ياشانغاندا سالىھ پەرزەنت تىلەش
رَبِّ إِنِّي، وَهَنَ الْعَظْمُ مِنِّي، وَاشْتَعَلَ الرَّأْسُ شَيْبًا وَلَمْ أَكُنْ بِدُعَائِكَ. رَبِّ شَقِيًّا، وَإِنِّي خِفْتُ الْمَوَالِيَ مِنْ، وَرَائِي، وَكَانَتِ امْرَأَتِي عَاقِرًا، فَهَبْ لِي مِنْ لَدُنْكَ، وَلِيًّا يَرِثُنِي، وَيَرِثُ مِنْ آلِ يَعْقُوبَ، وَاجْعَلْهُ. رَبِّ رَضِيًّا.
رَبِّ إِنِّي وَهَنَ الْعَظْمُ مِنِّي وَاشْتَعَلَ الرَّأْسُ شَيْبًا وَلَمْ أَكُنْ بِدُعَائِكَ رَبِّ شَقِيًّا وَإِنِّي خِفْتُ الْمَوَالِيَ مِنْ وَرَائِي وَكَانَتِ امْرَأَتِي عَاقِرًا فَهَبْ لِي مِنْ لَدُنْكَ وَلِيًّا يَرِثُنِي وَيَرِثُ مِنْ آلِ يَعْقُوبَ وَاجْعَلْهُ رَبِّ رَضِيًّا
ئاۋازنى يۈكلەش مەغلۇپ بولدى. كېيىن قايتا سىناڭ.
ئۇ ئېيتتى: «پەرۋەردىگارىم! مەن ھەقىقەتەن كۈچ ـ قۇۋۋىتىمدىن كەتتىم، چېچىم ئاقاردى. پەرۋەردىگارىم! ساڭا دۇئا قىلىپ ئۈمىدسىز بولۇپ قالغىنىم يوق(4). مەن تاغىلىرىمنىڭ بالىلىرىنىڭ ئورنۇمنى باسالماسلىقلىرىدىن (يەنى دىننى قولدىن بېرىپ قويۇشلىرىدىن) ھەقىقەتەن ئەنسىرەيمەن، مېنىڭ ئايالىم تۇغماستۇر، (پەزلىڭدىن) ماڭا بىر (ياخشى) پەرزەنت ئاتا قىلغىن(5). ئۇ ماڭا ۋارىس بولغاي ۋە يەئقۇب ئەۋلادىغا ۋارىس بولغاي، پەرۋەردىگارىم! ئۇنى سېنىڭ رازىلىقىڭغا ئېرىشىدىغان قىلغىن»(6).
ئەھۋالىنىڭ ئاجىزلىقىنى بايان قىلىش (لىسانۇلھال)، «ھەب لى» (لِي هَبْ — ماڭا ئاتا قىلغىن) ۋە «ئىجئەلھۇ» (اجْعَلْهُ — ئۇنى قىلغىن) دەپ تىلەش. جىسمانىي ئاجىزلىق ۋە قېرىلىققا قارىماي سالىھ ئەۋلاد تىلەشنىڭ ئۈلگىسى.
شەيخ ئابدۇرراھمان سەئدىنىڭ تەفسىرى
(يَرِثُنِي وَيَرِثُ مِنْ آلِ يَعْقُوبَ وَاجْعَلْهُ رَبِّ رَضِيًّا) يەنى، ئۇنى ئۆزۈڭ رازى بولىدىغان ۋە بەندىلىرىڭگە سۆيۈملۈك قىلىدىغان سالىھ بەندە قىلغىن. خۇلاسىلىگەندە، زەكەرىيا ئاللاھتىن ئوغۇل پەرزەنت تىلەپ، ئۇنىڭ ئۆزىدىن كېيىن ياشىشىنى، ئورنىغا ۋەلىي بولۇشىنى، شۇنداقلا ئاللاھ ۋە مەخلۇقاتلار رازى بولىدىغان پەيغەمبەر بولۇشىنى سورىدى. بۇ پەرزەنتلەرنىڭ ئەڭ ئەۋزىلىدۇر. ئاللاھنىڭ بەندىسىگە قىلغان رەھمەتلىرىدىن بىرى، ئۇنىڭغا ئەخلاقنىڭ ياخشى خىسلەتلىرى ۋە پەزىلەتلىك سۈپەتلەرنىڭ ھەممىسىنى ئۆزىدە جەم قىلغان سالىھ پەرزەنت ئاتا قىلىشىدۇر.
