tí ó sọ pé: Nígbà tí Allah mú Adam sọ̀kalẹ̀ láti Párádísè, ẹsẹ̀ rẹ̀ wà lórí ilẹ̀, orí rẹ̀ sì wà ní ọ̀run.

Ó máa ń gbọ́ ọ̀rọ̀ àwọn ará ọ̀run àti àwọn àdúrà wọn, ó sì máa ń rí ìtùnú nínú wọn. Àwọn áńgẹ́lì bẹ̀rù rẹ̀, títí wọ́n fi ṣàròyé nípa rẹ̀ sí Allah nínú àdúrà àti ìjọsìn wọn. Allah rẹ̀ ẹ́ sílẹ̀ dé ilẹ̀. Nígbà tí kò tún gbọ́ ohun tí ó ti ń gbọ́ látọ̀dọ̀ wọn mọ́, ó dá wà, ó sì ṣàròyé nípa èyí sí Allah nínú àdúrà àti ìjọsìn rẹ̀.

A tọ́ ọ sí Makkah; ibi tí ẹsẹ̀ rẹ̀ tẹ̀ sí di ìlú, ìrìn àjò rẹ̀ sì di aṣálẹ̀, títí ó fi dé Makkah. Allah sọ iyùn kan láti ọ̀run Párádísè kalẹ̀, ó sì wà níbi tí Ilé náà wà nísinsìnyí. Ó ń yí i ká títí Allah fi rán ìkún omi ńlá náà, a sì gbé iyùn náà sókè. Nígbà tí Allah rán Ibrahim, kí ìkẹ́ àti àlàáfíà Allah máa bá a, ó kọ́ Ilé náà.

Èyí ni ìtumọ̀ ọ̀rọ̀ Allah pé: (وإذ بوأنا لإبراهيم مكان البيت) [Nígbà tí A fi ibi Ilé náà hàn fún Ibrahim]. ‘Abd al-Razzaq tún sọ pé: Ibn Jurayj sọ fún wa, láti ọ̀dọ̀ ‘Ata, ẹni tí ó sọ pé: Adam wí pé: “Èmi kò tún gbọ́ ohùn àwọn áńgẹ́lì mọ́!” Wọ́n wí pé: “Nítorí ẹ̀ṣẹ̀ rẹ ni; ṣùgbọ́n sọ̀kalẹ̀ lọ sí ilẹ̀, kí o sì kọ́ Ilé kan fún Mi, lẹ́yìn náà yí i ká, gẹ́gẹ́ bí o ti rí àwọn áńgẹ́lì tí wọ́n ń yí Ilé Mi tó wà ní ọ̀run ká.” Àwọn ènìyàn sọ pé ó kọ́ ọ láti inú àwọn òkè márùn-ún: Hira, Tur Zayta, Tur Sina, Òkè Lebanon àti al-Judi.

Ìpìlẹ̀ rẹ̀ sì jẹ́ láti Hira. Ilé Adam ni èyí, títí Ibrahim, kí ìkẹ́ àti àlàáfíà Allah máa bá a, fi tún kọ́ ọ lẹ́yìn náà. Ìròyìn yìí dúró dé ‘Ata, ṣùgbọ́n àwọn apá kan nínú rẹ̀ ní ohun tó ṣàjèjì, Allah sì mọ̀ jùlọ.

‘Abd al-Razzāq tún sọ pé: Ma‘mar ròyìn fún wa láti ọ̀dọ̀ Qatādah pé ó sọ pé: “Ọlọ́run gbé Ilé náà kalẹ̀ pẹ̀lú Ādam nígbà tí Ọlọ́run sọ Ādam kalẹ̀ sí ilẹ̀ ayé, ibi tí ó sì sọ̀ kalẹ̀ sí ni ilẹ̀ India. Orí rẹ̀ wà ní ọ̀run, ẹsẹ̀ rẹ̀ sì wà lórí ilẹ̀, àwọn áńgẹ́lì sì ń bọ̀wọ̀ fún un. Nígbà náà, ó dínkù dé ìwọ̀n ìgbọ̀nwọ́ ọgọ́ta; ó sì banújẹ́ nítorí pé kò tún gbọ́ ohùn àwọn áńgẹ́lì àti ìyìn wọn. Ó ṣàròyé èyí sí Ọlọ́run, Olódùmarè, Ọba Aláṣẹ, Ọlọ́run sì wí pé: ‘Ādam, Mo ti sọ Ilé kan kalẹ̀ fún ọ, kí o lè yí i ká bí a ṣe ń yí ‘Arṣ mi ká, kí o sì lè máa gbàdúrà lẹ́gbẹ̀ẹ́ rẹ̀ bí a ṣe ń gbàdúrà lẹ́gbẹ̀ẹ́ ‘Arṣ Mi.’”

Ādam sì lọ sí ọ̀dọ̀ rẹ̀; ó dìde, ó sì mú kí ìgbésẹ̀ rẹ̀ gùn, tó bẹ́ẹ̀ tí aṣálẹ̀ wà láàárín ìgbésẹ̀ méjì kọ̀ọ̀kan. Aṣálẹ̀ yẹn sì wà títí di òní. Ādam dé Ilé náà, ó sì yí i ká; àwọn wòlíì tó wá lẹ́yìn rẹ̀ náà sì ṣe bẹ́ẹ̀.

Ibn Jarīr sọ pé: Ibn Ḥumayd sọ fún wa, Ya‘qūb al-Qummī sọ fún wa láti ọ̀dọ̀ Ḥafṣ ibn Ḥumayd, láti ọ̀dọ̀ ‘Ikrimah, láti ọ̀dọ̀ Ibn ‘Abbās, ẹni tó sọ pé: “Ọlọ́run gbé Ilé náà kalẹ̀ sórí àwọn ìpìlẹ̀ nínú omi, pẹ̀lú ìpìlẹ̀ mẹ́rin, ní ẹgbẹ̀rún ọdún méjì ṣáájú ìṣẹ̀dá ayé; lẹ́yìn náà ni a tẹ ilẹ̀ ayé ká láti abẹ́ Ilé náà.”

Muḥammad ibn Isḥāq sọ pé: Ibn Abī Najīḥ ròyìn fún mi láti ọ̀dọ̀ Mujāhid àti àwọn mìíràn nínú àwọn onímọ̀ pé: “Nígbà tí Ọlọ́run mú Ibrahim dúró sí ibi Ilé náà, ó jáde síbẹ̀ láti Shām, Ismā‘īl àti ìyá rẹ̀ Hājar sì bá a lọ. Ismā‘īl jẹ́ ọmọ kékeré tó ṣì ń mu ọmú. Gẹ́gẹ́ bí ohun tí wọ́n ròyìn fún mi, wọ́n gun al-Burāq; Jibrīl sì wà pẹ̀lú rẹ̀, ó ń tọ́ ọ sí ibi Ilé náà àti àwọn ààlà Ḥaram. Jibrīl bá a lọ, nígbà gbogbo tí wọ́n bá kọjá ibùgbé kan, Ibrahim á bi í pé: ‘Ṣé ibí yìí ni Ọlọ́run pàṣẹ fún ọ, Jibrīl?’

Jibrīl á sì dáhùn pé: ‘Tẹ̀ síwájú.’ Nígbà tó mú wọn dé Makkah, nígbà náà ni ilẹ̀ náà kún fún igi ‘aḍāh, salām àti samur; àwọn ènìyàn kan tí wọ́n ń pè ní ‘al-‘Amālīq’ sì ń gbé ní ìta Makkah àti agbègbè rẹ̀. Ilé náà nígbà yẹn jẹ́ ilẹ̀ gíga pupa, tó ní amọ̀. Ibrahim bi Jibrīl pé: ‘Ṣé ibí yìí ni Ọlọ́run pàṣẹ fún mi láti gbé wọn sí?’

Ó dáhùn pé: ‘Bẹ́ẹ̀ ni.’ Ibrahim mú wọn lọ sí ibi Òkúta náà, ó sì gbé wọn síbẹ̀. Ó sì pàṣẹ fún Hājar, ìyá Ismā‘īl, pé kí ó kọ́ ibùgbé kékeré síbẹ̀. Ó wí pé:

‘Olúwa wa, dájúdájú, mo ti mú díẹ̀ lára àwọn àtọmọdọ́mọ mi gbé ní àfonífojì tí kò ní ohun ọ̀gbìn, lẹ́gbẹ̀ẹ́ Ilé Rẹ tí a ti sọ di mímọ́’ títí dé ọ̀rọ̀ Rẹ̀ pé: ‘Kí wọ́n lè dúpẹ́.’”

‘Abd al-Razzāq sọ pé: Hishām ibn Ḥassān ròyìn fún mi, Ḥumayd sì ròyìn fún mi láti ọ̀dọ̀ Mujāhid pé: “Ọlọ́run dá ibi Ilé yìí sílẹ̀ ní ẹgbẹ̀rún ọdún méjì ṣáájú kí Ó tó dá ohunkóhun, àwọn ìpìlẹ̀ rẹ̀ sì wà ní ilẹ̀ keje.” Bákan náà ni Layth ibn Abī Sulaym sọ láti ọ̀dọ̀ Mujāhid pé: “Àwọn ìpìlẹ̀ náà wà ní ilẹ̀ keje.”

Ibn Abī Ḥātim sọ pé: Bàbá mi sọ fún wa, ‘Amr ibn Rāfi‘ sọ fún wa, ‘Abd al-Wahhāb ibn Mu‘āwiyah ròyìn fún wa láti ọ̀dọ̀ ‘Abd al-Mu’min ibn Khālid, láti ọ̀dọ̀ ‘Albā’ ibn Aḥmar pé: “Dhū al-Qarnayn dé Makkah, ó sì rí Ibrahim àti Ismā‘īl tí wọ́n ń kọ́ ìpìlẹ̀ Ilé náà láti orí àwọn òkè márùn-ún. Ó wí pé: ‘Kí ló mú yín wá sí ilẹ̀ mi?’ Wọ́n dáhùn pé: ‘Àwa jẹ́ ẹrú méjì tí a pàṣẹ fún; a pàṣẹ fún wa láti kọ́ Ka‘bah yìí.’ Ó wí pé: ‘Ẹ mú ẹ̀rí wá fún mi lórí ohun tí ẹ sọ.’

