رَبِّ إِنِّي، وَهَنَ الْعَظْمُ مِنِّي، وَاشْتَعَلَ الرَّأْسُ شَيْبًا وَلَمْ أَكُنْ بِدُعَائِكَ. رَبِّ شَقِيًّا، وَإِنِّي خِفْتُ الْمَوَالِيَ مِنْ، وَرَائِي، وَكَانَتِ امْرَأَتِي عَاقِرًا، فَهَبْ لِي مِنْ لَدُنْكَ، وَلِيًّا يَرِثُنِي، وَيَرِثُ مِنْ آلِ يَعْقُوبَ، وَاجْعَلْهُ. رَبِّ رَضِيًّا.
رَبِّ إِنِّي وَهَنَ الْعَظْمُ مِنِّي وَاشْتَعَلَ الرَّأْسُ شَيْبًا وَلَمْ أَكُنْ بِدُعَائِكَ رَبِّ شَقِيًّا وَإِنِّي خِفْتُ الْمَوَالِيَ مِنْ وَرَائِي وَكَانَتِ امْرَأَتِي عَاقِرًا فَهَبْ لِي مِنْ لَدُنْكَ وَلِيًّا يَرِثُنِي وَيَرِثُ مِنْ آلِ يَعْقُوبَ وَاجْعَلْهُ رَبِّ رَضِيًّا
غږ نه شو پورته کېدای. وروسته بیا هڅه وکړئ.
ووېل: زما ربه! هډوكي مې كمزوري شوي او سر مې له ډېر زوړوالي (سپين) ځليږي، او زه خو له تا نه په غوښتنه كې اې زما ربه نامراده شوى هم نه يم. او بې شکه زه ویریږم له دې خپلوانو (خپلو) چې زما نه وروسته دي (په دین باندې)، او ښځه زما هم شنډه ده؛ نو راوبخښه ما ته خاص له خپل طرفه څوک دین سمبالوونکی. چې وارث شي زما په دین کې او وارث شي د کورنۍ د یعقوب -علیه السلام- په دین کې، او وګرځوه هغه لره غوره.
د دعا بڼې: د حال په ژبه د کمزورۍ بیان، د «هَبْ لِي» (ما ته راوبخښه) غوښتنه، او «اجْعَلْهُ» (هغه وګرځوه) دعا. دا د جسمي کمزورۍ او زړښت پر مهال د صالح اولاد د غوښتلو بېلګه ده.
د شیخ عبدالرحمن السعدي تفسیر
«چې زما وارث شي او د یعقوب له کورنۍ څخه وارث شي، او زما ربه، هغه خوښ شوی وګرځوه»؛ یعنې داسې صالح بنده یې وګرځوه چې ته ترې راضي یې او د خپلو بندګانو په زړونو کې یې محبوب کړې. د دعا مطلب دا دی چې هغه له الله څخه د نارینه صالح اولاد غوښتنه وکړه، چې تر ده وروسته پاتې شي، د هغه ځایناستی وي او د الله او د خلکو په نزد خوښ شوی پېغمبر وي. دا د اولادونو تر ټولو غوره حالت دی. د الله له لوري پر خپل بنده له رحمت څخه دا هم دي چې داسې صالح اولاد ورکړي چې د ښو اخلاقو او ستایلو وړ خویونو ښېګڼې پکې راټولې وي. نو رب یې پر هغه رحم وکړ او دعا یې قبوله کړه.
«زما ربه! بېشکه زما هډوکي کمزوري شوي دي»؛ یعنې سست او کمزوري شوي دي. کله چې د بدن د ستنې په څېر هډوکي کمزوري شي، نور غړي هم کمزوري کېږي. «او سر مې د زړښت له امله سپین شوی دی»؛ ځکه سپینږیري د کمزورۍ او زړښت نښه، د مرګ استازی او د هغه مخکښ دی.
نو زکریا علیه السلام الله تعالی ته خپله کمزوري او بېوسي وړاندې کړه. دا الله ته له تر ټولو غوره وسیلو څخه ده، ځکه دا د خپل توان او ځواک پرېښودل او د زړه تړل د الله پر توان او ځواک ښيي. «او زما ربه! زه ستا په دعا کولو کې نامراده شوی نه یم»؛ یعنې، زما ربه، تا هېڅکله زه ناهیلی او د دعا له قبلېدو محروم نه یم ګرځولی، بلکې تل دې زما پالنه کړې او زما دعا دې قبوله کړې ده، او ستا لورینې پر ما پرلهپسې راورېدلې او احسان دې ما ته رسېدلی دی.
