Дуо барои фарзанди солеҳ

Тафсири шайх Абдурраҳмон ас-Саъдӣ

(«Парвардигоро, ба ростӣ, устухонам аз ман суст шудааст ва сарам аз мӯйи сафед шуълавар гаштааст ва, эй Парвардигорам, ҳаргиз дар дуои Ту бебаҳра набудаам».) Яъне: суст ва нотавон шудааст. Вақте устухон, ки такягоҳи бадан аст, заиф гардад, дигар узвҳо низ заиф мешаванд. («Ва сарам аз мӯйи сафед шуълавар гаштааст»), зеро сафед шудани мӯй нишонаи заъфу пирӣ, муждарасон ва пешгоми марг ва ҳушдордиҳандаи он аст.

Пас, ӯ бо заъфу нотавонии худ ба даргоҳи Худои Таоло васила ҷуст. Ин аз маҳбубтарин василаҳо назди Худост, зеро он баёнгари канора гирифтан аз тавону неруи худ ва дил бастан ба тавону неруи Худост. («Ва, эй Парвардигорам, ҳаргиз дар дуои Ту бебаҳра набудаам».) Яъне: эй Парвардигор, Ту ҳаргиз маро ноумед ва аз иҷобат маҳрум нагардондаӣ; балки ҳамеша ба ман лутф доштаӣ ва дуоямро иҷобат кардаӣ, лутфу эҳсонат пайваста ба ман мерасид.

Ин васила ҷустан ба даргоҳи Худо бо ёдоварии неъматҳо ва иҷобати дуоҳои пешинаи Ӯст. Ӯ аз Парвардигоре, ки пештар ба ӯ некӣ карда буд, хост, ки некӣ карданро дар оянда низ комил гардонад.

(«Ва ман аз хешовандони баъд аз худам бимнокам».) Яъне: метарсам, ки пас аз маргам касоне, ки ба сарпарастии Банӣ Исроил мерасанд, ҳаққи дини Туро ба ҷо наоранд ва бандагонатро ба сӯи Ту даъват накунанд. Аз зоҳири сухан бармеояд, ки ӯ дар миёни онҳо касеро намедид, ки сазовори пешвоӣ дар дин бошад. Ин сухан аз дилсӯзӣ ва хайрхоҳии Закариё (алайҳиссалом) шаҳодат медиҳад.

Дархости фарзанд аз ҷониби ӯ мисли дархости дигарон набуд, ки танҳо манфиати дунёиро дар назар доранд; балки мақсадаш ҳифзи манфиати дин ва тарс аз нобуд шудани он буд, зеро дигаронро барои ин кор шоиста намедид. Хонадони ӯ дар дин машҳур, сарчашмаи рисолат ва ҷойгоҳи умед ба хайр буд. Пас, аз Худо хост, ки ба ӯ фарзанд ато кунад, то баъд аз ӯ динро барпо дорад. Ӯ ҳамчунин шикоят кард, ки ҳамсараш нозост, яъне аслан фарзанд намезояд ва ӯ ба пирии ниҳоят расидааст; яъне ба синне, ки дар он шаҳват ва фарзанддор шудан хеле кам иттифоқ меафтад.

(«Пас, аз назди Худат сарпарасте ба ман ато кун».) Ин сарпарастӣ сарпарастии дин ва мероси нубувват, дониш ва амал аст.

(«То аз ман мерос барад ва аз хонадони Яъқуб мерос барад; ва Парвардигоро, ӯро писандида гардон».) Яъне: ӯро бандаи солеҳе гардон, ки Ту аз ӯ розӣ бошӣ ва дар дили бандагонат дӯстдоштааш кунӣ. Хулоса, ӯ аз Худо фарзанди писари солеҳ хост, ки пас аз марги ӯ боқӣ монад ва ҷойгузини ӯ бошад, инчунин назди Худо ва офаридагонаш паёмбаре писандида бошад. Ин беҳтарин навъи фарзанд аст.

Аз раҳмати Худо ба бандааш ин аст, ки фарзанди солеҳе ба ӯ рӯзӣ диҳад, ки дорои хислатҳои наҷиб ва ахлоқи шоиста бошад. Пас, Парвардигораш ба ӯ раҳм кард ва дуояшро иҷобат намуд.

Тафсири имом Ибни Касир

Муҷоҳид дар бораи сухани Худо: («То аз ман мерос барад ва аз хонадони Яъқуб мерос барад») гуфтааст: «Мероси ӯ дониш буд ва Закариё аз насли Яъқуб буд». Ҳушайм гуфтааст: Исмоил ибни Абӣ Холид ба мо аз Абӯ Солеҳ дар бораи ин оят хабар дод, ки гуфт: «Мумкин аст ӯ паёмбар шавад, чунонки падаронаш паёмбар буданд». Абдурраззоқ аз Маъмар, аз Қатода, аз Ҳасан ривоят кардааст, ки гуфт: «Нубувват ва илми ӯро мерос мебарад». Саддӣ гуфтааст: «Нубуввати ман ва нубуввати хонадони Яъқубро мерос мебарад».

