Дуо барои пазируфта шудани амал

Тафсири шайх Абдурраҳмон ас-Саъдӣ

Он ду барои худ ва насли худ исломро хостанд; ҳақиқати ислом он аст, ки дил дар баробари Парвардигораш фурӯтан бошад ва фармонбардори Ӯ гардад, ки ин фармонбардории аъзои баданро низ дар бар мегирад.

«Ва одоби ибодатамонро ба мо нишон бидеҳ» — яъне онро бо нишон додан ва мушоҳида ба мо биёмӯз, то таъсирбахштар бошад. Мумкин аст, ки мурод аз «маносик» ҳамаи амалҳои ҳаҷ бошад, чунонки матн ва мавқеи сухан бар он далолат мекунанд; ҳамчунин мумкин аст, ки мурод маъное фарохтар аз он бошад: тамоми дин ва ҳамаи ибодатҳо, чунонки умумияти лафз бар он далолат мекунад. Зеро «нусук» ба маънои ибодат аст, вале тибқи истилоҳи роиҷ бештар барои ибодатҳои ҳаҷ истифода мешавад. Пас, хулосаи дуои он ду ин аст, ки аз Худо тавфиқ барои донишҳои судманд ва амали солеҳро мехостанд.

Ва чун банда — ҳар касе ки бошад — ногузир кӯтоҳӣ мекунад ва ба тавба ниёз дорад, гуфтанд: «Ва тавбаи моро бипазир. Ҳаққо, ки Ту тавбапазиру меҳрубонӣ».

Яъне, Иброҳим ва Исмоилро ба ёд ор, он гоҳ ки пояҳои хонаро боло мебурданд ва ба ин кори бузург идома медоданд; инчунин ҳолати онҳоро ба ёд ор, ки чӣ гуна миёни тарсу умед буданд, то он ҷо ки бо вуҷуди ин амал аз Худо хостанд амалашонро бипазирад, то нафъи фаровоне аз он ҳосил шавад.

Тафсири имом Ибни Касир

Аммо сухани Худованди Мутаъол: «Ва ҳангоме ки Иброҳим ва Исмоил пояҳои хонаро боло мебурданд [ва мегуфтанд]: “Парвардигоро, аз мо бипазир, ки Ту шунавову доноӣ. Парвардигоро, моро фармонбардори Худ қарор бидеҳ ва аз насли мо уммате фармонбардори Худ [падид овар], одоби ибодатамонро ба мо нишон бидеҳ ва тавбаи моро бипазир. Ҳаққо, ки Ту тавбапазиру меҳрубонӣ”», «қавоид» ҷамъи «қоида» аст ва ба маънои сутун ва асос меояд. Худованд мефармояд: Эй Муҳаммад, барои қавмат бино кардани хонаро ба дасти Иброҳим ва Исмоил (алайҳимассалом) ва боло бурдани пояҳои онро ёд кун.

Он ду мегуфтанд: «Парвардигоро, аз мо бипазир, ки Ту шунавову доноӣ».

Онҳо дар ҳоле ки кори солеҳ анҷом медоданд, аз Худованди Мутаъол мехостанд онро аз онҳо бипазирад. Ибни Абӣ Ҳотим аз ҳадиси Муҳаммад ибни Язид ибни Хунайси Маккӣ, аз Ваҳб ибни Вард ривоят кардааст, ки ӯ ояти «Ва ҳангоме ки Иброҳим пояҳои хонаро боло мебурд ва Исмоил [мегуфтанд]: “Парвардигоро, аз мо бипазир”»-ро қироат кард, сипас гиристу гуфт: «Эй дӯсти Худои Раҳмон, сутунҳои Хонаи Раҳмонро боло мебарӣ ва бо вуҷуди ин метарсӣ, ки аз ту қабул нашавад!»

Ин ҳамон ҳолатест, ки Худованд дар бораи мӯъминони ихлосманд чунин баён кардааст: «Ва онон, ки он чиро [дар роҳи Худо] медиҳанд…», яъне садақаҳо, харҷҳо ва амалҳои наздиккунанда ба Худоро медиҳанд, «дар ҳоле ки дилҳояшон тарсон аст», яъне метарсанд, ки аз онҳо пазируфта нашавад. Ин маъно дар ҳадиси саҳеҳ аз Оиша (разияллоҳу анҳо), аз Расули Худо (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) ривоят шудааст, ки дар мавқеи худ хоҳад омад.

Баъзе муфассирон гуфтаанд, ки Иброҳим пояҳоро боло мебурд ва Исмоил дуо мекард. Аммо назари саҳеҳ он аст, ки ҳар ду бино мекарданд ва ҳар ду ин дуоро мегуфтанд, чунонки баён хоҳад шуд.

Бухорӣ дар ин ҷо ҳадисе ривоят кардааст, ки онро меоварем ва баъд аз он осори марбут ба ин мавзӯъро зикр мекунем. Бухорӣ (раҳимаҳуллоҳ) гуфт: Абдуллоҳ ибни Муҳаммад ба мо ҳадис гуфт; Абдурраззоқ ба мо ҳадис гуфт; Маъмар аз Айюб ас-Сахтиёнӣ ва Касир ибни Касир ибни Мутталиб ибни Абӣ Вадоъа — яке аз он ду ба ривояти дигаре чизе меафзуд — аз Саид ибни Ҷубайр, аз Ибни Аббос (разияллоҳу анҳумо) ривоят кард, ки гуфт: «Аввалин зане, ки камарбанди матоъӣ баст, модари Исмоил буд. Вай онро баст, то изи худро аз Сора пинҳон кунад.