په دې وینا کې یې الله ته د پخوانیو نعمتونو او د خپلو دعاوو د قبلېدو په وسیله توسل وکړ؛ نو له هغه ذات څخه یې وغوښتل چې پخوا یې احسان ورسره کړی و، اوس هم خپل احسان پرې بشپړ کړي.
«او بېشکه زه له خپلو وروسته پاتې خپلوانو څخه وېرېږم»؛ یعنې له هغو کسانو څخه وېرېږم چې زما له مړینې وروسته به د بني اسرائیلو چارې پر غاړه واخلي: د الله دین به سم نه پالي او د هغه بندګان به الله ته نه رابولي. د دې وینا څرګند مفهوم دا دی چې په هغوی کې یې د دین د مشرتابه وړ څوک نه لیدل. په دې کې د زکریا علیه السلام خواخوږي او خیرغوښتنه ښکاري؛ د هغه د اولاد غوښتنه د نورو خلکو په څېر یوازې د دنیا د ګټې لپاره نه وه، بلکې د دین د مصلحت او د هغه د ضایع کېدو د وېرې له امله وه. هغه نور کسان د دې کار لپاره وړ نه ګڼل.
د هغه کورنۍ په دین کې مشهوره، د رسالت سرچینه او د خیر د تمې ځای وه؛ نو له الله څخه یې وغوښتل چې داسې اولاد ورکړي چې تر ده وروسته دین پر مخ یوسي. هغه شکایت وکړ چې ښځه یې شنډه ده، یعنې هېڅ اولاد نه زېږوي، او دی هم د ډېر زړښت عمر ته رسېدلی دی؛ داسې عمر چې پکې د شهوت او اولاد پیدا کېدل ډېر کم پېښېږي. «نو ما ته له خپل لوري یو ځایناستی راوبخښه»؛ دا ځایناستي د دین په برخه کې دی، او مراد د نبوت، علم او عمل میراث دی.
د امام ابن کثیر تفسیر
مجاهد د «چې زما وارث شي او د یعقوب له کورنۍ څخه وارث شي» د وینا په اړه ویلي: د هغه میراث علم و، او زکریا د یعقوب له اولادې څخه و. هُشَیم وایي: اسماعیل بن ابي خالد موږ ته له ابي صالح څخه روایت وکړ چې د دې وینا په اړه یې وویل: کېدای شي هغه پېغمبر وي، لکه څنګه چې پلرونه یې پېغمبران وو. عبدالرزاق له معمر، هغه له قتاده او هغه له حسن څخه روایت کړی چې مطلب یې دا دی: د هغه نبوت او علم به په میراث وړي. سُدّي ویلي: زما نبوت او د یعقوب د کورنۍ نبوت به په میراث وړي.
له مالک څخه، هغه له زید بن اسلم څخه روایت دی چې د «او د یعقوب له کورنۍ څخه وارث شي» په اړه یې وویل: د هغوی نبوت به په میراث وړي. جابر بن نوح او یزید بن هارون دواړو له اسماعیل بن ابي خالد، هغه له ابي صالح څخه روایت کړی چې د دې وینا په اړه یې وویل: زما مال به په میراث وړي او د یعقوب له کورنۍ څخه به نبوت په میراث وړي. ابن جریر په خپل تفسیر کې همدا نظر غوره کړی دی.
عبدالرزاق وایي: معمر موږ ته له قتاده څخه روایت وکړ چې رسول الله صلی الله علیه وسلم وفرمایل: «الله دې پر زکریا رحم وکړي؛ د هغه د وارثانو له لاسه به یې څومره کړاو لیده. او الله دې پر لوط رحم وکړي، بېشکه هغه یوه کلک پناهځای ته پناه وړله.» ابن جریر وایي: ابو کریب موږ ته روایت وکړ، هغه ته جابر بن نوح، له مبارک ــ چې د ابن فضاله زوی دی ــ او هغه له حسن څخه روایت کړی چې رسول الله صلی الله علیه وسلم وفرمایل: «الله دې زما پر ورور زکریا رحم وکړي؛ د خپل مال د وارثانو په اړه یې څه اندېښنه لرله، چې ویې ویل: “نو ما ته له خپل لوري یو ځایناستی راوبخښه چې زما وارث شي او د یعقوب له کورنۍ څخه وارث شي.”»
دا مرسل روایتونه دي او له صحیح روایتونو سره ټکر نه لري، او الله ښه پوهېږي.
د «او زما ربه، هغه خوښ شوی وګرځوه» وینا معنا دا ده: هغه دې ستا او ستا د مخلوق په نزد د خوښې وړ وي؛ ته دې ورسره مینه ولرې او د هغه د دین او اخلاقو له امله دې ستا د مخلوق په زړونو کې محبوب وي.