Àgbò márùn-ún dìde, wọ́n sì sọ pé: ‘A jẹ́rìí pé Ibrahim àti Ismā‘īl jẹ́ ẹrú méjì tí a pàṣẹ fún, tí a sì pàṣẹ fún láti kọ́ Ka‘bah yìí.’ Ó wí pé: ‘Mo tẹ́wọ́ gba, mo sì tẹríba.’ Lẹ́yìn náà ló sì lọ.” Al-Azraqī mẹ́nu kan nínú Tārīkh Makkah pé Dhū al-Qarnayn bá Ibrahim yí Ilé náà ká.

Èyí sì fi hàn pé ó wà ní àkókò ṣáájú rẹ̀; Ọlọ́run ló mọ̀ jù. Al-Bukhārī, kí Ọlọ́run ṣàánú rẹ̀, sọ nípa ọ̀rọ̀ Ọlọ́run pé:

“Àti nígbà tí Ibrahim àti Ismā‘īl ń gbé àwọn ìpìlẹ̀ Ilé náà sókè” [ẹsẹ yìí]: “Àwọn ìpìlẹ̀ ni ìpìlẹ̀ ilé; ọ̀kan ṣoṣo rẹ̀ ni qā‘idah. ‘Àwọn obìnrin tí ọjọ́ orí wọn ti dàgbà’ (al-qawā‘id mina al-nisā’)—ọ̀kan ṣoṣo wọn ni qā‘id.”

Ismā‘īl sọ fún wa pé: Mālik sọ fún mi láti ọ̀dọ̀ Ibn Shihāb, láti ọ̀dọ̀ Sālim ibn ‘Abd Allāh pé: ‘Abd Allāh ibn Muḥammad ibn Abī Bakr sọ fún ‘Abd Allāh ibn ‘Umar pé ‘Ā’ishah, aya Anọbi, kí ìkẹ́ àti àlàáfíà Ọlọ́run máa bá a, sọ pé Òjíṣẹ́ Ọlọ́run, kí ìkẹ́ àti àlàáfíà Ọlọ́run máa bá a, wí pé: “Ǹjẹ́ o kò rí i pé àwọn ènìyàn rẹ, nígbà tí wọ́n kọ́ Ilé náà, kò dé àwọn ìpìlẹ̀ Ibrahim?” Mo wí pé: “Ìwọ Òjíṣẹ́ Ọlọ́run, ṣé o kò ní dá a padà sórí àwọn ìpìlẹ̀ Ibrahim?” Ó wí pé: “Bí kì í bá ṣe pé àwọn ènìyàn rẹ ṣì ṣẹ̀ṣẹ̀ jáde kúrò nínú àìgbàgbọ́, èmi ìbá ṣe bẹ́ẹ̀.”

‘Abd Allāh ibn ‘Umar wí pé: “Bí ‘Ā’ishah bá gbọ́ èyí láti ẹnu Òjíṣẹ́ Ọlọ́run, mi ò rò pé Òjíṣẹ́ Ọlọ́run kò fi ọwọ́ kan àwọn igun méjì tó tẹ̀lé al-Ḥijr sílẹ̀ bí kò ṣe nítorí pé a kò parí Ilé náà lórí àwọn ìpìlẹ̀ Ibrahim, kí àlàáfíà Ọlọ́run máa bá a.”

Al-Bukhārī tún gbé e wá nínú ìwé Ḥajj láti ọ̀dọ̀ al-Qa‘nabī, àti nínú ìwé Àwọn Ḥadīth ti Àwọn Wòlíì láti ọ̀dọ̀ ‘Abd Allāh ibn Yūsuf. Muslim sì gbé e wá láti ọ̀dọ̀ Yaḥyā ibn Yaḥyā àti nínú ìròyìn Ibn Wahb. Al-Nasā’ī sì gbé e wá láti ọ̀dọ̀ ‘Abd al-Raḥmān ibn al-Qāsim. Gbogbo wọn gba a láti ọ̀dọ̀ Mālik.

Muslim tún gbé e wá láti ọ̀dọ̀ Nāfi‘ pé ó sọ pé: Mo gbọ́ ‘Abd Allāh ibn Abī Bakr ibn Abī Quḥāfah tí ó ń sọ fún ‘Abd Allāh ibn ‘Umar, láti ọ̀dọ̀ ‘Ā’ishah, láti ọ̀dọ̀ Anọbi pé ó sọ pé: “Bí kì í bá ṣe pé àwọn ènìyàn rẹ ṣì ṣẹ̀ṣẹ̀ jáde kúrò nínú Jāhiliyyah—tàbí ó sọ pé: nínú àìgbàgbọ́—èmi ìbá ná ìṣúra Ka‘bah lójú ọ̀nà Ọlọ́run, ìbá sì sọ ilẹ̀kùn rẹ̀ kalẹ̀ dé ilẹ̀, mo sì ìbá fi al-Ḥijr sínú rẹ̀.”

Al-Bukhārī sọ pé: ‘Ubayd Allāh ibn Mūsā sọ fún wa láti ọ̀dọ̀ Isrā’īl, láti ọ̀dọ̀ Abū Isḥāq, láti ọ̀dọ̀ al-Aswad pé: Ibn al-Zubayr sọ fún mi pé: “‘Ā’ishah máa ń sọ ọ̀pọ̀lọpọ̀ ḥadīth fún ọ ní ìkọ̀kọ̀; kí ló sọ fún ọ nípa Ka‘bah?” Mo dáhùn pé: “Ó sọ fún mi pé Anọbi wí pé: ‘Ā’ishah, bí àwọn ènìyàn rẹ kò bá ṣẹ̀ṣẹ̀ jáde kúrò nínú [àìgbàgbọ́]—nígbà náà Ibn al-Zubayr sọ pé: “àìgbàgbọ́”—èmi ìbá wó Ka‘bah lulẹ̀, kí n sì ṣe ilẹ̀kùn méjì fún un: ilẹ̀kùn kan tí àwọn ènìyàn yóò ti wọlé, àti èkejì tí wọ́n yóò ti jáde.’” Ibn al-Zubayr sì ṣe bẹ́ẹ̀.

Al-Bukhārī nìkan ló gbé ìròyìn yìí jáde; ó sì sọ ọ́ báyìí nínú Kitāb al-‘Ilm ti Ṣaḥīḥ rẹ̀.

Muslim sọ nínú Ṣaḥīḥ rẹ̀ pé: Yaḥyā ibn Yaḥyā sọ fún wa, Abū Mu‘āwiyah ròyìn fún wa láti ọ̀dọ̀ Hishām ibn ‘Urwah, láti ọ̀dọ̀ bàbá rẹ̀, láti ọ̀dọ̀ ‘Ā’ishah pé Òjíṣẹ́ Ọlọ́run sọ fún mi pé: “Bí kì í bá ṣe pé àwọn ènìyàn rẹ ṣì ṣẹ̀ṣẹ̀ jáde kúrò nínú àìgbàgbọ́, èmi ìbá wó Ka‘bah lulẹ̀, kí n sì tún un kọ́ lórí ìpìlẹ̀ Ibrahim; nítorí nígbà tí Quraysh kọ́ Ilé náà, wọ́n fi díẹ̀ sílẹ̀ lára rẹ̀, èmi ìbá sì ṣe ẹnu-ọ̀nà ẹ̀yìn fún un.” Ó tún sọ pé: Abū Bakr ibn Abī Shaybah àti Abū Kurayb sọ fún wa pé Ibn Numayr sọ fún wa láti ọ̀dọ̀ Hishām pẹ̀lú ọ̀nà ìròyìn kan náà. Muslim nìkan ló gbé ìròyìn yìí jáde.

Ó tún sọ pé: Muḥammad ibn Ḥātim sọ fún mi, Ibn Mahdī sọ fún mi, Sulaym ibn Ḥayyān sọ fún wa láti ọ̀dọ̀ Sa‘īd—ìyẹn Ibn Minā’—pé: Mo gbọ́ ‘Abd Allāh ibn al-Zubayr tí ó sọ pé: “Àǹtí mi, ìyẹn ‘Ā’ishah, kí Ọlọ́run yọ̀ sí i, sọ fún mi pé Anọbi wí pé: ‘Ā’ishah, bí àwọn ènìyàn rẹ kò bá ṣẹ̀ṣẹ̀ jáde kúrò nínú ìbọ̀rìṣà, èmi ìbá wó Ka‘bah lulẹ̀, kí n sì tẹ̀ ẹ́ mọ́lẹ̀ dé ilẹ̀, kí n sì ṣe ilẹ̀kùn méjì fún un: ọ̀kan sí ìlà-oòrùn, èkejì sí ìwọ̀-oòrùn. Èmi ìbá sì fi ìgbọ̀nwọ́ mẹ́fà kún un láti inú al-Ḥijr, nítorí Quraysh dín un kù nígbà tí wọ́n kọ́ Ka‘bah.’” Ìròyìn yìí náà ni Muslim nìkan ló gbé jáde.

Ó mẹ́nuba bí àwọn ará Quraysh ṣe tún Ka‘bah kọ́ lẹ́yìn Ibrāhīm al-Khalīl (alayhi al-salām), lẹ́yìn ọ̀pọ̀lọpọ̀ ọdún, àti ní ọdún márùn-ún ṣáájú ìgbà tí a rán Òjíṣẹ́ Ọlọ́hun (ṣallallāhu ‘alayhi wa sallam) síṣẹ́. Ó sì kó àwọn òkúta náà pẹ̀lú wọn nígbà tí wọ́n ń gbé e kọ́. Ọmọ ọdún márùndínlógójì ni ó ní nígbà náà. Kí ìbùkún àti àlàáfíà Ọlọ́hun máa bá a lọ títí di Ọjọ́ Ìdájọ́.

Muḥammad ibn Isḥāq ibn Yasār sọ nínú ìwé Sīrah pé: Nígbà tí Òjíṣẹ́ Ọlọ́hun (ṣallallāhu ‘alayhi wa sallam) pé ọmọ ọdún márùndínlógójì, àwọn ará Quraysh péjọ láti tún Ka‘bah kọ́. Wọ́n ti ń ronú láti ṣe bẹ́ẹ̀ kí wọ́n lè fi òrùlé bò ó, ṣùgbọ́n wọ́n bẹ̀rù láti wó o lulẹ̀. Òkúta tí wọ́n tò jọ náà kàn ga díẹ̀ ju gíga ènìyàn lọ. Wọ́n fẹ́ gbé e ga sí i, kí wọ́n sì fi òrùlé bò ó.