شۇنىڭ بىلەن رەببى ئۇنىڭغا رەھىم قىلدى ۋە دۇئاسىنى ئىجابەت قىلدى.
(رَبِّ إِنِّي وَهَنَ الْعَظْمُ مِنِّي) يەنى، سۆڭىكىم ئاجىزلاپ، كۈچۈم كەتتى. بەدەننىڭ تىرىكى بولغان سۆڭەك ئاجىزلىسا، باشقا ئەزالارمۇ ئاجىزلايدۇ. (وَاشْتَعَلَ الرَّأْسُ شَيْبًا) يەنى، باشقا ئاق چاچلار يالقۇندەك يېيىلدى. چۈنكى ئاق چاچ ئاجىزلىق ۋە قېرىلىقنىڭ، شۇنداقلا ئۆلۈمنىڭ يېتىپ كېلىۋاتقانلىقىنى بىلدۈرىدىغان ئالامەت ۋە ئاگاھلاندۇرغۇچىدۇر.
ئۇ ئۆزىنىڭ ئاجىزلىقى ۋە چارىسىزلىقىنى ئاللاھقا ۋاسىتە قىلدى. بۇ ئاللاھ ياخشى كۆرىدىغان ۋاسىتىلەرنىڭ بىرىدۇر؛ چۈنكى ئۇ ئادەمنىڭ ئۆزىدە كۈچ-قۇۋۋەت بارلىقىدىن بىزار بولۇپ، قەلبىنىڭ ئاللاھنىڭ كۈچ-قۇۋۋىتىگە باغلانغانلىقىنى بىلدۈرىدۇ. (وَلَمْ أَكُنْ بِدُعَائِكَ رَبِّ شَقِيًّا) يەنى، ئى رەببىم، سەن مېنى ھەرگىز ئۈمىدسىز ياكى جاۋابتىن مەھرۇم قايتۇرمىدىڭ؛ بەلكى ماڭا دائىم مېھرىبان بولدۇڭ، دۇئايىمغا ئىجابەت قىلدىڭ. لۇتپىڭ ئۈزۈلمەي ماڭا يەتتى، ئېھسانىڭ ئۈزلۈكسىز داۋاملاشتى.
بۇ ئاللاھنىڭ ئۆزىگە قىلغان ئېھسانلىرىنى ۋە بۇرۇنقى دۇئالىرىغا ئىجابەت قىلغانلىقىنى ۋاسىتە قىلىش بولۇپ، ئىلگىرى ياخشىلىق قىلغان زاتتىن كېيىنكى ياخشىلىقىنىمۇ تولۇق قىلىشىنى تىلىدى.
(وَإِنِّي خِفْتُ الْمَوَالِيَ مِنْ وَرَائِي) يەنى، مەن ئۆلگەندىن كېيىن بەنى ئىسرائىلغا مەسئۇل بولىدىغانلارنىڭ سېنىڭ دىنىڭنى ھەققىدە تۇتماسلىقىدىن ۋە بەندىلىرىڭنى ساڭا دەۋەت قىلماسلىقىدىن ئەنسىرىدىم. بۇنىڭدىن قارىغاندا، ئۇ دىن ئىشلىرىدا رەھبەرلىككە لايىق بىرەر كىشىنى ئۇلارنىڭ ئارىسىدا كۆرمىگەن. بۇ زەكەرىيا ئەلەيھىسسالامنىڭ كۆيۈنۈشى ۋە نەسىھەتچانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. ئۇنىڭ پەرزەنت تىلىشى باشقىلارنىڭ دۇنيا مەنپەئەتىنى كۆزلەپ پەرزەنت تىلىشىغا ئوخشىمايدۇ؛ بەلكى ئۇنىڭ مەقسىتى دىننىڭ مەنپەئەتى ۋە دىنىنىڭ يوقاپ كېتىشىدىن ئەنسىرەش ئىدى.