«هغه وویل: زما ربه! بېشکه زما هډوکي کمزوري شوي دي»؛ یعنې ځواکونه مې کمزوري او سست شوي دي. «او سر مې د زړښت له امله سپین شوی دی»؛ یعنې سپینږیري په تور ویښتو کې داسې بل شوی دی، لکه ابن درید چې په خپل مقصوره شعر کې ویلي دي: «ایا نه وینې چې زما سر رنګ د سهار د هغې وړانګې ته ورته دی چې د تیارې لمنو لاندې وي؟» او «سپین ویښتان یې د تور ویښتو په منځ کې داسې بل شوي، لکه د غضا د سکروټو پر سر د اور بلېدل.»
له دې څخه مراد د کمزورۍ او زړښت څرګندول دي، له هغو نښو سره چې په ظاهر او باطن کې ورسره مل وي. د «او زما ربه! زه ستا په دعا کولو کې نامراده شوی نه یم» وینا معنا دا ده: ما له تا پرته بل څه نه دي لیدلي مګر دا چې دعا مې قبوله کړې ده، او په هېڅ هغه څه کې دې نه یم رد کړی چې درڅخه مې غوښتنه کړې ده.
د «او بېشکه زه له خپلو وروسته پاتې خپلوانو څخه وېرېږم» په وینا کې، ډېرو قاریانو د «الموالي» په کلمه کې «یاء» په زبر لوستې، نو کلمه مفعول ده. له کسائي څخه روایت دی چې «یاء» یې ساکنه لوستې ده، لکه د شاعر په دې وینا کې: «لکه د هغوی لاسونه چې د پراخې میدان په شګه کې دي؛ د هغو نجونو لاسونه چې د سپینو زرو سکې یو بل ته ورکوي.» بل شاعر ویلي دي: «ځوان داسې دی چې که له لمر سره سیالي وکړي، لمر به خپله پرده وغورځوي؛ او که له روانې سپوږمۍ سره سیالي وکړي، هغه به خپل هارونه وغورځوي.»
له همدې ډول څخه د ابو تمام حبیب بن اوس طایي دا وینا هم ده: «شعرونه د هغه په اړه سره سیالي کوي؛ کله چې د ده لپاره ویښ پاتې شوم، انګېرل مې چې قافیې به یې یو له بل سره وجنګېږي.»
مجاهد، قتاده او سُدّي ویلي چې له «الموالي» څخه مراد خپلوان دي. ابو صالح ویلي: مراد د پلار له اړخه خپلوان دي چې اولاد نه لري. له امیرالمؤمنین عثمان بن عفان رضي الله عنه څخه روایت شوی چې هغه دا عبارت داسې لوست: «او بېشکه زه له خپلو وروسته پاتې خپلوانو څخه وېرېږم»؛ دلته یې «ف» په تشدید لوسته، په دې معنا چې زما له مړینې وروسته مې خپلوان لږ دي. د لومړي قرائت له مخې، د زکریا د وېرې وجه دا وه چې وېره یې لرله هغوی به تر ده وروسته د خلکو چارې په بد ډول سمبال کړي؛ نو له الله څخه یې د داسې اولاد غوښتنه وکړه چې تر ده وروسته پېغمبر وي او د نبوت او وحې له لارې د خلکو چارې سمبال کړي.
په دې کې مراد دا نه دی چې هغه د خپل مال د میراث له امله د هغوی په اړه اندېښمن و؛ ځکه د پېغمبر مقام او قدر تر دې ډېر لوړ دی چې د خپل مال په اړه دومره اندېښمن شي چې د خپلو خپلوانو له میراث اخیستلو کرکه وکړي او د دې لپاره له الله څخه اولاد وغواړي چې مال یې هغوی ته نه، بلکې اولاد ته ورسېږي.
دویمه وجه دا ده چې زکریا علیه السلام د مال خاوند نه و؛ هغه ترکاڼ و او د خپلو لاسونو له ګټې یې خوراک کاوه. داسې کس مال نه شي راټولولی، په ځانګړي ډول پېغمبران علیهم السلام چې په دنیا کې تر ټولو زیات زاهدان وو. درېیمه دا چې په صحیح بخاري او صحیح مسلم کې له څو لارو ثابته ده چې رسول الله صلی الله علیه وسلم فرمایلي دي: «موږ میراث نه پرېږدو؛ څه چې پرېږدو، هغه صدقه ده.» او په ترمذي کې په صحیح سند روایت دی: «موږ، د پېغمبرانو ډله، میراث نه پرېږدو.»