Ìdí ni pé àwọn kan jí ìṣúra Ka‘bah; ìṣúra náà wà nínú kòtò kan ní àárín Ka‘bah. Duweyk, òmìnira tí ó ti inú ẹrú wá ti Banū Mulayḥ ibn ‘Amr láti Khuzā‘ah, ni a rí ìṣúra náà lọ́dọ̀ rẹ̀, àwọn ará Quraysh sì gé ọwọ́ rẹ̀. Àwọn ènìyàn sọ pé àwọn tó jí i ni wọ́n fi sí ọ̀dọ̀ Duweyk.

Òkun ti gbé ọkọ̀ ojú omi kan wá sí Jeddah. Ọkọ̀ náà jẹ́ ti ọkùnrin kan tó jẹ́ oníṣòwò ará Rūm, ó sì fọ́ túútúú. Wọ́n kó igi inú rẹ̀, wọ́n sì fi pamọ́ láti fi ṣe òrùlé Ka‘bah. Ọkùnrin kan láti Qibṭī wà ní Makkah, ó sì ṣe àwọn ohun kan tí wọ́n rò pé ó yẹ fún àtúnṣe náà.

Ejò kan sì máa ń jáde láti inú kòtò Ka‘bah, èyí tí wọ́n máa ń ju àwọn ẹ̀bùn tí a fi fún un sí. Ó máa ń lọ sí òkè ògiri Ka‘bah láti jó nínú oòrùn, àwọn ènìyàn sì ń bẹ̀rù rẹ̀. Nítorí pé bí ẹnikẹ́ni bá sún mọ́ ọn, ó máa ń yí ara rẹ̀ sókè, ó máa ń tú ìrísí rẹ̀ síta, ó sì máa ń la ẹnu rẹ̀. Nítorí náà ni wọ́n ṣe ń bẹ̀rù rẹ̀.

Ní ọjọ́ kan, bí ó ti ń jó nínú oòrùn lórí ògiri Ka‘bah bí ó ti máa ń ṣe, Ọlọ́hun rán ẹyẹ kan sí i, ẹyẹ náà sì gbá a mú, ó sì gbé e lọ. Àwọn ará Quraysh wí pé: “A nírètí pé Ọlọ́hun ti tẹ́wọ́ gba ohun tí a fẹ́ ṣe. A ní òṣìṣẹ́ onírẹ̀lẹ̀, a sì ní igi; Ọlọ́hun sì ti mú ejò náà kúrò fún wa.”

Nígbà tí wọ́n ti pinnu láti wó Ka‘bah lulẹ̀ kí wọ́n sì tún un kọ́, Abū Wahb ibn ‘Amr ibn ‘Ā’idh ibn ‘Abd ibn ‘Imrān ibn Makhzūm dìde, ó sì mú òkúta kan láti ara Ka‘bah. Òkúta náà fò kúrò ní ọwọ́ rẹ̀, ó sì padà sí ibi tí ó ti wà. Ó wí pé: “Ẹ̀yin ará Quraysh, ẹ má ṣe fi ohun tí ẹ rí gbà ní ọ̀nà àìtọ́ kún ilé yìí. Ẹ má ṣe fi owó tí a rí nípasẹ̀ ìbálòpọ̀ àgbèrè, tàbí owó èrè lórí awin, tàbí ẹ̀tọ́ tí a gba lọ́wọ́ ẹnikẹ́ni láìṣòdodo, sínú rẹ̀.”

Ibn Isḥāq sọ pé àwọn ènìyàn ń sọ pé al-Walīd ibn al-Mughīrah ibn ‘Abdullāh ibn ‘Umar ibn Makhzūm ni ó sọ ọ̀rọ̀ yìí.

Ó tún sọ pé àwọn ará Quraysh pín àwọn apá Ka‘bah láàárín ara wọn. Apá ẹnu-ọ̀nà jẹ́ ti Banū ‘Abd Manāf àti Zuhrah. Apá tó wà láàárín Rukn al-Aswad àti Rukn al-Yamānī jẹ́ ti Banū Makhzūm àti àwọn ẹ̀yà Quraysh kan tó dara pọ̀ mọ́ wọn. Ẹ̀yìn Ka‘bah jẹ́ ti Banū Jumḥ àti Sahm.

Apá al-Ḥijr jẹ́ ti Banū ‘Abd al-Dār ibn Quṣayy, ti Banū Asad ibn ‘Abd al-‘Uzzā ibn Quṣayy, àti ti Banū ‘Adī ibn Ka‘b ibn Lu’ayy; ibi yìí ni a ń pè ní al-Ḥaṭīm.

Lẹ́yìn náà, àwọn ènìyàn bẹ̀rù láti wó Ka‘bah lulẹ̀, wọ́n sì fọ́nká nítorí ìbẹ̀rù. Al-Walīd ibn al-Mughīrah wí pé: “Èmi ni yóò kọ́kọ́ bẹ̀rẹ̀ sí í wó o lulẹ̀ fún yín.” Ó mú irinṣẹ́ ìwó lulẹ̀, ó sì gòkè lọ sórí rẹ̀, ó ń wí pé: “Ìwọ Ọlọ́hun, má ṣe fi ìyà jẹ wá! Ìwọ Ọlọ́hun, ohun rere nìkan ni a fẹ́.”

Ó sì bẹ̀rẹ̀ sí í wó o lulẹ̀ láti ẹ̀gbẹ́ méjèèjì tí àwọn igun wà. Àwọn ènìyàn dúró de ohun tí yóò ṣẹlẹ̀ ní alẹ́ náà, wọ́n sì wí pé: “Ẹ jẹ́ ká dúró wò ó. Bí ohun búburú bá ṣẹlẹ̀ sí i, a kì yóò wó ohunkóhun mìíràn lulẹ̀, a ó sì dá a padà bí ó ti rí. Ṣùgbọ́n bí kò bá ṣẹlẹ̀ sí i, Ọlọ́hun ti tẹ́wọ́ gba ohun tí a ṣe.”

Ní òwúrọ̀ ọjọ́ kejì, al-Walīd padà lọ síbi iṣẹ́ rẹ̀, ó sì tún bẹ̀rẹ̀ sí í wó o lulẹ̀; àwọn ènìyàn náà sì bá a ṣiṣẹ́, títí tí wọ́n fi dé ìpìlẹ̀ náà, ìpìlẹ̀ Ibrāhīm (alayhi al-salām). Wọ́n bá àwọn òkúta aláwọ̀ ewé kan, tí wọ́n jọ orí ọ̀kọ̀, tí ọ̀kọ̀ọ̀kan dì mọ́ èkejì.

Ó sọ pé: “Ẹnì kan tí ó ń sọ ìtàn náà fún mi sọ pé ọkùnrin kan láti Quraysh, tó ń wó Ka‘bah lulẹ̀, fi irin ìyọnu kan wọ àárín òkúta méjì láti fa ọ̀kan jáde. Ṣùgbọ́n nígbà tí òkúta náà mì, gbogbo Makkah mì tìtì. Nítorí náà, wọ́n dá iṣẹ́ dúró níbi ìpìlẹ̀ náà.”

Ibn Isḥāq sọ pé: Lẹ́yìn náà, àwọn ẹ̀yà Quraysh kó àwọn òkúta jọ fún ìkọ́lé náà; ẹ̀yà kọ̀ọ̀kan kó tiwọn lọ́tọ̀. Wọ́n sì bẹ̀rẹ̀ sí í kọ́ ọ, títí tí ìkọ́lé náà fi dé ibi Rukn—ìyẹn, Òkúta Dúdú. Nígbà náà ni wọ́n jà fún un; ẹ̀yà kọ̀ọ̀kan fẹ́ gbé e sí ipò rẹ̀ láìjẹ́ kí ẹ̀yà mìíràn ṣe bẹ́ẹ̀. Wọ́n bá ara wọn sọ̀rọ̀, wọ́n sì yapa; wọ́n sì múra sílẹ̀ láti bá ara wọn jà.

Banū ‘Abd al-Dār mú àwo ńlá kan tí ẹ̀jẹ̀ kún inú rẹ̀ wá. Wọ́n sì dá májẹ̀mú ikú pẹ̀lú Banū ‘Adī ibn Ka‘b ibn Lu’ayy; wọ́n fi ọwọ́ wọn bọ ẹ̀jẹ̀ inú àwo náà. Nítorí náà, wọ́n pe wọ́n ní “Àwọn Olùlá ẹ̀jẹ̀.” Àwọn ará Quraysh dúró nínú ipò yẹn fún òru mẹ́rin tàbí márùn-ún.

Lẹ́yìn náà, wọ́n péjọ sí mọ́sálásí, wọ́n sì jíròrò, wọ́n sì gbìyànjú láti pín ẹ̀tọ́ lọ́nà tó dọ́gba. Àwọn kan lára àwọn tó ń sọ ìtàn sọ pé Abū Umayyah ibn al-Mughīrah ibn ‘Abdullāh ibn ‘Umar ibn Makhzūm—ẹni tó dàgbà jù lọ nínú Quraysh nígbà náà—wí pé: “Ẹ̀yin ará Quraysh, ẹ yan ẹni àkọ́kọ́ tó bá wọlé láti ẹnu-ọ̀nà mọ́sálásí yìí, kí ó sì ṣe ìdájọ́ láàárín yín lórí ohun tí ẹ ń ṣe àríyànjiyàn lé lórí.” Wọ́n ṣe bẹ́ẹ̀, ẹni àkọ́kọ́ tó wọlé sì ni Òjíṣẹ́ Ọlọ́hun (ṣallallāhu ‘alayhi wa sallam). Nígbà tí wọ́n rí i, wọ́n wí pé: “Al-Amīn ni èyí; a tẹ́wọ́ gbà á.

Èyí ni Muḥammad.” Nígbà tí ó dé ọ̀dọ̀ wọn, tí wọ́n sì ṣàlàyé ọ̀ràn náà fún un, ó wí pé: “Ẹ mú aṣọ kan wá fún mi.” Wọ́n mú un wá. Ó mú Rukn náà—ìyẹn, Òkúta Dúdú—ó fi ọwọ́ ara rẹ̀ gbé e sínú aṣọ náà. Lẹ́yìn náà, ó wí pé: “Kí ẹ̀yà kọ̀ọ̀kan mú apá kan aṣọ náà.”