ئۇ بۇ ئىشقا باشقىلارنى لايىق كۆرمىدى. ئۇنىڭ ئائىلىسى دىن بىلەن تونۇلغان، پەيغەمبەرلىك مەنبەسى بولغان ۋە ياخشىلىق ئۈمىد قىلىنىدىغان بىر ئائىلە ئىدى. شۇنىڭ ئۈچۈن، ئۇ ئاللاھتىن ئۆزىدىن كېيىن دىنىنى تۇرغۇزىدىغان بىر پەرزەنت ئاتا قىلىشىنى تىلىدى. ئۇ ئايالىنىڭ تۇغماس ئىكەنلىكىنى، يەنى ئەسلىدىنلا تۇغۇت قىلالمايدىغانلىقىنى، ئۆزىنىڭ بولسا قېرىلىقنىڭ ئەڭ ئاخىرقى چېكىگە يەتكەنلىكىنى ئېيتتى؛ بۇ ياشتا جىنسىي قۇۋۋەت ۋە پەرزەنت كۆرۈش ئىنتايىن ئاز ئۇچرايدۇ.
(فَهَبْ لِي مِنْ لَدُنْكَ وَلِيًّا) بۇ يەردىكى ۋەلىيلىك دىننىڭ ۋەلىيلىكى، پەيغەمبەرلىك، ئىلىم ۋە ئەمەلنىڭ مىراس بولۇشىدۇر.
ئىمام ئىبنى كەسىرنىڭ تەفسىرى
مۇجاھىد (يَرِثُنِي وَيَرِثُ مِنْ آلِ يَعْقُوبَ) دېگەن ئايەت ھەققىدە: «ئۇنىڭ مىراسى ئىلىم ئىدى، زەكەرىيا بولسا يەئقۇب ئەۋلادىدىن ئىدى»، دېگەن. ھۇشەيم بىزگە ئىسمائىل ئىبنى ئەبى خالىدتىن، ئۇ ئەبۇ سالىھتىن، ئۇ بولسا (يَرِثُنِي وَيَرِثُ مِنْ آلِ يَعْقُوبَ) ھەققىدە: «ئۇ ئاتا-بوۋىلىرى پەيغەمبەر بولغاندەك پەيغەمبەر بولۇشى مۇمكىن»، دەپ خەۋەر بەردى. ئابدۇررازاق مەئمەر، قەتادە ۋە ھەسەندىن نەقىل قىلىپ: «ئۇ ئۇنىڭ پەيغەمبەرلىكى ۋە ئىلىمىگە ۋارىس بولىدۇ»، دېدى. سۇددى: «ئۇ مېنىڭ پەيغەمبەرلىكىمگە ۋە يەئقۇب ئەۋلادىنىڭ پەيغەمبەرلىكىگە ۋارىس بولىدۇ»، دېدى.
مالىك زەيد ئىبنى ئەسلەمدىن نەقىل قىلىپ، (وَيَرِثُ مِنْ آلِ يَعْقُوبَ) ھەققىدە: «ئۇلارنىڭ پەيغەمبەرلىكىگە ۋارىس بولىدۇ»، دېدى. جابىر ئىبنى نۇھ بىلەن يەزىد ئىبنى ھارۇننىڭ ئىككىلىسى ئىسمائىل ئىبنى ئەبى خالىدتىن، ئۇ ئەبۇ سالىھتىن نەقىل قىلىپ، (يَرِثُنِي وَيَرِثُ مِنْ آلِ يَعْقُوبَ) ھەققىدە: «مالىمغا ۋارىس بولىدۇ، يەئقۇب ئەۋلادىدىن بولغان پەيغەمبەرلىككە ۋارىس بولىدۇ»، دېدى. ئىبنى جەرىر تەفسىرىدە مۇشۇ قاراشنى تاللىغان. ئابدۇررازاق مەئمەردىن، ئۇ قەتادەدىن نەقىل قىلىپ، رەسۇلۇللاھنىڭ: «ئاللاھ زەكەرىياغا رەھمەت قىلسۇن، ئۇنىڭ ۋارىسلىرىدىن نېمە ئەندىشىسى بار ئىدى!