نو په دې بنسټ د «نو ما ته له خپل لوري یو ځایناستی راوبخښه چې زما وارث شي» وینا باید د نبوت پر میراث واړول شي. له همدې امله یې ویلي: «او د یعقوب له کورنۍ څخه وارث شي»، لکه څنګه چې الله تعالی فرمایلي دي: «او سلیمان له داود څخه میراث واخیست» (النمل: ۱۶)، یعنې د نبوت میراث. که مراد د مال میراث وای، نو سلیمان علیه السلام به له خپلو وروڼو څخه په ځانګړي ډول نه و یاد شوی، او د دې خبرې خبرول به کومه ځانګړې ګټه نه لرله؛ ځکه په ټولو شریعتونو او ملتونو کې دا معلومه او ثابته ده چې اولاد له خپل پلار څخه میراث اخلي. که دا ځانګړی میراث نه وای، نو الله به یې په اړه خبر نه و ورکړی.
دا ټول د هغه صحیح حدیث له مخې تایید او ثابتېږي چې فرمایي: «موږ، د پېغمبرانو ډله، میراث نه پرېږدو؛ څه چې پرېږدو، هغه صدقه ده.»
د البغوي تفسیر
«وهن»؛ یعنې د زړښت له امله کمزوری او نری شو. قتاده ویلي: د غاښونو د لوېدو شکایت یې وکړ. «العظم مني»؛ یعنې زما هډوکي. «او سر مې ولګېد»؛ یعنې د سر ویښتان یې سپین شول. «د سپینږیري کېدو له امله»؛ یعنې د ویښتانو سپینوالی. «او زما ربه!
زه ستا په دعا کولو کې نامراده شوی نه یم»؛ یعنې په تېرو وختونو کې دې د دعا قبلېدل زما عادت ګرځولی او ناهیلی دې نه یم کړی. او ویل شوي چې معنا یې دا ده: کله چې تا زه ایمان ته راوبلم، ایمان مې راوړ او د ایمان پرېښودلو له امله بدمرغه نه شوم.
«چې زما وارث شي او د یعقوب له کورنۍ څخه وارث شي»؛ ابو عمرو او کسائي دواړو فعلونو کې «ث» په جزم لوستی، د دعا د ځواب په توګه؛ نورو قاریانو یې په رفع لوستی، یعنې داسې ځایناستی چې وارث وي. د دې میراث په اړه اختلاف شوی دی. حسن ویلي: معنا دا ده چې زما مال به په میراث وړي او د یعقوب له کورنۍ څخه به نبوت او د احبارۍ مشري په میراث وړي. او ویل شوي: مراد د نبوت او علم میراث دی.
او ویل شوي: د احبارۍ مشري میراث وړي، ځکه زکریا د احبارو مشر و. زجاج ویلي: غوره دا ده چې دا د مال له میراث پرته پر بل ډول میراث حمل شي؛ ځکه دا لرې ده چې زکریا، سره له دې چې د پېغمبرانو له ډلې و، اندېښنه وکړي چې د تره زامن یې مال په میراث وړي. مطلب دا دی چې هغه د خپلو تره زامنو له امله وېرېده چې د الله دین به ضایع کړي او احکام به یې بدل کړي؛ ځکه په بني اسرائیلو کې یې د دین بدلول او د پېغمبرانو وژل لیدلي وو. نو له خپل رب څخه یې یو صالح ځایناستی وغوښت چې د خپل امت په اړه پرې ډاډه وي او د هغه نبوت او علم په میراث یوسي، څو دین ضایع نه شي.
دا د عطاء هغه وینا ده چې له ابن عباس رضي الله عنهما څخه یې روایت کړې ده.
«او زما ربه، هغه خوښ شوی وګرځوه»؛ یعنې نېک، پرهېزګار او د خوښې وړ یې وګرځوه.
«او بېشکه زه له خپلو وروسته پاتې خپلوانو څخه وېرېږم»؛ «الموالي» د تره زامن دي. مجاهد ویلي: مراد د پلار له اړخه خپلوان دي. ابو صالح ویلي: هغه خپلوان چې اولاد نه لري. کلبی ویلي: وارثان. «من ورائي»؛ یعنې زما له مړینې وروسته.
ابن کثیر «ورائي» د «یاء» په زبر لوستې، نورو یې ساکنه لوستې ده.
«او زما ښځه شنډه ده»؛ یعنې اولاد نه زېږوي. «نو له خپل لوري»؛ یعنې له خپل نزد څخه ما ته راکړه. «یو ځایناستی»؛ یعنې یو زوی.
په «صحیح البخاري» (شمېره ۳۰۸۷) کې له پېغمبر صلی الله علیه وسلم څخه روایت شوی دی: «موږ، پېغمبران، میراث نه پرېږدو. څه چې پرېږدو، هغه صدقه ده.»