Ó sì wí pé: “Ẹ gbé e sókè papọ̀.” Wọ́n ṣe bẹ́ẹ̀, nígbà tí wọ́n sì gbé e dé ibi tí a óò gbé e sí, Òjíṣẹ́ Ọlọ́hun (ṣallallāhu ‘alayhi wa sallam) fi ọwọ́ ara rẹ̀ gbé e sí ipò rẹ̀, wọ́n sì kọ́ ògiri ká a. Kí ìṣípayá tó dé bá Òjíṣẹ́ Ọlọ́hun (ṣallallāhu ‘alayhi wa sallam), àwọn ará Quraysh máa ń pè é ní al-Amīn [ẹni tí a lè fọkàn tán].

Nígbà tí wọ́n parí ìkọ́lé náà, tí wọ́n sì kọ́ ọ gẹ́gẹ́ bí wọ́n ṣe fẹ́, al-Zubayr ibn ‘Abd al-Muṭṭalib sọ àwọn ẹsẹ̀ wọ̀nyí nípa ejò tí àwọn ará Quraysh bẹ̀rù nígbà tí wọ́n fẹ́ tún Ka‘bah kọ́:

“Ó yà mí lẹ́nu pé idì sọ̀kalẹ̀ sórí ejò náà, Bó tilẹ̀ jẹ́ pé ó ń yí ara rẹ̀ ká ní ìdààmú.

Ó máa ń rẹ́ bí ẹranko nígbà míì, Nígbà míì sì tún máa ń fo sókè.

Nígbà tí a bá bẹ̀rẹ̀ iṣẹ́ ìpìlẹ̀, Ó máa ń na ara rẹ̀, ó sì ń dẹ́rù bà wá láti kọ́lé.

Nígbà tí a bẹ̀rù ìkìlọ̀ rẹ̀, idì náà dé, Ó sì fò sókè sí i pẹ̀lú ìrọ̀rùn àti agbára.

Ó gbé e mọ́ ara rẹ̀, lẹ́yìn náà ó fi wá sílẹ̀, Kò sí ohun ìdènà fún wa láti kọ́lé mọ́.

A dìde pẹ̀lú ìtara láti kọ́ ilé wa, A sì gbé ìpìlẹ̀ àti ilẹ̀ kúrò níbẹ̀.

Ní òwúrọ̀ tí a ń gbé ìpìlẹ̀ rẹ̀ sókè, Kò sí aṣọ lórí àwọn tó ń ṣiṣẹ́ pọ̀ mọ́ wa.

Ọlọ́ba ti fún Banū Lu’ayy ní ọlá nípasẹ̀ rẹ̀, Nítorí náà, ìpìlẹ̀ wọn kò ní parun láéláé.

Banū ‘Adī àti Murrah náà ti kó ara wọn jọ níbẹ̀, Kì í ṣe pé Kilāb kò ti ṣáájú wọn.

Ọlọ́ba fi ọlá yìí fún wa, Àti lọ́dọ̀ Ọlọ́hun ni a ti ń retí ẹ̀san.”

Ibn Isḥāq sọ pé: Ní àkókò Òjíṣẹ́ Ọlọ́hun (ṣallallāhu ‘alayhi wa sallam), gíga Ka‘bah jẹ́ ìgbọ̀nwọ́ mẹ́tàdínlógún. A máa ń fi aṣọ Qibṭī bò ó; lẹ́yìn náà ni wọ́n bẹ̀rẹ̀ sí í fi aṣọ burūd bò ó. Al-Ḥajjāj ibn Yūsuf ni ẹni àkọ́kọ́ tó fi aṣọ dībājọ [aṣọ oníwúrà] bò ó.

Mo wí pé: Ka‘bah dúró lórí ìkọ́lé àwọn ará Quraysh títí tí iná fi jó o ní ìbẹ̀rẹ̀ àkóso ‘Abdullāh ibn al-Zubayr, lẹ́yìn ọdún ọgọ́ta. Èyí ṣẹlẹ̀ ní ìkẹyìn àkóso Yazīd ibn Mu‘āwiyah, nígbà tí wọ́n dó ti Ibn al-Zubayr. Nígbà náà ni Ibn al-Zubayr wó Ka‘bah lulẹ̀ títí dé ilẹ̀, ó sì tún un kọ́ lórí ìpìlẹ̀ Ibrāhīm (alayhi al-salām). Ó fi al-Ḥijr sínú rẹ̀, ó sì ṣe ẹnu-ọ̀nà kan sí ìlà-oòrùn àti òmíràn sí ìwọ̀-oòrùn, àwọn méjèèjì sì dé ilẹ̀.

Ó ṣe èyí gẹ́gẹ́ bí ó ti gbọ́ láti ọ̀dọ̀ àǹtí rẹ̀, ‘Ā’ishah, Ìyá àwọn onígbàgbọ́ (raḍiya Allāhu ‘anhā), láti ọ̀dọ̀ Òjíṣẹ́ Ọlọ́hun (ṣallallāhu ‘alayhi wa sallam).

Ó sì wà bákan náà ní gbogbo àkókò ìṣàkóso rẹ̀, títí al-Ḥajjāj fi pa á. Nígbà náà ni al-Ḥajjāj dá ilé náà padà sí bí ó ti rí tẹ́lẹ̀, gẹ́gẹ́ bí àṣẹ ‘Abd al-Malik ibn Marwān, gẹ́gẹ́ bí Muslim ibn al-Ḥajjāj ṣe sọ nínú Ṣaḥīḥ rẹ̀ pé: Ḥannād ibn al-Sarī sọ fún wa pé, Ibn Abī Zā’idah sọ fún wa pé, Ibn Abī Sulaymān ròyìn fún wa láti ọ̀dọ̀ ‘Aṭā’, ẹni tí ó sọ pé: Nígbà tí Ilé náà jóná ní àsìkò Yazīd ibn Mu‘āwiyah, nígbà tí àwọn ará Shām gbógun ti Makkah, tí ohun tí ó sì ṣẹlẹ̀ ṣẹlẹ̀, Ibn al-Zubayr fi í sílẹ̀ gẹ́gẹ́ bí ó ti rí títí àwọn ènìyàn fi dé fún àkókò ḥajj.

Ó fẹ́ mú wọn ní ìgboyà, tàbí kó kó wọn jọ láti dojú kọ àwọn ará Shām. Nígbà tí àwọn ènìyàn sì ń kúrò ní Makkah, ó wí pé: “Ẹ̀yin ènìyàn, ẹ fún mi ní èrò nípa Ka‘bah: Ṣé kí n wó o lulẹ̀ kí n tún un kọ́, tàbí kí n tún àwọn ibi tí ó bàjẹ́ nínú rẹ̀ ṣe?” Ibn ‘Abbās wí pé: “Èrò kan ti yàtọ̀ síra fún mi nípa rẹ̀; mo rò pé kí a tún àwọn ibi tí ó bàjẹ́ nínú rẹ̀ ṣe, kí a sì fi Ilé náà àti àwọn òkúta tí àwọn ènìyàn ti tẹ́wọ́ gbà ní ìgbà Islam sílẹ̀ gẹ́gẹ́ bí wọ́n ti rí. Ànábì, kí ìkẹ àti ọlá Ọlọ́hun máa bá a, ni ó fi wọn sílẹ̀.”

Ibn al-Zubayr wí pé: “Bí ilé ọ̀kan nínú wọn bá jóná, kò ní ní ìtẹ́lọ́rùn títí yóò fi tún un kọ́. Báwo la ó ṣe ṣe sí Ilé Olúwa yín, Ọlọ́hun Ọláńlá? Èmi yóò tọrọ ìtọ́sọ́nà lọ́dọ̀ Olúwa mi fún ọjọ́ mẹ́ta, lẹ́yìn náà ni màá pinnu ohun tí màá ṣe.” Nígbà tí ọjọ́ mẹ́ta náà kọjá, ó pinnu láti wó o lulẹ̀.

Àwọn ènìyàn bẹ̀rù láti sún mọ́ ọn, nítorí wọ́n rò pé ìjìyà láti ọ̀run lè dé bá ẹni àkọ́kọ́ tí yóò gun orí rẹ̀. Nígbà náà ni ọkùnrin kan gun orí rẹ̀, ó sì sọ òkúta kan kalẹ̀ láti inú rẹ̀. Nígbà tí àwọn ènìyàn rí i pé kò sí ohun búburú tó ṣẹlẹ̀ sí i, wọ́n tẹ̀ lé e, wọ́n sì wó o lulẹ̀ títí dé ilẹ̀. Ibn al-Zubayr sì gbé àwọn òpó kalẹ̀, ó sì fi aṣọ bo wọ́n, títí ilé náà fi ga.

Ibn al-Zubayr wí pé: “Mo gbọ́ ‘Ā’ishah, kí Ọlọ́hun yọ̀ sí i, tí ó sọ pé Anábì, kí ìkẹ àti ọlá Ọlọ́hun máa bá a, sọ pé: ‘Bí àwọn ènìyàn kò bá ṣẹ̀ṣẹ̀ jáde kúrò nínú àìgbàgbọ́, tí n kò sì ní owó tó tó láti fún mi ní agbára láti tún un kọ́, èmi ìbá fi ìgbọ̀nwọ́ márùn-ún kún un láti inú al-Ḥijr, èmi ìbá sì ṣe ilẹ̀kùn kan tí àwọn ènìyàn yóò ti wọlé, àti ilẹ̀kùn mìíràn tí wọ́n yóò ti jáde.’” Ó wí pé: “Mo ní ohun tí mo lè ná, mi ò sì bẹ̀rù àwọn ènìyàn.” Ó fi ìgbọ̀nwọ́ márùn-ún kún un láti inú al-Ḥijr, títí ìpìlẹ̀ rẹ̀ fi fara hàn, àwọn ènìyàn sì rí i. Ó sì kọ́ ilé náà lé e lórí.

Gíga Ka‘bah jẹ́ ìgbọ̀nwọ́ méjìdínlógún. Nígbà tí ó fi kún un, ó rí i pé kò ga tó, ó sì fi ìgbọ̀nwọ́ mẹ́wàá kún gíga rẹ̀. Ó sì ṣe ilẹ̀kùn méjì fún un: ọ̀kan fún wíwọlé, èkejì fún jíjáde. Nígbà tí wọ́n pa Ibn al-Zubayr, al-Ḥajjāj kọ̀wé sí ‘Abd al-Malik, ó sọ fún un nípa èyí, ó sì sọ fún un pé Ibn al-Zubayr ti tẹ́ ilé náà lé ìpìlẹ̀ kan tí àwọn olóòótọ́ àti olódodo ará Makkah ti rí.