ئاللاھ لۇتقا رەھمەت قىلسۇن، ئۇ ھەقىقەتەن كۈچلۈك بىر تەرەپكە پاناھلىناتتى»، دېگەنلىكىنى بايان قىلدى. ئىبنى جەرىر بىزگە ئەبۇ كۇرەيبتىن، ئۇ جابىر ئىبنى نۇھتىن، ئۇ مۇبارەك — يەنى ئىبنى فەدالە — دىن، ئۇ ھەسەندىن نەقىل قىلىپ، رەسۇلۇللاھنىڭ: «قېرىندىشىمىز زەكەرىياغا ئاللاھ رەھمەت قىلسۇن؛ ئۇنىڭ نېمە مال مىراسىدىن ئەندىشىسى بار ئىدى، ئۇ: (فَهَبْ لِي مِنْ لَدُنْكَ وَلِيًّا يَرِثُنِي وَيَرِثُ مِنْ آلِ يَعْقُوبَ) دېگەن ۋاقىتتا؟» دېگەنلىكىنى رىۋايەت قىلدى. بۇلار مۇرسەل رىۋايەتلەردۇر، سەھىھ رىۋايەتلەرگە قارشى دەلىل بولالمايدۇ.
ئاللاھ ئەڭ ياخشى بىلگۈچىدۇر. (وَاجْعَلْهُ رَبِّ رَضِيًّا) دېگەن ئايەتنىڭ مەنىسى: ئۇنى سەن ۋە مەخلۇقاتلىرىڭ رازى بولىدىغان، دىنى ۋە ئەخلاقى ئۈچۈن ياخشى كۆرىدىغان، مەخلۇقاتلىرىڭغىمۇ سۆيۈملۈك قىلىدىغان قىلغىن.
(قَالَ رَبِّ إِنِّي وَهَنَ الْعَظْمُ مِنِّي) يەنى، ئاجىزلاپ، قۇۋۋىتىم كەتتى. (وَاشْتَعَلَ الرَّأْسُ شَيْبًا) يەنى، قارا چاچلار ئارىسىدا ئاق چاچ ئوتتەك يېيىلدى. ئىبنى دۇرەيد ئۆزىنىڭ «مەقسۇرە»سىدە مۇنداق دېگەن: «بېشىمغا قارىساڭ، رەڭگى بىلەن قاراڭغۇلۇقنىڭ پەردىسى ئاستىدىكى سەھەرنىڭ سىزىقىغا ئوخشايدۇ؛ ئۇلارنىڭ قارا چاچلىرى ئارىسىدىكى ئاق چاچلار، غەدا دەرىخىنىڭ كۆمۈرىدە ئوت يالقۇنى يېيىلغاندەك». بۇنىڭدىن مەقسەت ئاجىزلىق ۋە قېرىلىقنى، ئۇنىڭ كۆرۈنەرلىك ۋە يوشۇرۇن ئالامەتلىرىنى بىلدۈرۈشتۇر.
(وَلَمْ أَكُنْ بِدُعَائِكَ رَبِّ شَقِيًّا) يەنى، ئى رەببىم، مەن سېنىڭ دۇئاغا ئىجابەت قىلىشتىن باشقا بىر ئىشىڭنى بىلمەيمەن؛ مەندىن سورىغانلىرىمنى ھەرگىز رەت قىلمىدىڭ.