Сипас Иброҳим ӯро бо писараш Исмоил, ки ҳанӯз ширхора буд, овард ва ҳар дуяшонро назди хона, дар канори дарахти калони болои Замзам, дар қисми болоии масҷид гузошт. Он рӯз дар Макка касе набуд ва об ҳам набуд. Онҳоро он ҷо гузошт ва назди онҳо халтае хурмо ва машки обе ниҳод. Сипас Иброҳим рӯй гардонда, рафт.

Модари Исмоил аз паси ӯ рафта гуфт: “Эй Иброҳим, ба куҷо меравӣ ва моро дар ин водие, ки дар он на одаме ҳасту на чизе, танҳо мегузорӣ?” Инро чанд бор гуфт, вале ӯ ба тарафи вай нигоҳ накард. Пас гуфт: “Оё Худо ба ту чунин фармудааст?” Гуфт: “Бале”.

Вай гуфт: “Пас, Ӯ моро зоеъ намегузорад”. Сипас баргашт. Иброҳим рафт ва чун ба ағбае расид, ки аз он ҷо дида намешуданд, рӯ ба сӯи хона кард, дастҳояшро бардошт ва чунин дуо кард: “Парвардигоро, ман баъзе аз насли худро дар водие бе киштзор, назди Хонаи муҳтарамат, ҷой додам… то шояд сипосгузорӣ кунанд” [Иброҳим: 37].

Модари Исмоил ба кӯдакаш шир медод ва аз он об менӯшид. Вақте оби машк тамом шуд, ҳам ӯ ташна монд ва ҳам писараш. Вай ба кӯдак нигоҳ мекард, ки аз ташнагӣ печутоб мехӯрад ё худро ба замин мезанад. Аз дидани ӯ тоқаташ намонд, пас рафт.

Сафо наздиктарин кӯҳ ба ӯ буд. Ба он баромад ва рӯ ба водӣ карда, нигарист, ки оё касеро мебинад; касеро надид. Аз Сафо фуруд омад ва чун ба водӣ расид, домани худро боло гирифт ва мисли инсони хастаи беҳол давид, то аз водӣ гузашт. Сипас ба Марва омад ва бар он истода дид, ки оё касеро мебинад; касеро надид. Ин корро ҳафт бор анҷом дод.

Ибни Аббос гуфт: Паёмбар (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) фармуд: “Аз ҳамин рӯ мардум миёни он ду [теппа] саъй мекунанд”. Вақте ба Марва баромад, садое шунид. Гуфт: “Хомӯш!” — гӯё бо худ сухан мекард. Сипас гӯш дод ва боз садоеро шунид.

Гуфт: “Агар дар назди ту ёрӣ бошад, ман овозатро шунидам!” Ногаҳон фариштаро назди макони Замзам дид. Фаришта бо пошна ё болаш заминро канд, то об пайдо шуд. Модари Исмоил гирди он обро ҷамъ кард ва бо дасташ чунин мекард; сипас обро ба машкаш мерехт, дар ҳоле ки ҳар қадар об мегирифт, боз об ҷӯш зада мебаромад.

Ибни Аббос гуфт: Паёмбар (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) фармуд: “Худо модари Исмоилро раҳмат кунад! Агар Замзамро ба ҳоли худ мегузошт — ё фармуд: агар аз об гирифтан худдорӣ мекард — Замзам чашмаи равон мешуд”. Ибни Аббос гуфт: Вай об нӯшид ва ба писараш шир дод. Фаришта ба ӯ гуфт: “Натарс, ки зоеъ мешавед.

Дар ин ҷо Хонаи Худои Азза ва Ҷалла аст, ки ин писар ва падараш онро бино мекунанд; Худо аҳли онро зоеъ намекунад”.

Хона дар замин монанди теппае баланд буд; селҳо аз тарафи росту чапаш мегузаштанд. Онҳо ҳамин тавр буданд, то гурӯҳе аз Ҷурҳум ё хонаводае аз онҳо аз роҳи Кадо расиданд. Дар поёни Макка фуруд омаданд ва паррандаеро диданд, ки гирди об мечархид. Гуфтанд: “Ин парранда гирди об мегардад, дар ҳоле ки мо ин водиро мешиносем ва медонем, ки об надорад”.

Як ё ду касро фиристоданд. Онҳо назди об расида, баргаштанд ва хабар доданд. Он гурӯҳ омада, модари Исмоилро назди об диданд. Гуфтанд: “Оё иҷозат медиҳӣ назди ту фуруд оем?” Гуфт: “Бале, аммо дар об ҳаққе надоред”. Гуфтанд: “Бале”.

Ибни Аббос гуфт: Паёмбар (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) фармуд: “Ин ҳодиса ба табъи модари Исмоил, ки дӯстдори ҳамнишинӣ буд, мувофиқ омад. Онҳо фуруд омаданд ва хонаводаҳои худро фиристоданд, то назди онҳо биёянд. Пас, чанд хонавода дар он ҷо сокин шуданд. Писар ба воя расид ва аз онҳо забони арабиро омӯхт.

