د الله په لارښوونه هیله

د شیخ عبدالرحمن السعدي تفسیر

د ۲۳ او ۲۴ آیتونو تفسیر: دا منع، لکه د نورو منعو په څېر، که څه هم د یوه ځانګړي لامل له کبله او رسول الله ﷺ ته متوجه شوې ده، خو خطاب یې ټولو مکلفانو ته عام دی. الله تعالی بنده له دې منع کړی چې د راتلونکو چارو په اړه ووایي: «زه به دا کار وکړم»، بې له دې چې د الله د ارادې یادونه ورسره وکړي. په دې کار کې داسې منع شوی اړخ شته چې انسان د راتلونکي پټ او نالیدلي خبر په اړه خبرې کوي، حال دا چې نه پوهېږي دا کار به وکړي که نه، او دا به پېښ شي که نه.

همدارنګه په دې کې د بنده ارادې ته په خپلواک ډول د کار سپارل دي، او دا ناروا ده؛ ځکه ټولې ارادې د الله دي: «او تاسې اراده نه شئ کولای، مګر دا چې الله، د ټولو نړۍوالو رب، اراده وکړي».

د الله د ارادې په یادولو کې د چارو اسانتیا او آسانه کېدل، په هغو کې برکت او د بنده له خوا له خپل رب څخه مرسته غوښتل دي. بنده چې انسان دی، خامخا کله ناکله هېرېږي او د الله د ارادې یادونه پرېږدي؛ نو الله ورته امر کړی چې کله ورپه یاد شي، بیا دې استثنا وکړي، څو موخه تر لاسه شي او د منع شوي کار زیان له منځه ولاړ شي. د الله تعالی له عمومي وینا «او کله چې دې هېر کړل، خپل رب یاد کړه» څخه دا هم اخیستل کېږي چې د هېرېدو پر مهال د الله یادول امر دي؛ ځکه دا هېرېدنه له منځه وړي او بنده ته هغه څه ورپه یادوي چې ترې هېر شوي وي.

همدارنګه هغه څوک چې د الله له یادولو غافل شوی او هېر کړی یې وي، امر کېږي چې خپل رب یاد کړي او له غافلانو څخه نه شي.

څرنګه چې بنده د سمې لارې ته د توفیق او په خپلو ویناوو او کړنو کې د تېروتنې د نه کولو لپاره الله ته اړ دی، الله ورته امر کړی چې ووایي: «ښايي زما رب ما ته له دې څخه لا نږدې د سمې لارې لارښوونه وکړي». نو الله ورته امر کړی چې له الله څخه دعا او هیله وکړي، او پر هغه باور ولري چې د سمې لارې ته رسوونکې تر ټولو نږدې لارې ته به یې لارښوونه وکړي. د هغه بنده لپاره چې حال یې داسې وي، بیا هم خپله هڅه وکړي او د هدایت او سمې لارې د غوښتلو لپاره خپل ټول توان ولګوي، وړ ده چې توفیق ورکړل شي، د خپل رب مرسته ور ورسېږي او په ټولو چارو کې یې سمې لارې ته برابر کړي.

د امام ابن کثیر تفسیر

د الله تعالی د وینا «او کله چې دې هېر کړل، خپل رب یاد کړه» په اړه ویل شوي چې مطلب یې دا دی: که دې استثنا هیره کړه، نو کله دې چې ورپه یاد شوه، استثنا وکړه. دا خبره ابو العالیه او حسن بصري کړې ده. هُشَیم له اعمش، هغه له مجاهد او هغه له ابن عباس څخه د هغه سړي په اړه روایت کوي چې قسم خوري؛ ابن عباس وویل: هغه کولای شي تر یوه کال وروسته هم استثنا وکړي. ده به د دې په اړه ویل: «او کله چې دې هېر کړل، خپل رب یاد کړه».

اعمش ته وویل شول: ایا دا دې له مجاهد څخه اورېدلي؟ هغه وویل: لیث بن ابي سلیم دا راته روایت کړی دی، او هغه زما دا کسا هم لیدلی و. طبراني دا روایت د ابو معاویه له لارې، له اعمش څخه هم راوړی دی.

د ابن عباس د دې وینا معنا چې «تر یوه کال وروسته هم استثنا کولای شي» دا ده: که څوک د خپل قسم یا خبرو پر مهال د «ان شاء الله» ویلو هېر کړي او حتی یو کال وروسته ورپه یاد شي، نو ورته سنت دا دي چې هغه ووایي، څو د استثنا سنت یې عملي کړی وي، که څه هم له قسم ماتولو وروسته وي. ابن جریر رحمه الله دا خبره کړې او څرګنده کړې یې ده؛ خو دا داسې نه ده چې د قسم د ماتولو ګناه ترې پورته کړي او کفاره ساقطه کړي. د ابن جریر رحمه الله خبره سمه ده او د ابن عباس د وینا له معنا سره ډېره مناسبه ده، او الله ښه پوهېږي.

عکرمه ویلي دي چې د «او کله چې دې هېر کړل، خپل رب یاد کړه» معنا دا ده: کله چې غوسه شې. دا د لازمې معنا له مخې تفسیر دی. طبراني روایت کوي: احمد بن یحیی الحلواني موږ ته وویل، سعید بن سلیمان موږ ته وویل، عباد بن العوام له سفیان بن حسین، هغه له یعلى بن مسلم، هغه له جابر بن زید او هغه له ابن عباس څخه روایت وکړ، چې د «او د کوم کار په اړه هېڅکله مه وایه چې زه به یې سبا وکړم، مګر دا چې الله وغواړي، او کله چې دې هېر کړل، خپل رب یاد کړه» معنا دا ده چې د «ان شاء الله» ویلو هېرېدو پر مهال خپل رب یاد کړه.