(وَإِنِّي خِفْتُ الْمَوَالِيَ مِنْ وَرَائِي) ئايەتتىكى «الموالي» سۆزىنىڭ ياساھتا كۆپچىلىك «ياء»نى زەبەر بىلەن ئوقۇغان؛ ئۇنداقتا ئۇ مەفعۇل بولىدۇ. كەسائىي «ياء»نى سۇكۇن بىلەن ئوقۇغان. شائىر مۇنداق دېگەن: «ئۇلارنىڭ قوللىرى قۇمدا، قەغەز پارچىلىرىنى بىر-بىرىگە بېرىۋاتقان قىزلارنىڭ قوللىرىغا ئوخشايدۇ». يەنە بىر شائىر: «ئەگەر كۈن بىلەن بەسلىشىدىغان يىگىت بولسا، كۈن يۆگەك پەردىسىنى تاشلىۋېتەر؛ سەييارە ئاي بىلەن بەسلىشىدىغان بولسا، ئۇ ئاي تاجىنى تاشلىۋېتەر»، دېگەن.
ئەبۇ تاممام ھەبىب ئىبنى ئەۋس ئەل-تائىنىڭ مۇنۇ سۆزىمۇ شۇنىڭدىن: «ئۇنىڭ ئۈچۈن كېچىچە ئويغاق تۇرغاندا، شېئىر ئۇنىڭ ئىچىدە بىر-بىرىگە قارشى چىقتى؛ ھەتتا قاپىيەلىرى ئۆزئارا ئۇرۇشۇپ كېتەمدىغاندەك بولدى». مۇجاھىد، قەتادە ۋە سۇددى «مەۋالى»دىن مەقسەت ئەسەبە [ئاتا تەرەپتىكى تۇغقانلار] دېدى. ئەبۇ سالىھ «كالالە» [ئاتا-ئانىدىن ياكى بالىلاردىن باشقا تۇغقانلار] دېدى. ئەمىرۇل مۇئمىنىن ئوسمان ئىبنى ئەففان (ئاللاھ ئۇنىڭدىن رازى بولسۇن) نىڭ (وَإِنِّي خِفْتُ الْمَوَالِيَ مِنْ وَرَائِي) نى «ف»نى تەشددىد بىلەن ئوقۇغانلىقى رىۋايەت قىلىنغان؛ بۇنىڭ مەنىسى: «مېنىڭدىن كېيىن ئەسەبىلىرىم ئاز قالدى»، دېگەنلىكتۇر.
بىرىنچى قىرائەتتە زەكەرىيانىڭ ئەندىشىسى، ئۆزىدىن كېيىن ئۇلارنىڭ كىشىلەرگە يامان مۇئامىلە قىلىشىدىن ئەندىشە قىلغانلىقىدۇر. شۇڭا ئاللاھتىن ئۆزىدىن كېيىن پەيغەمبەر بولىدىغان، ئۇنىڭ پەيغەمبەرلىكى ۋە ۋەھيى قىلىنغانلىرى بىلەن ئۇلارنى باشقۇرىدىغان بىر پەرزەنت سورىدى. ئۇنىڭ بۇ يەردىكى ئەندىشىسى ئۇنىڭ مېلىغا ۋارىس بولۇشلىرىدىن ئەمەس. چۈنكى پەيغەمبەرنىڭ مەرتىۋىسى ۋە قەدىر-قىممىتى مالغا شۇنچىلىك كۆڭۈل بۆلۈپ، ئەسەبە تۇغقانلىرىنىڭ ئۇنىڭغا ۋارىس بولۇشىنى يامان كۆرۈپ، ئۇلارنىڭ ئورنىغا مالنى ئېلىپ قالىدىغان بىر پەرزەنت تىلىگۈدەك دەرىجىدە ئەمەس.