Вақте ба балоғат расид, онҳо ӯро писандида, яке аз занони худро ба ҳамсарии ӯ доданд.

Баъд модари Исмоил вафот кард. Иброҳим пас аз он ки Исмоил издивоҷ карда буд, омад, то аз аҳволи наздикаш хабар гирад. Исмоилро наёфт ва аз ҳамсараш дар бораи ӯ пурсид. Вай гуфт: “Барои мо ризқ ҷустан рафтааст”. Сипас аз зиндагӣ ва аҳволи онҳо пурсид.

Зан гуфт: “Мо дар тангӣ ва сахтӣ ҳастем”, ва аз рӯзгорашон шикоят кард. Иброҳим гуфт: “Чун шавҳарат омад, саломи маро ба ӯ бирасон ва бигӯ остонаи дари хонаашро тағйир диҳад”. Вақте Исмоил омад, гӯё чизеро эҳсос кард. Пурсид: “Оё касе назди шумо омадааст?”

Гуфт: “Бале, пири чунин ва чунин назди мо омад; аз ту пурсид ва ман хабар додам. Аз аҳволи зиндагии мо ҳам пурсид ва ман гуфтам, ки дар машаққату тангӣ ҳастем”. Гуфт: “Оё чизе ба ту супориш дод?” Зан гуфт: “Бале, фармуд, ки ба ту салом бирасонам ва бигӯям остонаи дари хонаатро тағйир диҳӣ”.

Исмоил гуфт: “Ин падарам буд. Ба ман амр кардааст, ки аз ту ҷудо шавам. Ба хонаводаат баргард”. Пас ӯро талоқ дод ва бо зани дигаре аз онҳо издивоҷ кард.

Иброҳим муддате аз онҳо дур монд ва сипас боз омад, аммо боз Исмоилро наёфт. Ба назди ҳамсари ӯ даромада, аз Исмоил пурсид. Вай гуфт: “Барои мо ризқ ҷустан рафтааст”. Пурсид: “Ҳолатон чӣ гуна аст?” Ва аз зиндагиву аҳволи онҳо пурсид.

Зан гуфт: “Мо дар хайру фаровонӣ ҳастем” ва Худои Азза ва Ҷалларо ситоиш кард. Иброҳим пурсид: “Хӯрокатон чист?” Гуфт: “Гӯшт”. Пурсид: “Нӯшиданиатон чист?” Гуфт: “Об”. Иброҳим гуфт: “Худоё, гӯшт ва обашонро баракат бидеҳ”.

Паёмбар (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) фармуд: “Он рӯз онҳо ғалла надоштанд; агар доштанд, барои он ҳам дуо мекард. Ҳар касе, ки ба хотири ғайри Макка аз ин ду [неъмат] баҳра гирад, ин ду ба ӯ мувофиқ намеоянд”.

Сипас гуфт: “Чун шавҳарат омад, саломи маро ба ӯ бирасон ва бигӯ остонаи дари хонаашро устувор нигоҳ дорад”. Вақте Исмоил омад, пурсид: “Оё касе назди шумо омадааст?” Зан гуфт: “Бале, пири хушсириште омад”; ӯро ситоиш кард ва хабар дод, ки аз Исмоил ва аҳволи онҳо пурсидааст ва вай гуфтааст, ки дар хайру фаровонӣ ҳастанд. Исмоил пурсид: “Оё чизе ба ту супориш кард?”

Гуфт: “Бале, ба ту салом мерасонад ва амр мекунад, ки остонаи дари хонаатро устувор нигоҳ дорӣ”. Исмоил гуфт: “Ин падарам буд ва ту ҳамон остона ҳастӣ. Ба ман амр кард, ки туро нигоҳ дорам”.

Пас аз муддате Иброҳим боз омад. Он вақт Исмоил дар назди дарахти калоне, наздики Замзам, тир месохт. Ӯ падарро дид ва ба пешвози ӯ бархост. Онҳо чунон вохӯрданд, ки падару писар ба ҳамдигар мепайванданд. Сипас Иброҳим гуфт: “Эй Исмоил, Худо маро ба коре амр кардааст”.

Исмоил гуфт: “Он чиро Парвардигорат амр кардааст, анҷом бидеҳ”. Гуфт: “Оё маро ёрӣ мекунӣ?” Гуфт: “Ёрӣ мекунам”. Иброҳим гуфт: “Худо ба ман амр кардааст, ки дар ин ҷо хонае бисозам” ва ба теппае ишора кард, ки аз атрофаш баландтар буд.

Он гоҳ ҳар ду пояҳои хонаро боло бурданд. Исмоил санг меовард ва Иброҳим бино мекард. Вақте бино баланд шуд, Иброҳим ин сангро овард ва бар он истод, то бино кунад, дар ҳоле ки Исмоил сангҳоро ба ӯ медод. Ҳар ду мегуфтанд: “Парвардигоро, аз мо бипазир, ки Ту шунавову доноӣ”.

Бино мекарданд, то гирди хонаро давр заданд ва ҳамон дуоро мегуфтанд».