‘Abd al-Malik kọ̀wé sí i pé: “A kò ní ṣe ohun tí Ibn al-Zubayr ṣe sí Ilé náà. Ní ti ohun tí ó fi kún gíga rẹ̀, fi í sílẹ̀. Ṣùgbọ́n ohun tí ó fi kún un láti inú al-Ḥijr, dá a padà sí bí ó ti rí tẹ́lẹ̀, kí o sì di ilẹ̀kùn tí ó ṣí sílẹ̀.” Ó wó apá náà lulẹ̀, ó sì tún un ṣe sí bí ó ti rí tẹ́lẹ̀.

Al-Nasā’ī tún ròyìn rẹ̀ nínú Sunan rẹ̀, láti ọ̀dọ̀ Ḥannād, láti ọ̀dọ̀ Yaḥyā ibn Abī Zā’idah, láti ọ̀dọ̀ ‘Abd al-Malik ibn Abī Sulaymān, láti ọ̀dọ̀ ‘Aṭā’, láti ọ̀dọ̀ Ibn al-Zubayr, láti ọ̀dọ̀ ‘Ā’ishah, pẹ̀lú ọ̀rọ̀ tí a gbé sókè sí Anábì nínú rẹ̀. Kò mẹ́nuba ìṣẹ̀lẹ̀ náà. Sunnah ni pé kí a fi ohun tí ‘Abd Allāh ibn al-Zubayr ṣe sílẹ̀, kí Ọlọ́hun yọ̀ sí i, nítorí pé ohun tí Òjíṣẹ́ Ọlọ́hun, kí ìkẹ àti ọlá Ọlọ́hun máa bá a, fẹ́ ni èyí. Ṣùgbọ́n ó bẹ̀rù pé àwọn kan lè kọ̀ ọ́ nínú ọkàn wọn, nítorí wọ́n ṣẹ̀ṣẹ̀ gba Islam, tí àkókò ìgbàgbọ́ àìsìn wọn sì ṣẹ̀ṣẹ̀ kọjá.

Ṣùgbọ́n sunnah yìí kò yé ‘Abd al-Malik; nítorí náà, nígbà tó dájú pé ‘Ā’ishah ti ròyìn rẹ̀ láti ọ̀dọ̀ Òjíṣẹ́ Ọlọ́hun, ó wí pé: “A fẹ́ kí a ti fi í sílẹ̀, kí a sì fi ohun tí ó ṣe sílẹ̀ bákan náà.” Gẹ́gẹ́ bí Muslim ṣe sọ pé: Muḥammad ibn Ḥātim sọ fún mi pé, Muḥammad ibn Bakr sọ fún wa pé, Ibn Jurayj ròyìn fún wa pé, mo gbọ́ ‘Abd Allāh ibn ‘Ubayd ibn ‘Umayr àti al-Walīd ibn ‘Aṭā’ tí wọ́n ń sọ láti ọ̀dọ̀ al-Ḥārith ibn ‘Abd Allāh ibn Abī Rabī‘ah. ‘Abd Allāh ibn ‘Ubayd wí pé: Nígbà ìjọba rẹ̀, al-Ḥārith ibn ‘Abd Allāh lọ sí ọ̀dọ̀ ‘Abd al-Malik ibn Marwān gẹ́gẹ́ bí aṣojú.

‘Abd al-Malik wí pé: “Mi ò rò pé Abū Khubayb”—ìyẹn Ibn al-Zubayr—“gbọ́ láti ọ̀dọ̀ ‘Ā’ishah ohun tí ó sọ pé òun gbọ́ láti ọ̀dọ̀ rẹ̀.” Al-Ḥārith wí pé: “Bẹ́ẹ̀ ni, mo gbọ́ ọ láti ọ̀dọ̀ rẹ̀.” Ó wí pé: “Kí ni o gbọ́ tí ó sọ?” Ó dáhùn pé: “Ó sọ pé Òjíṣẹ́ Ọlọ́hun sọ pé: ‘Àwọn ènìyàn rẹ ti fi ilé Ilé náà kúrú.

Bí kì í bá ṣe pé wọ́n ṣẹ̀ṣẹ̀ jáde kúrò nínú ìbọ̀rìṣà, èmi ìbá tún ohun tí wọ́n fi sílẹ̀ ṣe. Bí àwọn ènìyàn rẹ bá sì fẹ́ tún un kọ́ lẹ́yìn mi, wá, kí n fi ohun tí wọ́n fi sílẹ̀ hàn ọ́.’” Ó fi ibi kan tó fẹ́rẹ̀ẹ́ tó ìgbọ̀nwọ́ méje hàn án. Èyí ni ìròyìn ‘Abd Allāh ibn ‘Ubayd.

Al-Walīd ibn ‘Aṭā’ tún fi kún un pé Anábì sọ pé: “Èmi ìbá ṣe ilẹ̀kùn méjì fún un, tí wọ́n wà ní ìpele ilẹ̀, ọ̀kan ní ìhà ìlà-oòrùn, èkejì sì ní ìhà ìwọ̀-oòrùn. Ṣé o mọ ìdí tí àwọn ènìyàn rẹ fi gbé ilẹ̀kùn rẹ̀ sókè?” Ó wí pé: “Mo sọ pé: ‘Rárá.’” Ó wí pé: “‘Wọ́n ṣe èyí láti fi agbára àti ìgbéraga hàn, kí ẹnikẹ́ni má wọ inú rẹ̀ àyàfi ẹni tí wọ́n bá fẹ́.

Bí ọkùnrin kan bá sì fẹ́ wọ inú rẹ̀, wọ́n á jẹ́ kí ó gun sókè; nígbà tí ó bá fẹ́rẹ̀ẹ́ wọlé, wọ́n á tì í, yóò sì ṣubú.’” ‘Abd al-Malik wí pé: “Mo sọ fún al-Ḥārith pé: ‘Ṣé o gbọ́ tí ó sọ èyí gan-an?’ Ó dáhùn pé: ‘Bẹ́ẹ̀ ni.’” Ó dákẹ́ díẹ̀, ó ń fi ọ̀pá rẹ̀ kàn ilẹ̀, lẹ́yìn náà ó wí pé: “A fẹ́ kí a ti fi í sílẹ̀ pẹ̀lú ohun tí ó gbé ró.”

Muslim wí pé: “Muḥammad ibn ‘Amr ibn Jablah ròyìn fún wa, Abū ‘Āṣim sọ fún wa pé—(ḥā’)—‘Abd ibn Ḥumayd ròyìn fún wa, ‘Abd al-Razzāq sọ fún wa pé; àwọn méjèèjì gba láti ọ̀dọ̀ Ibn Jurayj, pẹ̀lú ẹ̀wọ̀n ìròyìn yìí, gẹ́gẹ́ bí ìròyìn Ibn Bakr.”

Ó tún wí pé: “Muḥammad ibn Ḥātim sọ fún mi pé, ‘Abd Allāh ibn Bakr al-Sahmī sọ fún wa pé, Ḥātim ibn Abī Ṣaghīrah sọ fún wa láti ọ̀dọ̀ Abū Qaz‘ah pé: Nígbà tí ‘Abd al-Malik ibn Marwān ń yí Ka‘bah ká, ó wí pé: ‘Kí Ọlọ́hun pa Ibn al-Zubayr run, ó ń purọ́ sí Ìyá àwọn onígbàgbọ́, ó ń sọ pé òun gbọ́ tí ó sọ pé Òjíṣẹ́ Ọlọ́hun sọ pé: “Ā’ishah, bí kì í bá ṣe pé àwọn ènìyàn rẹ ṣẹ̀ṣẹ̀ jáde kúrò nínú àìgbàgbọ́, èmi ìbá wó Ilé náà lulẹ̀, kí n fi ìgbọ̀nwọ́ kún un láti inú al-Ḥijr, nítorí àwọn ènìyàn rẹ kò kọ́ ọ ní kíkún.”’”

Al-Ḥārith ibn ‘Abd Allāh ibn Abī Rabī‘ah wí pé: “Má ṣe sọ bẹ́ẹ̀, Ọba àwọn onígbàgbọ́, nítorí mo gbọ́ tí Ìyá àwọn onígbàgbọ́ ń ròyìn èyí.” Ó wí pé: “Bí mo bá ti gbọ́ ọ kí n tó wó o lulẹ̀, èmi ìbá fi í sílẹ̀ gẹ́gẹ́ bí Ibn al-Zubayr ṣe kọ́ ọ.” Nítorí náà, ḥadīth yìí fẹ́rẹ̀ẹ́ jẹ́ ohun tí ó dájú pé ó tọ́ka sí ‘Ā’ishah, Ìyá àwọn onígbàgbọ́, nítorí ọ̀pọ̀ ọ̀nà ìròyìn tó péye ni a fi gbé e wá láti ọ̀dọ̀ rẹ̀: láti ọ̀dọ̀ al-Aswad ibn Yazīd, al-Ḥārith ibn ‘Abd Allāh ibn Abī Rabī‘ah, ‘Abd Allāh ibn al-Zubayr, ‘Abd Allāh ibn Muḥammad ibn Abī Bakr al-Ṣiddīq àti ‘Urwah ibn al-Zubayr. Èyí fi hàn pé ohun tí Ibn al-Zubayr ṣe tọ́.

Bí a bá fi í sílẹ̀, ì bá dára. Ṣùgbọ́n lẹ́yìn tí ọ̀ràn náà ti padà sí ipò yìí, àwọn ọ̀mọ̀wé kan kò fẹ́ kí a yí i padà kúrò ní ipò rẹ̀. A ti ròyìn pé Hārūn al-Rashīd, Ọba àwọn onígbàgbọ́, tàbí al-Mahdī, baba rẹ̀, béèrè lọ́wọ́ Imām Mālik nípa wíwó Ka‘bah lulẹ̀ àti mímú un padà sí bí Ibn al-Zubayr ṣe ṣe é. Mālik wí fún un pé: “Ọba àwọn onígbàgbọ́, má ṣe sọ Ka‘bah Ọlọ́hun di ohun ìṣeré fún àwọn ọba, kí ẹnikẹ́ni má bàa lè fẹ́ wó o lulẹ̀, kó sì wó o lulẹ̀.”