بۇنىڭ يەنە بىر تەرىپى: ئۇنىڭ مال-مۈلۈككە ئىگە ئىكەنلىكى بايان قىلىنمىغان؛ ئۇ ئۆز قولى بىلەن ئىشلىگەن كىرىمىدىن ياشايدىغان ياغاچچى ئىدى. بۇنداق كىشى مال توپلىمايدۇ، بولۇپمۇ پەيغەمبەرلەر دۇنياغا ئەڭ بېغىشلانمىغان كىشىلەردۇر. ئۈچىنچىدىن، ئىككى سەھىھ كىتابتا رەسۇلۇللاھنىڭ: «بىز مىراس قالدۇرمايمىز، قالدۇرغىنىمىز سەدىقەدۇر»، دېگەنلىكى كۆپ يول بىلەن سەھىھ رىۋايەت قىلىنغان. تىرمىزىدە سەھىھ ئىسناد بىلەن: «بىز پەيغەمبەرلەر جامائىتى مىراس قالدۇرمايمىز»، دېگەن رىۋايەت بار.
شۇڭا (فَهَبْ لِي مِنْ لَدُنْكَ وَلِيًّا يَرِثُنِي) دېگەن سۆزنى پەيغەمبەرلىك مىراسىغا يۈكلەش لازىم. شۇنىڭ ئۈچۈن: (وَيَرِثُ مِنْ آلِ يَعْقُوبَ) دېدى. ئاللاھ تائالا: (وَوَرِثَ سُلَيْمَانُ دَاوُودَ) [سۇلەيمان داۋۇدقا ۋارىس بولدى] دېدى؛ بۇ پەيغەمبەرلىك مىراسىدۇر. چۈنكى بۇ مال مىراسى بولغان بولسا، ئۇنى قېرىنداشلىرىنىڭ ئىچىدىن ئايرىملاپ سۇلەيمانغا خاس قىلمىغان بولاتتى.
بۇنى ئېيتىشنىڭمۇ ئالاھىدە پايدىسى بولمىغان بولاتتى؛ چۈنكى بارلىق شەرىئەت ۋە دىنلاردا بالىنىڭ ئاتىسىغا ۋارىس بولىدىغانلىقى ئاللىبۇرۇن مەلۇم ۋە مۇقىم. ئەگەر بۇ ئالاھىدە مىراس بولمىغان بولسا، ئاللاھ ئۇنى خەۋەر قىلمىغان بولاتتى. بۇلارنىڭ ھەممىسى: «بىز پەيغەمبەرلەر جامائىتى مىراس قالدۇرمايمىز، قالدۇرغىنىمىز سەدىقەدۇر»، دېگەن ھەدىسنىڭ سەھىھلىكىنى مۇئەييەنلەشتۈرىدۇ. «نەمىل» سۈرىسى، ١٦-ئايەت.
بەغاۋىنىڭ تەفسىرى
(قَالَ رَبِّ إِنِّي وَهَنَ) ئاجىزلىدى، بوشىدى. (الْعَظْمُ مِنِّي) قېرىلىق سەۋەبىدىن. قەتادە: «ئازۇ تىشلىرىمنىڭ چۈشۈپ كېتىشىدىن شىكايەت قىلدى»، دېدى. (وَاشْتَعَلَ الرَّأْسُ) يەنى، باشنىڭ چېچى ئاقاردى. (شَيْبًا) يەنى، ئاق چاچلار كۆپەيدى.
(وَلَمْ أَكُنْ بِدُعَائِكَ رَبِّ شَقِيًّا) يەنى، سەن مېنى ئىلگىرى دۇئاغا ئىجابەت قىلىشقا ئادەتلەندۈردۈڭ، ئۈمىدسىز قىلمىدىڭ. يەنە بىر قاراشتا، مەنىسى: سەن مېنى ئىمانغا دەۋەت قىلغاندا ئىمان ئېيتتىم، ئىماننى تەرك قىلىش بىلەن بەختسىز بولمىدىم.