Ибни Абӣ Ҳотим аз Абӯабдуллоҳ Муҳаммад ибни Ҳаммоди Заҳронӣ ва Ибни Ҷарир аз Аҳмад ибни Собити Розӣ ин ривоятро аз Абдурраззоқ бо ихтисор нақл кардаанд. Абӯбакр ибни Мардавия низ ҳадисро ривоят кардааст. Сипас Бухорӣ ривояти дигареро аз Ибни Аббос оварда, дар он ҳам омадааст, ки Иброҳим ва Исмоил бино мекарданд ва мегуфтанд: «Парвардигоро, аз мо бипазир, ки Ту шунавову доноӣ». Ин ривоятро ӯ дар китоби «Ал-анбиё» аз ду роҳ овардааст.

Ҳоким низ онро дар «Ал-Мустадрак» ривоят карда, гуфтааст: «Мувофиқи шарти Бухорӣ ва Муслим саҳеҳ аст, вале онҳо онро наовардаанд». Ин сухани ӯ тааҷҷубовар аст, зеро Бухорӣ онро, чунонки дидем, аз ҳадиси Иброҳим ибни Нофеъ ривоят кардааст, ҳарчанд ривояти ӯ мухтасар аст.

Дар ҳадиси саҳеҳ омадааст, ки шохҳои қӯчқор дар Каъба овезон буданд. Ҳамчунин омадааст, ки Иброҳим (алайҳиссалом) бо Буроқ зуд-зуд ба назди хонаводааш дар Макка меомад ва сипас ба назди хонаводааш дар сарзамини муқаддас бармегашт. Худо донотар аст. Ба назар мерасад, он бахшҳое аз ҳадис, ки Ибни Аббос аз Паёмбар (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) ба таври ошкор нақл мекунад, марфӯъ ҳастанд.

Дар ҳамин ривоят аз амири мӯъминон Алӣ ибни Абӯтолиб низ сухане омадааст, ки дар баъзе ҷузъиёташ бо ин ривоят мухолиф аст. Ибни Ҷарир ривоят кардааст: Алӣ гуфт, вақте ба Иброҳим амр шуд, ки хонаро бино кунад, бо Исмоил ва Ҳоҷар берун омад. Чун ба Макка расид, болои ҷойи хона абреро дид, ки шакли сар дошт. Он абр бо ӯ сухан гуфт: «Эй Иброҳим, бар сояи ман — ё бар андозаи ман — бино кун; на кам кун ва на зиёд».

Вақте бино кард, рафт ва Исмоилу Ҳоҷарро гузошт. Ҳоҷар гуфт: «Эй Иброҳим, моро ба кӣ месупорӣ?» Гуфт: «Ба Худо». Вай гуфт: «Пас бирав, Ӯ моро зоеъ намегузорад».

Дар ин ривоят омадааст, ки ӯ хонаро пеш аз он ки аз онҳо ҷудо шавад, бино кард. Агар ин ривоят маҳфуз бошад, мумкин аст аввал ҷойро иҳота ва марзгузорӣ карда бошад, на ин ки биноро то боло сохта бошад; сипас, вақте Исмоил калон шуд, ҳар ду онро бино карданд, чунонки Худованд фармудааст.

Ибни Ҷарир низ аз Алӣ ривоят мекунад, ки ӯ гуфт: «Хона аввалин хонае нест, ки дар замин гузошта шудааст, аммо аввалин хонаест, ки дар он баракат қарор дода шудааст; мақоми Иброҳим дар он аст ва ҳар кас ба он дохил шавад, дар амон аст». Сипас гуфт: «Агар хоҳӣ, ба ту мегӯям, ки чӣ гуна бино шуд. Худо ба Иброҳим ваҳй кард, ки барои Ман дар замин хонае бисоз. Иброҳим аз ин дар тангӣ монд.

Пас Худо насимеро фиристод, ки бо суръат мегашт ва ду сар дошт; яке аз сарҳо аз паси дигараш ҳаракат кард, то ба Макка расид ва мисли сипари чармин рӯи ҷойи хонаро печид. Ба Иброҳим амр шуд, ки ҳар ҷо насим қарор гирифт, ҳамон ҷо бино кунад. Иброҳим бино кард ва як санг боқӣ монд. Писар рафт, то чизе биҷӯяд.

Иброҳим гуфт: “Мувофиқи он чи мегӯям, санге бароям биёр”. Писар рафт, то санг биҷӯяд ва бо санг баргашт; дид, ки Иброҳим Ҳаҷарул-асвадро дар ҷойи худ гузоштааст. Гуфт: “Эй падар, ин сангро кӣ ба ту овард?” Гуфт: “Он касе овард, ки ба бинои ту такя намекунад; Ҷабраил онро аз осмон овард”. Сипас бинои хонаро ба анҷом расонданд».

Суддӣ гуфтааст, ки Худо ба Иброҳим ва Исмоил амр кард: «Хонаи Маро барои тавофкунандагон, иқоматкунандагон ва рукӯъкунандагону саҷдакунандагон бино кунед». Онҳо ба Макка рафтанд ва намедонистанд хона дар куҷост. Худо бодеро фиристод, ки онро «боди хажуҷ» мегуфтанд; он ду бол ва сари моршакл дошт. Бод гирду атрофи Каъбаро кушод ва асоси хонаи нахустинро нишон дод.