Аз Молик, аз Зайд ибни Аслам низ ривоят шудааст, ки дар бораи («ва аз хонадони Яъқуб мерос барад») гуфт: «Нубуввати онҳоро». Ҷобир ибни Нуҳ ва Язид ибни Ҳорун, ҳар ду аз Исмоил ибни Абӣ Холид, аз Абӯ Солеҳ дар бораи ин оят ривоят кардаанд, ки гуфт: «Моли маро мерос мебарад ва аз хонадони Яъқуб нубувватро мерос мебарад». Ин интихобест, ки Ибни Ҷарир дар тафсираш пазируфтааст.

Абдурраззоқ гуфтааст: Маъмар ба мо аз Қатода ривоят кард, ки Расули Худо (салому дуруди Аллоҳ бар ӯ бод) фармуд: «Худо ба Закариё раҳм кунад! Чӣ қадар ворисон дошт». Худо ба Лут низ раҳм кунад, ки ӯ ба паноҳгоҳи қавӣ такя мекард». Ибни Ҷарир гуфтааст: Абӯ Курейб ба мо ривоят кард, Ҷобир ибни Нуҳ ба мо аз Муборак — яъне ибни Фазола — аз Ҳасан ривоят кард, ки гуфт: Расули Худо (салому дуруди Аллоҳ бар ӯ бод) фармуд: «Худо бар бародарам Закариё раҳм кунад!

Ӯро бо ворисони моли худ чӣ кор буд, ки мегуфт: («Пас, аз назди Худат сарпарасте ба ман ато кун, ки аз ман мерос барад ва аз хонадони Яъқуб мерос барад»)?» Инҳо ривоятҳои мур sal мебошанд ва бо ривоятҳои саҳеҳ мухолифат намекунанд. Худо донотар аст.

Сухани Ӯ: («Ва Парвардигоро, ӯро писандида гардон») яъне: назди Ту ва офаридагонат писандида бошад; Ту ӯро дӯст бидорӣ ва дар дину ахлоқаш ӯро маҳбуби офаридагон гардонӣ.

(«Ӯ гуфт: Парвардигоро, ба ростӣ, устухонам аз ман суст шудааст».) Яъне: заиф шудам ва неруям коста гашт. («Ва сарам аз мӯйи сафед шуълавар гаштааст».) Яъне: сафедӣ дар миёни мӯйҳои сиёҳ паҳн шуда ва аланга задааст. Ибни Дурайд дар қасидаи мақсураи худ гуфтааст: «Оё намебинӣ, ки ранги сарам монанди рахи субҳ аст, ки зери домани шаб падидор мешавад?

Сафедӣ дар миёни мӯйҳои сиёҳ мисли аланга гирифтани оташ дар ангишти дарахти ғазо паҳн шуд». Мақсад аз ин сухан хабар додан аз заъфу пирӣ ва нишонаҳои ошкору пинҳони он аст. Сухани Ӯ: («Ва, эй Парвардигорам, ҳаргиз дар дуои Ту бебаҳра набудаам») яъне: ҳаргиз аз Ту дар дуо ҷуз иҷобат надидаам ва ҳаргиз дар он чи аз Ту хостаам, маро рад накардаӣ.

Сухани Ӯ: («Ва ман аз хешовандони баъд аз худам бимнокам».) Аксари қориён дар калимаи «ал-маволӣ» «ё»-ро бо фатҳа хондаанд ва онро мафъул донистаанд. Аз Кисоӣ ривоят шудааст, ки «ё»-ро сокин хондааст, чунонки шоир гуфтааст: «Гӯё дастони онҳо дар замини ҳамвор дастони канизоне ҳастанд, ки дирҳамҳоро ба ҳам медиҳанд». Шоири дигар гуфтааст: «Ҷавонмардест, ки агар бо офтоб мусобиқа кунад, офтоб рӯйпӯшашро меафканад; ва агар бо моҳи равон рақобат кунад, ӯ низ гарданбанди худро меафканад».

Аз ҳамин қабил аст сухани Абӯ Таммом Ҳабиб ибни Авс Тоӣ: «Шеърҳо дар бораи ӯ ҳасад бурданд, вақте шабҳо барои ӯ бедор мондам, то ҷое ки гумон кардам қофияҳояшон бо ҳам ҷанг хоҳанд кард».