(يَرِثُنِي وَيَرِثُ مِنْ آلِ يَعْقُوبَ) ئەبۇ ئەمر بىلەن كەسائىي بۇ ئىككى سۆزدىكى «ث»نى جەزم بىلەن ئوقۇغان؛ بۇ دۇئانىڭ جاۋابىدۇر. قالغان قىرائەت قارىيلىرى رەفع بىلەن ئوقۇغان؛ يەنى، «ۋارىس بولىدىغان ۋەلىي» دېگەن سۈپەت مەنىسىدە. بۇ مىراسنىڭ نېمە ئىكەنلىكى ھەققىدە ئىختىلاپ قىلىندى. ھەسەن: «مەنىسى، ئۇ مېنىڭ مېلىمغا ۋارىس بولىدۇ، يەئقۇب ئەۋلادىدىن بولغان پەيغەمبەرلىك ۋە ھەبىرلىككە ۋارىس بولىدۇ»، دېدى.
يەنە بىر قاراشتا، پەيغەمبەرلىك ۋە ئىلىم مىراسى كۆزدە تۇتۇلغان. يەنە بىر قاراشتا، ھەبىرلىك مىراسى كۆزدە تۇتۇلغان؛ چۈنكى زەكەرىيا ھەبىرلەرنىڭ باشلىقى ئىدى. زەججاج: «بۇنى مال مىراسىدىن باشقا مىراس دەپ چۈشىنىش ئەۋزەل. چۈنكى زەكەرىيادەك بىر پەيغەمبەرنىڭ تاغا بالىلىرى ئۇنىڭ مېلىغا ۋارىس بولۇشىدىن ئەنسىرىشى يىراق ئىش»، دېدى.
مەنىسى: ئۇ بەنى ئىسرائىلنىڭ ئىچىدە كۆرگەن دىننى ئالماشتۇرۇش ۋە پەيغەمبەرلەرنى ئۆلتۈرۈش ئەھۋاللىرىغا ئاساسەن، تاغا بالىلىرىنىڭ ئاللاھنىڭ دىنىنى زايە قىلىشى ۋە ھۆكۈملىرىنى ئۆزگەرتىشىدىن ئەنسىرىدى. شۇڭا رەببىدىن ئۈممىتىنى ئۇنىڭغا ئامانەت قىلىشقا ئىشەنگىلى بولىدىغان سالىھ بىر ۋەلىي، دىن زايە بولۇپ كەتمەسلىكى ئۈچۈن پەيغەمبەرلىك ۋە ئىلىمگە ۋارىس بولىدىغان كىشى سورىدى. بۇ ئەتادىن ئىبنى ئابباس (ئاللاھ ئۇ ئىككىسىدىن رازى بولسۇن) ھەققىدە رىۋايەت قىلىنغان قاراشنىڭ مەنىسىدۇر. (وَاجْعَلْهُ رَبِّ رَضِيًّا) يەنى، ئۇنى ياخشىلىق قىلغۇچى، تەقۋادار ۋە رازى بولىدىغان قىلغىن.
(وَإِنِّي خِفْتُ الْمَوَالِيَ) «مەۋالى» تاغا بالىلىرىدۇر. مۇجاھىد: «ئەسەبە تۇغقانلار»، دېدى. ئەبۇ سالىھ: «كالالە»، دېدى. كەلْبى: «ۋارىسلار»، دېدى. (مِنْ وَرَائِي) يەنى، ئۆلۈمىمدىن كېيىن. ئىبنى كەسىر (مِنْ وَرَائِي) دىكى «ياء»نى زەبەر بىلەن، قالغانلار سۇكۇن بىلەن ئوقۇغان.
(وَكَانَتِ امْرَأَتِي عَاقِرًا) ئايالىم تۇغماس، پەرزەنت تۇغمايدۇ. (فَهَبْ لِي مِنْ لَدُنْكَ) ماڭا ئۆز دەرگاھىڭدىن ئاتا قىلغىن. (وَلِيًّا) بىر ئوغۇل پەرزەنت.
«سەھىھۇل بۇخارى»دا (٣٠٨٧-ھەدىس) پەيغەمبەردىن مۇنداق رىۋايەت قىلىنىدۇ: «بىز پەيغەمبەرلەر مىراس قالدۇرمايمىز. بىز قالدۇرغان نەرسە سەدىقەدۇر».