Онҳо бо бел аз паси он рафта, то ба асос расиданд. Ин аст маънои сухани Худо: «Ва ҳангоме ки Иброҳим ва Исмоил пояҳои хонаро боло мебурданд». Ин ривоят ва ривоятҳои дигаре, ки пеш аз он омадаанд, нишон медиҳанд, ки пояҳои хона пеш аз Иброҳим бино шуда буданд ва Иброҳим ба ҷойи он роҳнамоӣ ёфта буд. Баъзеҳо низ ҳамин ақидаро қабул кардаанд.

Абдурраззоқ аз Ибни Аббос дар тафсири «пояҳои хонаро боло мебурд» ривоят кардааст, ки гуфтааст: «Пояҳое, ки қаблан асоси хона буданд». Аз Ато ибни Абӣ Рабоҳ низ ривояте оварда шудааст, ки мувофиқи он, ҳангоми фуруд овардани Одам аз биҳишт, Худо як ёқути биҳиштиро дар ҷои ҳозираи хона гузошт; Одам онро тавоф мекард, то он ки тӯфон омад ва ёқут бардошта шуд. Пас аз он Иброҳим хона бино кард. Ин ривоят аз Ато саҳеҳ аст, вале дар баъзе ҷузъиёташ нуктаҳои ношинос ҳастанд; Худо донотар аст.

Бухорӣ дар тафсири ояти «Ва ҳангоме ки Иброҳим ва Исмоил пояҳои хонаро боло мебурданд» гуфтааст: «Қавоид асоси хона аст; шакли танҳоии он “қоида” мебошад». Сипас ҳадиси Оишаро овардааст, ки Расули Худо (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) ба ӯ фармуд: «Оё надидӣ, ки қавмат ҳангоми бино кардани хона аз пояҳои Иброҳим кам карданд?» Оиша гуфт: «Эй Расули Худо, чаро онро ба пояҳои Иброҳим барнамегардонӣ?» Фармуд: «Агар қавмат нав аз куфр берун намеомаданд [ин корро мекардам]».

Ибни Умар гуфт: «Агар Оиша инро аз Расули Худо (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) шунида бошад, ман гумон мекунам, ки сабаби даст нарасондани Расули Худо ба ду рукни наздики Ҳиҷр ҳамин буд, ки хона бар пояҳои Иброҳим пурра сохта нашуда буд».

Муслим низ аз Оиша ривоят мекунад, ки Паёмбар (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) фармуд: «Агар қавмат нав аз ҷаҳолият ё куфр берун намеомаданд, ганҷи Каъбаро дар роҳи Худо сарф мекардам, дари онро ба замин мерасондам ва Ҳиҷрро ба дохили он медаровардам». Ривоятҳои дигар низ ҳамин маъноро баён мекунанд. Ибни Зубайр, бо такя ба ривояти Оиша, Каъбаро бар асоси пояҳои Иброҳим аз нав бино кард, Ҳиҷрро дохили он намуд ва ду дари шарқию ғарбӣ қарор дод. Вале Ҳаҷҷоҷ бо амри Абдулмалик ибни Марвон онро ба шакли пешина баргардонд.

Баъдтар Абдулмалик аз кори кардааш пушаймон шуда гуфт: «Кош ӯро бо он чи бино карда буд, ба ҳолаш мегузоштем».

Аз ин ривоятҳо маълум мешавад, ки кори Ибни Зубайр дуруст буд ва агар он тавр боқӣ мемонд, хуб мебуд. Аммо пас аз он ки кор ба ҳолати пешина баргашт, баъзе уламо тағйир додани онро нохуш доштанд. Аз халифа Ҳорун ар-Рашид ё падараш Маҳдӣ нақл шудааст, ки аз Имом Молик дар бораи вайрон кардани Каъба ва бозгардондани он ба сохти Ибни Зубайр пурсид. Молик гуфт: «Эй амири мӯъминон, Хонаи Худоро бозичаи подшоҳон қарор надеҳ; ҳар кас нахоҳад, онро вайрон мекунад».

Пас Рашид аз ин кор даст кашид. Инро Қозӣ Иёз ва Нававӣ нақл кардаанд.

Ба эҳтимоли зиёд, Каъба то охири замон ҳамин гуна боқӣ хоҳад монд, то он ки Зус-Сувайқатайн аз Ҳабаша онро вайрон кунад, чунонки дар саҳеҳайн аз Абӯҳурайра ривоят шудааст: Расули Худо (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) фармуд: «Зус-Сувайқатайн аз Ҳабаша Каъбаро вайрон мекунад». Аз Ибни Аббос низ ривоят шудааст, ки Паёмбар (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) фармуд: «Гӯё ӯро мебинам: марди сиёҳпӯсти пойкаҷ, ки сангҳои Каъбаро як-як канда мегирад».

Аҳмад ибни Ҳанбал аз Абдуллоҳ ибни Амр ибни Ос ривоят мекунад, ки Расули Худо (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) фармуд: «Зус-Сувайқатайн аз Ҳабаша Каъбаро вайрон мекунад, зинаташро мегирад ва аз пӯшишаш холӣ мекунад. Гӯё ӯро мебинам, ки сараш мӯй надорад ва пойҳояш каҷанд; бо белу каланд ба он мезанад». Худо донотар аст, ки ин баъд аз зуҳури Яъҷуҷ ва Маъҷуҷ рух медиҳад, зеро дар «Саҳеҳ»-и Бухорӣ аз Абӯсаиди Худрӣ омадааст, ки Расули Худо (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) фармуд: «Пас аз зуҳури Яъҷуҷ ва Маъҷуҷ хона [Каъба] ҳаҷ ва умра карда мешавад».