Al-Rashīd fi ọ̀ràn náà sílẹ̀. ‘Iyāḍ àti al-Nawawī ló sọ ìtàn yìí. Bí Ọlọ́hun bá fẹ́, yóò wà bákan náà títí di òpin àkókò, títí Dhū al-Suwayqatayn láti Abyssinia yóò fi pa á run, gẹ́gẹ́ bí a ti fi múlẹ̀ nínú àwọn Ṣaḥīḥ méjèèjì, láti ọ̀dọ̀ Abū Hurayrah, ẹni tí ó sọ pé Òjíṣẹ́ Ọlọ́hun wí pé: “Dhū al-Suwayqatayn láti Abyssinia yóò pa Ka‘bah run.” Al-Bukhārī àti Muslim ni wọ́n jọ ròyìn rẹ̀.

Láti ọ̀dọ̀ ʿAbdullāh ibn ʿAbbās, kí Allāhu yọ̀ sí àwọn méjèèjì, láti ọ̀dọ̀ Anọbi, kí ìkẹ́ àti àlàáfíà Allāhu máa bá a, ó sọ pé: “Ó dà bí ẹni pé mo rí i—ọkùnrin dúdú kan tí ẹsẹ̀ rẹ̀ tẹ̀ síta—tí ó ń tú àwọn òkúta rẹ̀ jáde, òkúta kan lẹ́yìn òmíràn.” Al-Bukhārī ni ó gba a ròyìn.

Imām Aḥmad ibn Ḥanbal sọ nínú Musnad rẹ̀ pé: Aḥmad ibn ʿAbd al-Malik al-Ḥarrānī sọ fún wa; Muḥammad ibn Salamah sọ fún wa, láti ọ̀dọ̀ Ibn Isḥāq, láti ọ̀dọ̀ Ibn Abī Najīḥ, láti ọ̀dọ̀ Mujāhid, láti ọ̀dọ̀ ʿAbdullāh ibn ʿAmr ibn al-ʿĀṣ, kí Allāhu yọ̀ sí àwọn méjèèjì, ó sọ pé: Mo gbọ́ Òjíṣẹ́ Allāhu, kí ìkẹ́ àti àlàáfíà Allāhu máa bá a, tó ń sọ pé: “Ọkùnrin kékeré ẹsẹ̀ láti Ethiopia ni yóò pa Kaʿbah run, yóò gba àwọn ohun ọ̀ṣọ́ rẹ̀, yóò sì bó aṣọ ìbòrí rẹ̀ kúrò. Ó sì dà bí ẹni pé mo ń wò ó: orí rẹ̀ pá díẹ̀, ẹsẹ̀ rẹ̀ sì tẹ̀ síta, ó ń fi àtẹ́lẹwọ́ rẹ̀ àti àáké rẹ̀ lu ún.” Al-fadaʿ ni ìyípo láàárín ẹsẹ̀ àti egungun ẹsẹ̀ ìsàlẹ̀.

Allāhu ló mọ̀ jùlọ, ṣùgbọ́n ó ṣeé ṣe kí èyí ṣẹlẹ̀ lẹ́yìn tí Yaʾjūj àti Maʾjūj bá ti jáde, nítorí ohun tí ó wá nínú Ṣaḥīḥ al-Bukhārī láti ọ̀dọ̀ Abū Saʿīd al-Khudrī, kí Allāhu yọ̀ sí i, pé Òjíṣẹ́ Allāhu, kí ìkẹ́ àti àlàáfíà Allāhu máa bá a, sọ pé: “Dájúdájú, wọn yóò ṣe ḥajj sí Ilé náà, wọn yóò sì ṣe ʿumrah lẹ́yìn ìjáde Yaʾjūj àti Maʾjūj.” [Al-Muʾminūn: 60; Ibrāhīm: 37]. ʿAbd ibn Ḥumayd sì gba ìròyìn yìí láti ọ̀dọ̀ ʿAbd al-Razzāq pẹ̀lú ẹ̀dà gígùn; ó sọ pé: ọ̀ràn Ilé náà, Allāhu, ḥajj [Al-Ḥajj: 26]… àwọn wọ̀nyí [Al-Ḥajj: 26]… ʿAbdullāh… Ibrāhīm [Ibrāhīm: 37]… wọn… Muḥammad ibn Isḥāq… Òjíṣẹ́ Allāhu… ó sọ… ibn ʿUmayr.

Ọ̀rọ̀ Allāhu Ọ̀gá-ńlá yìí ń sọ àdúrà Ibrāhīm àti Ismāʿīl, kí àlàáfíà máa bá àwọn méjèèjì: “Olúwa wa, sì ṣe wa ní Mùsùlùmí tí wọ́n tẹríba fún Ọ, kí O sì ṣe láti inú àwọn ọmọ-ọmọ wa àwùjọ Mùsùlùmí kan tí wọ́n tẹríba fún Ọ. Kí O sì fi àwọn ibi àti ọ̀nà ìbọsìn wa hàn wá, kí O sì gba ìrònúpìwàdà wa. Dájúdájú, Ìwọ ni Olùgbà ìrònúpìwàdà, Aláàánú.”

Ibn Jarīr sọ pé: Ìtumọ̀ tí àwọn méjèèjì ń fẹ́ ni pé: “Ṣe wa ní ẹni tí ó tẹríba fún àṣẹ Rẹ, tí ó sì rẹ ara rẹ̀ sílẹ̀ fún ìgbọràn sí Ọ. Kí a má ṣe bá ẹlòmíràn ṣàjọpín ìgbọràn sí Ọ, kí a má sì jọ́sìn ẹlòmíràn yàtọ̀ sí Ọ.” Ibn Abī Ḥātim sọ pé: Bàbá mi sọ fún wa; Ismāʿīl ibn Rajāʾ ibn Ḥayyān al-Ḥiṣnī al-Qurashī sọ fún wa; Maʿqil ibn ʿUbaydillāh sọ fún wa, láti ọ̀dọ̀ ʿAbd al-Karīm nípa ọ̀rọ̀ náà pé: “Ṣe wa ní Mùsùlùmí tí wọ́n tẹríba fún Ọ,” ó sọ pé: “Àwọn ẹni tí wọ́n sọ ọ́ pẹ̀lú ìkànsí mímọ́ sí Ọ.”

“Àti láti inú àwọn ọmọ-ọmọ wa àwùjọ Mùsùlùmí kan tí wọ́n tẹríba fún Ọ,” ó sọ pé: “Àwùjọ tí ó sọ ọ́ pẹ̀lú ìkànsí mímọ́ sí Ọ.”

Ó tún sọ pé: ʿAlī ibn al-Ḥusayn sọ fún wa; al-Muqaddamī sọ fún wa; Saʿīd ibn ʿĀmir sọ fún wa, láti ọ̀dọ̀ Salām ibn Abī Muṭīʿ nípa āyah yìí pé: “Ṣe wa ní Mùsùlùmí,” ó sọ pé: “Àwọn méjèèjì jẹ́ Mùsùlùmí tẹ́lẹ̀, ṣùgbọ́n wọ́n bẹ̀ Ọ́ pé kí Ó mú wọn dúró ṣinṣin.” ʿIkrimah sọ pé: “Olúwa wa, sì ṣe wa ní Mùsùlùmí tí wọ́n tẹríba fún Ọ,” Allāhu sọ pé: “Mo ti ṣe bẹ́ẹ̀.” “Àti láti inú àwọn ọmọ-ọmọ wa àwùjọ Mùsùlùmí kan tí wọ́n tẹríba fún Ọ,” Allāhu sọ pé: “Mo ti ṣe bẹ́ẹ̀.”

Al-Suddī sọ pé: “Àti láti inú àwọn ọmọ-ọmọ wa àwùjọ Mùsùlùmí kan tí wọ́n tẹríba fún Ọ” túmọ̀ sí àwọn Arabu. Ibn Jarīr sọ pé: Èrò tó péye jù ni pé ó kan àwọn Arabu àti àwọn mìíràn pẹ̀lú; nítorí àwọn ọmọ Isra’il wà lára àwọn àtọmọdọ́mọ Ibrāhīm, Allāhu Ọ̀gá-ńlá sì ti sọ pé: “Àti lára àwọn ènìyàn Mūsā ni àwùjọ kan tí wọ́n ń tọ́ni sí òdodo, tí wọ́n sì ń ṣe ìdájọ́ pẹ̀lú rẹ̀.” Mo sọ pé: Ohun tí Ibn Jarīr sọ yìí kò tako ohun tí al-Suddī sọ; nítorí pé yíyan àwọn wọ̀nyí pàtó kò túmọ̀ sí pé àwọn mìíràn kò sí.

Ọ̀rọ̀ tó yí i ká sì sọ̀rọ̀ nípa àwọn Arabu; nítorí náà, lẹ́yìn rẹ̀ ni wọ́n sọ pé: “Olúwa wa, sì jí Òjíṣẹ́ kan dìde láàárín wọn, láti inú wọn, kí ó máa kà àwọn āyah Rẹ fún wọn, kí ó sì kọ́ wọn ní Ìwé àti ọgbọ́n, kí ó sì sọ wọ́n di mímọ́.” [Àyọkà náà]. Èyí ń tọ́ka sí Muḥammad, kí ìkẹ́ àti àlàáfíà Allāhu máa bá a, ẹni tí a rán sí àárín wọn, gẹ́gẹ́ bí Allāhu Ọ̀gá-ńlá ti sọ pé: “Òun ni Ẹni tí ó rán Òjíṣẹ́ kan láti inú àwọn aláìmọ̀wé, láti àárín wọn.”

Èyí kò sì túmọ̀ sí pé a kò rán an sí àwọn aláwọ̀ pupa àti àwọn aláwọ̀ dúdú pẹ̀lú, nítorí ọ̀rọ̀ Allāhu Ọ̀gá-ńlá pé: “Sọ pé: Ẹ̀yin ènìyàn, dájúdájú, èmi ni Òjíṣẹ́ Allāhu sí gbogbo yín,” àti àwọn ẹ̀rí mìíràn tí ó dájú.

Àdúrà yìí jẹ́ ti Ibrāhīm àti Ismāʿīl, kí àlàáfíà máa bá àwọn méjèèjì, gẹ́gẹ́ bí Allāhu Ọ̀gá-ńlá ṣe sọ nípa àwọn ìránṣẹ́ Rẹ̀ tó jẹ́ onígbàgbọ́, tó sì bẹ̀rù Rẹ̀, pé: “Àwọn tí wọ́n ń sọ pé: Olúwa wa, fún wa ní ayọ̀ ojú láti ọ̀dọ̀ àwọn aya wa àti àwọn ọmọ-ọmọ wa, kí O sì ṣe wa ní aṣáájú fún àwọn olùbẹ̀rù Allāhu.” Èyí jẹ́ ohun tí òfin Shariah gbà níyànjú; nítorí pé apá kan nínú ìfẹ́ pípé fún ìjọsìn Allāhu Ọ̀gá-ńlá ni pé ènìyàn fẹ́ kí àwọn ọmọ inú ìran rẹ̀ jọ́sìn Allāhu nìkan, láìsí alábàápín.