طبراني له ابن عباس څخه د دې آیت په اړه هم روایت کړی دی چې د «او کله چې دې هېر کړل، خپل رب یاد کړه» معنا دا ده: استثنا هیره کړې، نو چې درپه یاد شي، استثنا وکړه. هغه وویل: دا حکم یوازې د رسول الله ﷺ لپاره ځانګړی دی، او زموږ له ډلې هېڅوک نه شي کولای استثنا وکړي، مګر دا چې په خپل قسم کې د یو چا د خپلوي پالنې لپاره وي. بیا یې وویل: دا روایت یوازې ولید له عبدالعزیز بن حصین څخه نقل کړی دی.

د آیت بله معنا هم شونې ده: الله عز وجل هغه چا ته لارښوونه کړې چې په خپلو خبرو کې یې څه هېر شوي وي، چې د الله تعالی یاد وکړي؛ ځکه هېرېدنه له شیطان څخه سرچینه اخلي، لکه د موسی علیه السلام ځوان ملګري چې ویلي وو: «او ما ته شیطان را په یادول هېر کړل» (الکهف: ۶۳). د الله تعالی یادول شیطان شړي؛ کله چې شیطان ولاړ شي، هېرېدنه هم له منځه ځي. نو د الله یاد د یادولو لامل دی، له همدې امله یې وفرمایل: «او کله چې دې هېر کړل، خپل رب یاد کړه».

د الله تعالی د وینا «او ووایه: ښايي زما رب ما ته له دې څخه لا نږدې د سمې لارې لارښوونه وکړي» معنا دا ده: که له تا څخه د داسې څه پوښتنه وشي چې نه پرې پوهېږې، په اړه یې له الله څخه وغواړه او هغه ته مخه کړه، څو د سم ځواب او سمې لارې توفیق درکړي. د دې آیت په تفسیر کې نورې ویناوې هم شته، او الله ښه پوهېږي.

د البغوي تفسیر

د الله تعالی د وینا «او کله چې دې هېر کړل، خپل رب یاد کړه» په اړه ابن عباس، مجاهد او حسن ویلي دي: معنا یې دا ده چې که دې استثنا هیره کړه او بیا دې ورپه یاد شوه، نو استثنا وکړه. ابن عباس د ځنډېدلې استثنا اجازه ورکوله، که څه هم تر یوه کال پورې ځنډېدلې وای؛ حسن به یې تر هغه وخته اجازه ورکوله چې لا په هماغه ناسته کې وي؛ ځینو نورو به هغه وخت اجازه ورکوله چې وخت لږ تېر شوی وي، خو که ډېر وخت تېر شوی وای، نو استثنا به یې سمه نه ګڼله. یوه ډله علماوو ویلي چې استثنا باید له خبرو سره پیوسته وي.

عکرمه ویلي: د آیت معنا دا ده: کله چې غوسه شې، خپل رب یاد کړه. وهب ویلي: په انجیل کې لیکل شوي دي: «اې د آدم زویه! کله چې غوسه شې، ما یاد کړه؛ زه به دې هغه مهال یاد کړم چې غوسه شم». ضحاک او سدي ویلي: دا حکم د لمانځه په اړه دی.

عبدالواحد الملیحي موږ ته خبر راکړ، هغه وویل: حسن بن احمد المخلدي موږ ته خبر راکړ، هغه وویل: ابو العباس السراج موږ ته وویل، هغه وویل: قتیبه موږ ته وویل، هغه وویل: ابو عوانه له قتاده او هغه له انس څخه روایت وکړ چې رسول الله ﷺ وفرمایل: «څوک چې لمونځ هېر کړي، کله چې ورپه یاد شي، ویې دې کړي».

د الله تعالی د وینا «او ووایه: ښايي زما رب ما ته له دې څخه لا نږدې د سمې لارې لارښوونه وکړي» معنا دا ده: پر داسې لار دې ثابت کړي چې سمې لارې ته نږدې او لا ډېره سمه وي. ویل شوي چې الله خپل نبي ته امر وکړ چې کله یې څه هېر شي، خپل رب یاد کړي او له هغه وغواړي چې د هېر شوي شي پر ځای هغه څه ته لارښوونه وکړي چې ورته غوره وي. دا هم ویل شوي: کله چې خلکو د اصحاب کهف د کیسې په اړه د مخالفت او ضد له مخې پوښتنه ترې وکړه، الله عز وجل ورته امر وکړ چې خبر ورکړي: الله به د ده د نبوت د رښتینولۍ لپاره داسې دلیلونه ورکړي چې د اصحاب کهف له کیسې څخه ورته ډېر څرګند وي.

همداسې وشول؛ الله د پیغمبرانو د غیبو له علم څخه داسې څه ورکړل چې د حجت له پلوه ورته لا څرګند او سمې لارې ته د اصحاب کهف له خبر څخه ډېر نږدې وو.

ځینو ویلي دي: الله ورته امر وکړ چې له خپلې وینا «ان شاء الله» سره دا جمله هم ووایي، کله چې له هېرولو وروسته استثنا ورپه یاد شي. کله چې انسان د «ان شاء الله» ویل هېر کړي، نو له دې کاره یې توبه دا ده چې ووایي: «ښايي زما رب ما ته له دې څخه لا نږدې د سمې لارې لارښوونه وکړي». په دې توګه د استثنا کول روا دي.