Сухани Худованди Мутаъол, ки дуои Иброҳим ва Исмоил (алайҳимассалом)-ро нақл мекунад: «Парвардигоро, моро фармонбардори Худ қарор бидеҳ ва аз насли мо уммате фармонбардори Худ [падид овар]; одоби ибодатамонро ба мо нишон бидеҳ ва тавбаи моро бипазир. Ҳаққо, ки Ту тавбапазиру меҳрубонӣ». Ибни Ҷарир гуфтааст: Маънои он ин аст, ки моро фармонбардори амрат ва хоксор дар итоати Худ қарор бидеҳ; дар итоат касеро шарики Ту қарор надиҳем ва ҷуз Ту касеро ибодат накунем.

Ибни Абӣ Ҳотим аз Абдулкарим дар тафсири «моро фармонбардори Худ қарор бидеҳ» нақл кардааст, ки гуфт: «Яъне барои Ту ихлосманд қарор бидеҳ». Ва дар бораи «аз насли мо уммате фармонбардори Худ» гуфт: «Яъне гурӯҳе ихлосманд». Салом ибни Абӣ Мутӣ дар бораи «моро фармонбардор қарор бидеҳ» гуфтааст: «Он ду аллакай мусалмон буданд, вале аз Худо устувор монданро талаб карданд». Икрима гуфтааст, ки ҳангоми ин дуо Худо фармуд: «Қабул кардам».

Дар бораи «аз насли мо уммате фармонбардори Худ» Суддӣ гуфтааст: «Мурод арабҳоянд». Ибни Ҷарир бар он аст, ки маънои оят умумӣ буда, арабу ғайри арабро дар бар мегирад, зеро аз насли Иброҳим банӣ Исроил низ буданд. Худованд мефармояд: «Ва аз қавми Мӯсо гурӯҳе ҳастанд, ки ба ҳақ роҳнамоӣ мекунанд ва бар асоси он адолат меварзанд» [Аъроф: 159]. Ман мегӯям: ин сухани Ибни Ҷарир назари Суддиро рад намекунад, зеро ба арабҳо хос донистани он, дигаронро аз маъно хориҷ намекунад.

Мавзӯи сухан дар ин ҷо арабҳост; барои ҳамин баъдан фармуд: «Парвардигоро, дар миёни онҳо паёмбаре аз худашон барангез, ки оятҳоятро бар онҳо бихонад, китобу ҳикматро ба онҳо биомӯзад ва покизаашон гардонад…» Мурод Муҳаммад (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) аст, ки дар миёни онҳо барангехта шуд, чунонки Худо фармудааст: «Ӯст, ки дар миёни бесаводон паёмбаре аз худашон барангехт…» [Ҷумъа: 2]. Аммо ин паёмбарии ӯро барои сурху сиёҳ рад намекунад, зеро Худо фармудааст: «Бигӯ: Эй мардум, ман фиристодаи Худо ба сӯи ҳамаи шумо ҳастам» [Аъроф: 158], ва далелҳои қатъии дигар низ ҳастанд.

Ин дуо аз Иброҳим ва Исмоил (алайҳимассалом) аст; Худованд низ аз бандагони парҳезгору мӯъминаш чунин нақл мекунад: «Ва онон, ки мегӯянд: “Парвардигоро, аз ҳамсарону фарзандонамон мояи равшании чашм ба мо ато кун ва моро барои парҳезгорон пешво бигардон”» [Фурқон: 74]. Ин дар шариат матлуб аст, зеро аз камоли муҳаббати ибодати Худои Мутаъол он аст, ки инсон дӯст дорад аз насли ӯ касоне бошанд, ки танҳо Худоро бипарастанд ва шарике барои Ӯ қарор надиҳанд. Барои ҳамин, вақте Худованд ба Иброҳим фармуд: «Ман туро барои мардум пешво қарор медиҳам», ӯ гуфт: «Ва аз насли ман чӣ?»

Худо фармуд: «Паймони Ман ба ситамкорон намерасад» [Бақара: 124]. Ҳамчунин сухани ӯ: «Маро ва фарзандонамро аз парастиши бутҳо дур нигаҳ дор» [Иброҳим: 35]. Дар «Саҳеҳ»-и Муслим аз Абӯҳурайра (разияллоҳу анҳу), аз Паёмбар (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) ривоят шудааст: «Вақте фарзанди Одам мемирад, амалаш қатъ мегардад, магар аз се чиз: садақаи ҷория, донише, ки аз он баҳра бурда мешавад, ё фарзанди солеҳе, ки барои ӯ дуо мекунад».

«Одоби ибодатамонро ба мо нишон бидеҳ» — Ибни Ҷурайҷ аз Ато ривоят кардааст, ки маънояш ин аст: «Онҳоро барои мо ошкор кун ва ба мо биёмӯз». Муҷоҳид гуфтааст: «Яъне қурбонгоҳҳои моро». Аз Ато ва Қатода низ чунин маъно ривоят шудааст. Саид ибни Мансур аз Муҷоҳид нақл мекунад, ки Иброҳим гуфт: «Одоби ибодатамонро ба мо нишон бидеҳ».