Nítorí náà, nígbà tí Allāhu Ọ̀gá-ńlá sọ fún Ibrāhīm, kí àlàáfíà máa bá a pé: “Dájúdájú, Èmi yóò fi ọ́ ṣe aṣáájú fún àwọn ènìyàn,” ó sọ pé: “Àti láti inú àwọn ọmọ-ọmọ mi?” Ó sọ pé: “Májẹ̀mú Mi kò kan àwọn aláìṣòdodo.” Èyí tún ni ọ̀rọ̀ rẹ̀ pé: “Sì jìnnà sí mi àti àwọn ọmọ mi kí a má ṣe jọ́sìn àwọn ère.” Nínú Ṣaḥīḥ Muslim ni ó ti fìdí múlẹ̀, láti ọ̀dọ̀ Abū Hurayrah, kí Allāhu yọ̀ sí i, láti ọ̀dọ̀ Anọbi, kí ìkẹ́ àti àlàáfíà Allāhu máa bá a, pé ó sọ pé: “Nígbà tí ọmọ Ādam bá kú, iṣẹ́ rẹ̀ yóò dáwọ́ dúró àyàfi nínú ohun mẹ́ta: àánú tí ń bá a lọ, ìmọ̀ tí àwọn ènìyàn ń jàǹfààní rẹ̀, tàbí ọmọ rere tí ó ń ṣe àdúrà fún un.”

“Fi àwọn ibi àti ọ̀nà ìbọsìn wa hàn wá.” Ibn Jurayj ròyìn láti ọ̀dọ̀ ʿAṭāʾ pé ìtumọ̀ “Fi àwọn ibi àti ọ̀nà ìbọsìn wa hàn wá” ni: “Mú wọn jáde fún wa, kí O sì kọ́ wa nípa wọn.” Mujāhid sọ pé: “Àwọn ibi tí a ti ń pa ẹran ìrúbọ wa.” A tún ròyìn ohun kan náà láti ọ̀dọ̀ ʿAṭāʾ àti Qatādah.

Saʿīd ibn Manṣūr sọ pé: ʿAttāb ibn Bashīr sọ fún wa, láti ọ̀dọ̀ Khuṣayf, láti ọ̀dọ̀ Mujāhid, ó sọ pé: Ibrāhīm sọ pé: “Fi àwọn ibi àti ọ̀nà ìbọsìn wa hàn wá.” Jibrīl sì wá sọ́dọ̀ rẹ̀, ó mú un lọ sí Ilé náà, ó sì sọ pé: “Gbé àwọn ìpìlẹ̀ náà sókè.” Ó gbé àwọn ìpìlẹ̀ náà sókè, ó sì parí kíkọ́ ilé náà. Lẹ́yìn náà, Jibrīl mú un lọ síta lọ sí Ṣafā, ó sì sọ pé: “Èyí jẹ́ ọ̀kan lára àwọn àmì Allāhu.”

Lẹ́yìn náà, ó mú un lọ sí Marwah, ó sì sọ pé: “Èyí náà jẹ́ ọ̀kan lára àwọn àmì Allāhu.” Lẹ́yìn náà, ó mú un lọ sí ẹ̀gbẹ́ Minā. Nígbà tí wọ́n dé ibi ʿAqabah, Iblīs dúró lẹ́gbẹ̀ẹ́ igi náà. Jibrīl sọ pé: “Sọ Allāhu Akbar, kí o sì sọ òkúta sí i.”

Ibrāhīm sọ Allāhu Akbar, ó sì sọ òkúta sí i. Iblīs lọ, ó sì dúró lẹ́gbẹ̀ẹ́ Jamrah àárín. Nígbà tí Jibrīl àti Ibrāhīm kọjá lọ́dọ̀ rẹ̀, Jibrīl sọ fún un pé: “Sọ Allāhu Akbar, kí o sì sọ òkúta sí i.” Ó sọ Allāhu Akbar, ó sì sọ òkúta sí i.

Iblīs sì lọ. Abùkù náà fẹ́ fi ohun kan sínú ḥajj, ṣùgbọ́n kò lè ṣe é. Jibrīl mú Ibrāhīm lọ títí wọ́n fi dé al-Mashʿar al-Ḥarām, ó sì sọ pé: “Èyí ni al-Mashʿar al-Ḥarām.” Lẹ́yìn náà, ó mú Ibrāhīm lọ títí wọ́n fi dé ʿArafāt, ó sì sọ pé: “Ṣé o ti mọ ohun tí mo fi hàn ọ́?”

Ó tún béèrè bẹ́ẹ̀ nígbà mẹ́ta. Ibrāhīm sì dáhùn pé: “Bẹ́ẹ̀ ni.” A tún ròyìn irú èyí láti ọ̀dọ̀ Abū Majliz àti Qatādah.

Abū Dāwūd al-Ṭayālisī sọ pé: Ḥammād ibn Salamah sọ fún wa, láti ọ̀dọ̀ Abū al-ʿĀṣim al-Ghanawī, láti ọ̀dọ̀ Abū al-Ṭufayl, láti ọ̀dọ̀ Ibn ʿAbbās, ó sọ pé: Nígbà tí a fi àwọn àṣẹ ìṣe ḥajj hàn Ibrāhīm, Èṣù dojú kọ ọ́ ní ibi saʿy. Ibrāhīm sì sáré ṣáájú rẹ̀. Lẹ́yìn náà, Jibrīl mú un lọ títí wọ́n fi dé Minā, ó sì sọ pé: “Èyí ni ibi tí àwọn ènìyàn yóò ti dúró.” Nígbà tí wọ́n dé Jamrat al-ʿAqabah, Èṣù dojú kọ ọ́; ó sọ òkúta kéje sí i títí ó fi lọ.

Lẹ́yìn náà, ó mú un lọ sí Jamrah àárín. Èṣù dojú kọ ọ́ níbẹ̀, ó sì sọ òkúta kéje sí i títí ó fi lọ. Lẹ́yìn náà, ó mú un lọ sí Jamrah tó jìnnà jù. Èṣù dojú kọ ọ́ níbẹ̀, ó sì sọ òkúta kéje sí i títí ó fi lọ. Lẹ́yìn náà, ó mú un lọ sí Jamʿ, ó sì sọ pé: “Èyí ni al-Mashʿar.”

Lẹ́yìn náà, ó mú un lọ sí ʿArafah, ó sì sọ pé: “Èyí ni ʿArafah.” Jibrīl sì béèrè lọ́wọ́ rẹ̀ pé: “Ṣé o ti mọ̀?” [Al-Aʿrāf: 159; Al-Jumuʿah: 2; Al-Aʿrāf: 158; Al-Furqān: 74; Ibrāhīm: 35].

Tafsīr al-Baghawī

Ọ̀rọ̀ Rẹ̀, Ọlá àti Ọláńlá ni fún Un: «Àti nígbà tí Ibrāhīm àti Ismā‘īl ń gbé àwọn ìpìlẹ̀ Ilé náà ró» (وَإِذْ يَرْفَعُ إِبْرَاهِيمُ الْقَوَاعِدَ مِنَ الْبَيْتِ وَإِسْمَاعِيلُ). Àwọn olùròyìn sọ pé: Dájúdájú, Allāh Ọba Gíga dá ibi tí Ilé náà wà sílẹ̀ ní ẹgbẹ̀rún ọdún méjì ṣáájú kí Ó tó dá ilẹ̀ ayé, ó sì jẹ́ ìfọ̀funfun kan lórí omi. Lẹ́yìn náà, ilẹ̀ ayé ni a na jáde láti abẹ́ rẹ̀. Nígbà tí Allāh sọ Ādam (kí ọ̀la Rẹ̀ máa bá a) kalẹ̀ sí ilẹ̀ ayé, ó ní ìmọ̀lára ìdákùdẹ́ẹ̀, ó sì ṣàròyé rẹ̀ sí Allāh Ọba Gíga.

Allāh sì sọ Al-Bayt Al-Ma‘mūr [Ilé tí a ń ṣàbẹ̀wò sí ní ọ̀run] kalẹ̀ fún un, tí a fi yakut kan lára àwọn yakut inú Ọgbà-Ọ̀run ṣe é; ó ní àwọn ilẹ̀kùn méjì tí a fi emerald aláwọ̀ ewé ṣe, ilẹ̀kùn ìlà-oòrùn àti ilẹ̀kùn ìwọ̀-oòrùn. Ó sì gbé e sí ibi tí Ilé náà wà, ó sì wí pé: “Ādam, Mo ti sọ Ilé kan kalẹ̀ fún ọ kí o lè yí ká a bí a ti ń yí ká ‘Arsh Mi, kí o sì lè ṣe àdúrà ní ẹ̀gbẹ́ rẹ̀ bí a ti ń ṣe àdúrà ní ẹ̀gbẹ́ ‘Arsh Mi.” Ó sì sọ Òkúta náà kalẹ̀; ó sì jẹ́ funfun, ṣùgbọ́n ó di dúdú nítorí fífi ọwọ́ àwọn obìnrin tí wọ́n wà ní nǹkan oṣù kàn án ní àkókò Jāhiliyyah [àkókò àìmọ̀kan ṣáájú Islām].

Ādam sì gbéra láti ilẹ̀ Hind [Íńdíà] sí Makkah ní ẹsẹ̀, Allāh sì rán áńgẹ́lì kan sí i láti tọ́ ọ sí Ilé náà. Ó ṣe Hajj sí Ilé náà, ó sì ṣe àwọn iṣẹ́ ìsìn Hajj. Nígbà tí ó parí, àwọn áńgẹ́lì pàdé rẹ̀, wọ́n sì wí pé: “Kí Hajj rẹ jẹ́ Hajj mabrūr [Hajj tí a tẹ́wọ́ gbà], Ādam; a ti ṣe Hajj sí Ilé yìí ṣáájú rẹ ní ẹgbẹ̀rún ọdún méjì.” Ibn ‘Abbās (kí Allāh yọ́nú sí àwọn méjèèjì) sọ pé: Ādam ṣe Hajj ní ẹ̀ẹ́dẹ́gbẹ̀rin?