Муҷоҳид, Қатода ва Саддӣ гуфтаанд, ки мақсад аз «маволӣ» хешовандони падарӣ аст. Абӯ Солеҳ гуфтааст: «Калола» [хешовандони ғайри падару фарзанд]. Аз амири мӯъминон Усмон ибни Аффон (Худо аз ӯ розӣ бод) ривоят шудааст, ки онро чунин мехонд: «Ва ман аз кам шудани хешовандони баъд аз худам бимнокам», бо ташдид дар «фо», яъне: шумори хешовандонам баъд аз ман кам мешавад.

Бар асоси қироати аввал, сабаби бими ӯ ин буд, ки метарсид хешовандонаш пас аз ӯ дар миёни мардум рафтори бад кунанд. Пас, аз Худо фарзанд хост, то баъд аз ӯ паёмбар бошад ва бо нубувват ва он чи ба ӯ ваҳй мешавад, роҳбарии мардумро ба уҳда гирад. Дар ин маврид дуояш иҷобат шуд. Бими ӯ аз ин набуд, ки онҳо молашро мерос баранд, зеро мақому мартабаи паёмбар аз он болотару бузургтар аст, ки аз моли худ дилтанг шавад, то аз мерос гирифтани хешовандонаш нороҳат гардад ва фарзанд бихоҳад, то молро гирифта, онҳоро аз он маҳрум кунад.

Дувум: гуфта нашудааст, ки ӯ молу сарвате дошт; балки ӯ наҷҷор буд ва аз дастранҷи худ мехӯрд. Касе монанди ӯ, ба хусус паёмбарон (алайҳимуссалом), ки аз ҳама бештар аз дунё рӯйгардон буданд, мол ҷамъ намекунад.

Севум: бо роҳҳои гуногун дар «Саҳиҳайн» собит шудааст, ки Расули Худо (салому дуруди Аллоҳ бар ӯ бод) фармуд: «Мо мерос намегузорем; он чи аз мо боқӣ монад, садақа аст». Дар ривояте аз Тирмизӣ бо санади саҳеҳ омадааст: «Мо гурӯҳи паёмбарон мерос намегузорем». Пас, бар асоси ин, сухани ӯ: («Пас, аз назди Худат сарпарасте ба ман ато кун, ки аз ман мерос барад») бояд ба маънои мероси нубувват фаҳмида шавад. Аз ҳамин рӯ гуфт: («ва аз хонадони Яъқуб мерос барад»), чунонки Худои Таоло фармудааст: («Ва Сулаймон аз Довуд мерос бурд»), яъне нубувватро.

Агар мақсад мероси мол мебуд, ӯро аз миёни бародаронаш махсус намегардонд ва хабар додан аз ин низ фоидаи муҳиме надошт, зеро дар ҳамаи шариатҳо ва динҳо маълуму пазируфта шудааст, ки фарзанд аз падар мерос мебарад. Агар ин мероси хос намебуд, дар ин бора хабар дода намешуд. Ҳамаи ин суханро тасдиқ ва устувор мекунад он ҳадиси саҳеҳ, ки дар он омадааст: «Мо гурӯҳи паёмбарон мерос намегузорем; он чи аз мо боқӣ монад, садақа аст». [Сураи Намл, 16].

Сухани Ӯ: («Ва ман аз хешовандони баъд аз худам бимнокам».) Аксари қориён «ё»-и «ал-маволӣ»-ро бо фатҳа хондаанд; онро мафъул донистаанд. Аз Кисоӣ сокин хондани он ривоят шудааст, чунонки дар байтҳо омадааст. Муҷоҳид, Қатода ва Саддӣ гуфтаанд, ки мақсад аз «маволӣ» хешовандони падарӣ аст; Абӯ Солеҳ гуфтааст: калола.

Дар ривояте аз халифаи мӯъминон Усмон ибни Аффон (Худо аз ӯ розӣ бод) хонда шудааст: «Ва ман аз кам шудани хешовандони баъд аз худам бимнокам», яъне шумори хешовандонам пас аз ман кам мешавад.

Дар қироати аввал, бими ӯ аз он буд, ки хешовандонаш пас аз ӯ дар байни мардум рафтори ношоиста кунанд. Аз ин рӯ, фарзанд хост, то баъд аз ӯ паёмбар бошад ва мардумро бо нубувват ва ваҳй роҳбарӣ кунад. Ӯ наметарсид, ки хешовандонаш моли ӯро мерос баранд; паёмбар аз он болотар аст, ки аз мерос гирифтани моли худ дилтанг шавад ва фарзанд бихоҳад, то молро ба даст орад ва хешовандонашро аз он маҳрум кунад. Ҳамчунин гуфта нашудааст, ки ӯ мол дошт; баръакс, наҷҷор буд ва аз дастранҷи худ рӯзӣ меёфт.

Паёмбарон аз ҳама бештар аз дунё парҳез мекарданд. Сеюм, дар «Саҳиҳайн» бо чанд санад собит шудааст, ки Расули Худо (салому дуруди Аллоҳ бар ӯ бод) фармуд: «Мо мерос намегузорем; он чи аз мо боқӣ монад, садақа аст». Дар ривояти Тирмизӣ бо санади саҳеҳ омадааст: «Мо гурӯҳи паёмбарон мерос намегузорем». Пас, сухани ӯ: («Пас, аз назди Худат сарпарасте ба ман ато кун, ки аз ман мерос барад») ба мероси нубувват ишора мекунад.

Аз ҳамин рӯ гуфт: («ва аз хонадони Яъқуб мерос барад»), чунонки Худо фармудааст: («Ва Сулаймон аз Довуд мерос бурд»), яъне нубувватро. Агар мақсад мол мебуд, ӯро аз миёни бародаронаш махсус намегардонд ва дар ин хабар фоидаи муҳиме намебуд, зеро фарзанд аз падар мерос бурданаш дар ҳамаи шариатҳо ва динҳо маълум аст. Ҳамаи инро ҳадиси саҳеҳ тасдиқ мекунад: «Мо гурӯҳи паёмбарон мерос намегузорем; он чи аз мо боқӣ монад, садақа аст». Сураи Намл, ояти 16.

Тафсири ал-Бағавӣ

(«Ӯ гуфт: Парвардигоро, ба ростӣ, заиф шудааст») яъне: нотавон ва суст гаштааст («устухонам аз ман») аз пирӣ. Қатода гуфтааст: ӯ аз афтодани дандонҳояш шикоят мекард. («Ва сарам шуълавар гаштааст») яъне: мӯйи сараш сафед шудааст («аз мӯйи сафед»), яъне мӯйи сафед фаро гирифтааст. («Ва, эй Парвардигорам, ҳаргиз дар дуои Ту бебаҳра набудаам».)

Яъне: Ту маро одат додаӣ, ки дар гузашта дуоямро иҷобат кунӣ ва ноумедам нагардонӣ. Гуфта шудааст, ки маънояш ин аст: вақте маро ба имон даъват кардӣ, имон овардам ва бо тарки имон бадбахт нагаштам.

(«То аз ман мерос барад ва аз хонадони Яъқуб мерос барад».) Абӯ Амр ва Кисоӣ ҳар дуро бо ҷазм хондаанд, ба сифати ҷавоби дуо; дигар қориён бо рафъ хондаанд, ба сифати ҳол ё сифат, яъне сарпарасте, ки меросбаранда бошад. Дар бораи ин мерос ихтилоф кардаанд. Ҳасан гуфтааст: маънояш ин аст, ки моли маро мерос барад ва аз хонадони Яъқуб нубувват ва роҳбарии уламои динро мерос барад.

Гуфта шудааст: мақсад мероси нубувват ва дониш аст. Ҳамчунин гуфта шудааст: мақсад мероси роҳбарии уламои дин аст, зеро Закариё сарвари аҳбор [уламои яҳуд] буд. Зуҷҷоҷ гуфтааст: беҳтар он аст, ки онро ба мероси ғайри мол тафсир кунем, зеро аз паёмбаре чун Закариё дур аст, ки бим дошта бошад писарамакҳояш моли ӯро мерос баранд. Маъно ин аст, ки ӯ метарсид писарамакҳояш дини Худоро барбод диҳанд ва аҳкоми онро тағйир диҳанд, чунонки аз Банӣ Исроил тағйири дин ва куштани паёмбаронро дида буд.

Пас, аз Парвардигораш сарпарасти солеҳе хост, ки амнияти умматро ба ӯ биспорад ва нубуввату донишашро мерос барад, то дин зоеъ нагардад. Ин маънои сухани Ато аз Ибни Аббос (Худо аз ҳар ду розӣ бод) аст.

(«Ва Парвардигоро, ӯро писандида гардон».) Яъне: некӯкор, парҳезгор ва писандида гардон.

(«Ва ман аз хешовандонам бимнокам».) «Маволӣ» писарамакҳоянд. Муҷоҳид гуфтааст: хешовандони падарӣ; Абӯ Солеҳ гуфтааст: калола [хешовандони ғайри падару фарзанд]; Калбӣ гуфтааст: ворисон. («Баъд аз худам»), яъне пас аз марги ман.

Ибни Касир «мин вароъӣ»-ро бо фатҳаи «ё» хондааст, дигарон онро сокин хондаанд.

(«Ва ҳамсарам нозост»), яъне фарзанд намезояд. («Пас, аз назди Худат ато кун») яъне: аз назди Худат ба ман бидеҳ, («сарпарастеро»), яъне писаре.