Ҷабраил омаду ӯро ба назди хона бурд ва гуфт: «Пояҳоро боло бардор». Иброҳим пояҳоро боло бурд ва биноро ба анҷом расонд. Сипас Ҷабраил дасташро гирифт ва ба Сафо бурд ва гуфт: «Ин аз нишонаҳои Худост». Баъд ӯро ба Марва бурда гуфт: «Ин ҳам аз нишонаҳои Худост».

Сипас ба сӯи Мино рафтанд. Вақте ба Ақаба расиданд, Иблис назди дарахте истода буд. Ҷабраил гуфт: «Такбир бигӯ ва ӯро санг зан». Иброҳим такбир гуфт ва ӯро санг зад. Иблис рафт ва назди Ҷамраи миёна истод. Вақте Ҷабраилу Иброҳим ба ӯ расиданд, Ҷабраил гуфт: «Такбир бигӯ ва ӯро санг зан».

Иброҳим такбир гуфт ва санг зад. Иблис рафт. Он палид мехост чизе ба ҳаҷ ворид кунад, аммо натавонист. Ҷабраил дасти Иброҳимро гирифт ва ба Машъарулҳаром бурд ва гуфт: «Ин Машъарулҳаром аст». Баъд ӯро ба Арафот бурд ва гуфт: «Он чиро ба ту нишон додам, шинохтӣ?» Инро се бор пурсид. Иброҳим гуфт: «Бале».

Аз Абӯ Маҷлаз ва Қатода низ монанди ин ривоят шудааст. Абӯдовуди Тайолисӣ аз Ибни Аббос нақл мекунад, ки Иброҳимро ҳангоми нишон дода шудани амалҳои ҳаҷ шайтон дар масъо пешвоз гирифт ва Иброҳим аз ӯ пешдастӣ кард. Сипас Ҷабраил ӯро ба Мино бурд ва гуфт: «Ин ҷойи иқомати мардум аст». Вақте ба Ҷамратул-Ақаба расиданд, шайтон пеши роҳаш омад.

Иброҳим ӯро бо ҳафт санг зад, то рафт. Сипас ба Ҷамраи миёна расиданд; шайтон пеш омад ва ӯро бо ҳафт санг зад, то рафт. Баъд ба Ҷамраи охирин расиданд; боз шайтон пеш омад ва Иброҳим ӯро бо ҳафт санг зад, то рафт. Сипас Ҷабраил ӯро ба Ҷамъ овард ва гуфт: «Ин Машъар аст». Баъд ба Арафа бурд ва гуфт: «Ин Арафа аст». Ҷабраил пурсид: «Шинохтӣ?»

Тафсири ал-Бағавӣ

Сухани Худованди Азза ва Ҷалла: «Ва ҳангоме ки Иброҳим ва Исмоил пояҳои хонаро боло мебурданд». Ровиён гуфтаанд: Худованд макони хонаро ду ҳазор сол пеш аз замин офарид. Он монанди кафки сафед бар рӯи об буд ва замин аз зери он густурда шуд. Вақте Худо Одам (алайҳиссалом)-ро ба замин фуруд овард, ӯ танҳоӣ эҳсос кард ва аз ин ба Худо шикоят бурд.

Пас Худо Байтулмаъмурро, ки аз ёқути биҳиштӣ буд ва ду дари зумурради сабз — шарқӣ ва ғарбӣ — дошт, фуруд оварда, дар ҷои хонаи ҳозира гузошт ва фармуд: «Эй Одам, барои ту хонае ба замин фуруд овардам, ки онро тавоф кунӣ, ҳамон гуна ки гирди Арши Ман тавоф мекунанд, ва назди он намоз бихонӣ, ҳамон гуна ки назди Арши Ман намоз мехонанд». Сангро низ фуруд овард; он сафед буд, аммо аз ламси ҳайзи занон дар замони ҷоҳилият сиёҳ шуд. Одам аз сарзамини Ҳинд пиёда ба сӯи Макка равон шуд. Худо фариштаеро таъйин кард, ки ӯро ба хона роҳнамоӣ мекард.

Одам хона ба ҳаҷ овард ва амалҳои онро ба ҷой овард. Вақте фароғат ёфт, фариштагон ба ӯ бархӯрда гуфтанд: «Эй Одам, ҳаҷат некӯ бод! Мо ду ҳазор сол пеш аз ту ин хонаро ҳаҷ кардаем». Ибни Аббос (разияллоҳу анҳумо) гуфтааст: Одам аз Ҳинд то Макка пиёда чил бор ҳаҷ кард.

Ин ҳолат то замони тӯфон идома дошт. Пас Худо онро ба осмони чаҳорум боло бурд. Ҳар рӯз ҳафтод ҳазор фаришта ба он дохил мешаванд ва дигар ба он барнамегарданд. Худо Ҷабраилро фиристод, то Ҳаҷарул-асвадро барои ҳифз аз ғарқ шудан дар кӯҳи Абуқубайс пинҳон кунад. Ҷойи хона то замони Иброҳим холӣ монд.

Сипас, баъд аз он ки Исмоил ва Исҳоқ ба дунё омаданд, Худованд ба Иброҳим амр кард, ки барои ёд шудани Ӯ хонае бисозад. Иброҳим аз Худои Азза ва Ҷалла хост, ки ҷойи онро барояш муайян кунад. Пас Худо «сакинаро» фиристод, то ӯро ба ҷойи хона роҳнамоӣ кунад. Сақина насими тезҳаракате буд, ки ду сар дошт ва ба мор монанд буд.

Худо ба Иброҳим амр кард, ки ҳар ҷо сақина қарор гирад, ҳамон ҷо бино кунад. Иброҳим аз паси он рафт, то ба Макка расиданд. Сақина болои макони хона мисли сипари чармин печид. Ин сухани Алӣ ва Ҳасан аст.

Ибни Аббос гуфтааст: Худованд абреро ба андозаи Каъба фиристод. Он ҳаракат мекард ва Иброҳим дар сояаш мерафт, то ба Макка расиданд. Абр болои макони хона истод. Аз он ба Иброҳим нидо шуд: «Дар сояи он бино кун; на зиёд кун ва на кам».

Гуфтаанд, Худо Ҷабраилро фиристод, то ҷойи хонаро ба ӯ нишон диҳад, чунонки фармудааст: «Ва ҳангоме ки ҷойи хонаро барои Иброҳим муайян кардем» [Ҳаҷ: 26]. Иброҳим ва Исмоил хонаро бино карданд: Иброҳим месохт ва Исмоил сангҳоро ба ӯ медод. Ин аст маънои сухани Худо: «Ва ҳангоме ки Иброҳим ва Исмоил пояҳои хонаро боло мебурданд», яъне асосҳои онро; шакли танҳоии «қавоид» «қоида» аст. Касоӣ гуфтааст: мурод деворҳои хона аст.

Ибни Аббос гуфтааст: Хона аз панҷ кӯҳ сохта шудааст: Тури Сино, Тури Зайто, Лубнон — кӯҳе дар Шом — ва Ҷудӣ, ки кӯҳе дар Ҷазира аст; пояҳояшро аз Ҳиро, кӯҳе дар Макка, сохтанд. Вақте Иброҳим ба ҷойи Ҳаҷарул-асвад расид, ба Исмоил гуфт: «Санги хубе биёр, то барои мардум нишона бошад». Исмоил санге овард, аммо Иброҳим гуфт: «Сангие беҳтар аз ин биёр». Исмоил рафт, то онро ҷустуҷӯ кунад.

Абуқубайс нидо дод: «Эй Иброҳим, назди ман амонате дорӣ, онро бигир». Иброҳим Ҳаҷарул-асвадро гирифт ва дар ҷойи худ гузошт. Гуфтаанд, Худованд дар осмон хонае бино кард, ки онро Байтулмаъмур ва Зурроҳ меноманд ва ба фариштагон амр кард, ки дар замин дар баробари он Каъбаро ба андоза ва шакли он бино кунанд. Ҳамчунин гуфтаанд: нахустин касе, ки Каъбаро бино кард, Одам буд; он дар замони тӯфон вайрону нопадид шуд, сипас Худо онро барои Иброҳим ошкор кард, то онро аз нав бино кунад.

Сухани Худо: «Парвардигоро, аз мо бипазир» — дар ин ҷо ҳазфе ҳаст; тақдираш ин аст: «ва он ду мегуфтанд: Парвардигоро, бинои моро аз мо бипазир». «Ту шунавову доноӣ»: дуои моро мешунавӣ ва ниятҳои моро медонӣ.

«Парвардигоро, моро фармонбардори Худ қарор бидеҳ» — яъне ягонапараст, итоаткор, ихлосманд ва фурӯтан дар баробари Ту. «Ва аз насли мо» — яъне аз фарзандони мо. «Уммате» — гурӯҳе; «уммат» пайравони паёмбаронро низ мегӯянд. «Фармонбардори Худ» — яъне хоксор ва итоаткор дар баробари Ту.

«Ва ба мо нишон бидеҳ» — яъне ба мо биёмӯз ва ошно гардон. Ибни Касир «арина»-ро бо сокин хондааст; Абӯамр ҳарфи «ро»-ро бо ихтилос хондааст ва дигарон онро бо касра хондаанд. Ибни Омир ва Абӯбакр дар сураи «Ҳа Мим Саҷда» низ ба сокин хондаанд. Асли он «ариъна» буд; барои сабукӣ ҳамзаро ҳазф карданд ва ҳаракати онро ба «ро» гузарониданд.

Касоне, ки бо сокин мехонанд, гуфтаанд: ҳамза рафт ва ҳаракати он низ рафт.

«Маносикамон» — шариатҳои динамон ва амалҳои ҳаҷамон аст. Гуфтаанд: ҷойҳои ҳаҷамон. Муҷоҳид гуфтааст: «Қурбонгоҳҳои мо», зеро «нусук» ба маънои забҳи қурбонӣ аст. Ҳамчунин гуфтаанд: ҷойҳои ибодати мо. Асли «нусук» ибодат аст ва «носик» ибодаткунанда мебошад.

Худои Мутаъол дуои он дуро пазируфт ва Ҷабраилро фиристод, то дар рӯзи Арафа маносики ҳаҷро ба онҳо нишон диҳад. Вақте ба Арафот расид, гуфт: «Эй Иброҳим, шинохтӣ?» Иброҳим гуфт: «Бале». Аз ҳамин рӯ вақтро «Арафа» ва ҷойро «Арафот» номиданд. «Ва тавбаи моро бипазир» — яъне аз мо даргузар. «Ҳаққо, ки Ту тавбапазиру меҳрубонӣ».