Rárá, ní ogójì ìgbà láti Hind sí Makkah ní ẹsẹ̀ rẹ̀. Ó sì rí bẹ́ẹ̀ títí di àwọn ọjọ́ ìkún-omi. Allāh Ọba Gíga gbé e sókè sí ọ̀run kẹrin, ibẹ̀ ni áńgẹ́lì ẹgbẹ̀rún lọ́nà àádọ́rin máa ń wọlé sí i lójoojúmọ́, wọn kì í sì í padà síbẹ̀ mọ́. Ó sì rán Jibrīl (kí ọ̀la Rẹ̀ máa bá a) kí ó lọ fi Òkúta Dúdú pamọ́ sínú òkè Abū Qubays, láti dáàbò bò ó lọ́wọ́ omi ìkún-omi.

Ibi tí Ilé náà wà sì ṣófo títí di àkókò Ibrāhīm. Lẹ́yìn náà, Allāh Ọba Gíga pàṣẹ fún Ibrāhīm, lẹ́yìn tí wọ́n bí Ismā‘īl àti Isḥāq fún un, pé kí ó kọ Ilé kan tí a ó ti máa rántí Rẹ̀. Ó bẹ Allāh Ọlá àti Ọláńlá pé kí Ó fi ibi tí Ilé náà wà hàn án. Allāh sì rán sakīnah [ìfọ̀kànbalẹ̀ àti àmì ìtọ́sọ́nà] láti tọ́ ọ sí ibi tí Ilé náà wà.

Ó jẹ́ afẹ́fẹ́ alágbára kan tí ó ní orí méjì, tó dà bí ejò. Ó pàṣẹ fún Ibrāhīm pé kí ó kọ́ níbi tí sakīnah náà bá dúró sí. Ibrāhīm sì tẹ̀lé e títí wọ́n fi dé Makkah; nígbà náà ni sakīnah náà yípo sí ibi Ilé náà, bí a ṣe ń ṣe aṣọ ìbora tó dà bí asà yíká. Èyí ni ọ̀rọ̀ ‘Alī àti Al-Ḥasan.

Ibn ‘Abbās sọ pé: Allāh Ọba Gíga rán ìkùùkuu kan tí ó tó ìwọ̀n Ka‘bah, ó sì ń lọ, Ibrāhīm sì ń rìn lábẹ́ òjìji rẹ̀ títí wọ́n fi dé Makkah. Ó dúró sí ibi tí Ilé náà wà, a sì kéde láti inú rẹ̀ sí Ibrāhīm pé: “Kọ́ sí abẹ́ òjìji rẹ̀; má ṣe fi kún un, má sì dín in kù.” A tún sọ pé Allāh rán Jibrīl láti tọ́ ọ sí ibi tí Ilé náà wà, gẹ́gẹ́ bí Ọ̀rọ̀ Rẹ̀ Ọba Gíga ṣe sọ pé: «Àti nígbà tí A fi ibi Ilé náà hàn Ibrāhīm» (وَإِذْ بَوَّأْنَا لِإِبْرَاهِيمَ مَكَانَ الْبَيْتِ). Ibrāhīm àti Ismā‘īl kọ́ Ilé náà; Ibrāhīm ń kọ́ ọ, Ismā‘īl sì ń fi àwọn òkúta fún un.

Èyí ni ìtumọ̀ Ọ̀rọ̀ Allāh Ọba Gíga pé: «Àti nígbà tí Ibrāhīm àti Ismā‘īl ń gbé àwọn ìpìlẹ̀ Ilé náà ró» (وَإِذْ يَرْفَعُ إِبْرَاهِيمُ الْقَوَاعِدَ مِنَ الْبَيْتِ وَإِسْمَاعِيلُ), ìyẹn ni pé, àwọn ìpìlẹ̀ rẹ̀. Ìsọ̀kan ọ̀rọ̀ “al-qawā‘id” ni “qā‘idah.” Al-Kisā’ī sọ pé: Odi Ilé náà ni. Ibn ‘Abbās sọ pé: A fi àwọn òkè márùn-ún kọ́ Ilé náà: Ṭūr Sīnā’, Ṭūr Zaytā, Lubnān tó jẹ́ òkè kan ní Shām, àti Al-Jūdī tó jẹ́ òkè kan ní Al-Jazīrah.

Wọ́n sì fi àwọn ìpìlẹ̀ rẹ̀ ṣe láti Ḥirā’, tó jẹ́ òkè kan ní Makkah. Nígbà tí Ibrāhīm dé ibi Òkúta Dúdú, ó sọ fún Ismā‘īl pé: “Lọ mú òkúta tó dára wá fún mi, kí ó lè jẹ́ àmì fún àwọn ènìyàn.” Ó mú òkúta kan wá fún un, ó sì sọ pé: “Mú èyí tó dára ju èyí lọ wá fún mi.” Ismā‘īl lọ láti wá a.

Nígbà náà ni Abū Qubays ké pe Ibrāhīm pé: “Iwọ ní ohun ìgbẹ́kẹ̀lé kan lọ́dọ̀ mi; wá gbà á.” Ó sì mú Òkúta Dúdú náà, ó fi í sí ipò rẹ̀. A tún sọ pé Allāh Ọba Gíga kọ Ilé kan sí ọ̀run, ìyẹn Al-Bayt Al-Ma‘mūr, tí a tún ń pè ní Aḍ-Ḍurāḥ. Ó pàṣẹ fún àwọn áńgẹ́lì pé kí wọ́n kọ́ Ka‘bah kan lórí ilẹ̀ ayé, ní ìdojúkọ rẹ̀, ní ìwọ̀n àti àwòrán rẹ̀.

A tún sọ pé Ādam ni ẹni àkọ́kọ́ tó kọ́ Ka‘bah; ó di ahoro ní àkókò ìkún-omi, lẹ́yìn náà ni Allāh fi hàn Ibrāhīm kí ó lè tún un kọ́.

Ọ̀rọ̀ Rẹ̀ pé: «Olúwa wa, tẹ́wọ́ gbà lọ́wọ́ wa» (رَبَّنَا تَقَبَّلْ مِنَّا): Àfikún kan wà tí a kò sọ ní gbangba, ìtumọ̀ rẹ̀ sì ni pé: “Àwọn méjèèjì wí pé: Olúwa wa, tẹ́wọ́ gbà lọ́wọ́ wa iṣẹ́ kíkọ́ Ilé wa.” «Dájúdájú, Ìwọ ni Olùgbọ́» (إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ), ìyẹn ni pé, Olùgbọ́ àdúrà wa; «Olùmọ̀» (الْعَلِيمُ), ìyẹn ni pé, Olùmọ̀ àwọn èrò inú wa.

«Olúwa wa, sì sọ wá di àwọn tí wọ́n tẹrí ba fún Ọ» (رَبَّنَا وَاجْعَلْنَا مُسْلِمَيْنِ لَكَ), ìyẹn ni pé, àwọn tí wọ́n jẹ́ ọlọ́kan ṣoṣo fún Ọ, tí wọ́n ń ṣègbọràn, tí wọ́n sì ń fi ìjọsìn wọn sí Ọ nìkan, tí wọ́n sì rẹ ara wọn sílẹ̀ fún Ọ. «Àti lára àwọn ọmọ-ọmọ wa» (وَمِنْ ذُرِّيَّتِنَا), ìyẹn ni pé, àwọn ọmọ wa; «àwùjọ kan» (أُمَّةً), ìyẹn ni àjọ ènìyàn, nítorí “ummah” ni a ń pè ní àwọn ọmọlẹ́yìn àwọn wòlíì; «tí wọ́n tẹrí ba fún Ọ» (مُسْلِمَةً لَكَ), ìyẹn ni pé, tí wọ́n rẹ ara wọn sílẹ̀ fún Ọ. «Fi àwọn iṣẹ́ ìsìn wa hàn wá» (وَأَرِنَا), ìyẹn ni pé, kọ́ wa, kí O sì jẹ́ kí a mọ̀ wọ́n.

Ibn Kathīr ka “ar-inā” pẹ̀lú rā’ tí kò ní fáwẹ́lì; Abū ‘Amr ka á pẹ̀lú fáwẹ́lì tí kò pé; àwọn yòókù sì ka á pẹ̀lú kasrah. Ibn ‘Āmir àti Abū Bakr tún bá a mu nípa fífi sukun sí i nínú Sūrah Ḥā Mīm As-Sajdah. Ní ìpilẹ̀, ó jẹ́ “ar’i’nā”; a mú hamzah kúrò láti mú un rọrùn, a sì gbé ìṣípò rẹ̀ sí rā’. Ẹni tó ka á pẹ̀lú sukun sọ pé: Hamzah náà ti lọ, nítorí náà ìṣípò rẹ̀ náà ti lọ.

«Àwọn iṣẹ́ ìsìn Hajj wa» (مَنَاسِكَنَا) túmọ̀ sí àwọn òfin ẹ̀sìn wa àti àwọn iṣẹ́ ìsìn Hajj wa. A tún sọ pé ó túmọ̀ sí àwọn ibi tí a ti ń ṣe Hajj wa. Mujāhid sọ pé: “Àwọn ibi ìrúbọ wa; nítorí nask [ẹbọ ẹran] ni ẹran tí a bá pa.” A tún sọ pé ó túmọ̀ sí àwọn ibi ìjọsìn wa.

Ní ìpilẹ̀, nusk túmọ̀ sí ìjọsìn, nāsik sì ni olùjọsìn. Allāh Ọba Gíga dáhùn àdúrà àwọn méjèèjì, Ó sì rán Jibrīl láti fi àwọn iṣẹ́ ìsìn Hajj hàn wọ́n ní ọjọ́ ‘Arafah. Nígbà tí ó dé ‘Arafāt, ó bi í pé: “Ṣé o ti mọ̀, Ibrāhīm?” Ó dáhùn pé: “Bẹ́ẹ̀ ni.”

Nítorí náà ni wọ́n ṣe pe àkókò náà ní ‘Arafah, wọ́n sì pe ibi náà ní ‘Arafāt. «Tọ́kà sí wa» (وَتُبْ عَلَيْنَا), ìyẹn ni pé, dárí jì wá. «Dájúdájú, Ìwọ ni Olùtẹ́wọ́gbà ìrònúpìwàdà, Aláàánú» (إِنَّكَ أَنْتَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ).