Болашақты Алланың қалауына тапсыру

Шейх Абдуррахман әс-Сағдидің тәпсірі

23–24-аяттардың тәпсірі:

Бұл тыйым басқа тыйымдар тәрізді: белгілі бір себепке байланысты әрі Алла елшісіне (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) бағытталған болса да, үндеуі жауапкершілік жүктелген баршаға ортақ. Алла құлға келешекте болатын істер жайында «Мен мұны істеймін» деп, оны Алланың қалауымен байланыстырмай айтуға тыйым салды. Өйткені мұның зиянды тұстары бар. Біріншіден, адам келешектегі ғайып жайында сөйлейді, ал оның мұны істей ме, істемей ме, бұл істің жүзеге аса ма, жоқ па — білмейді.

Екіншіден, істі Алланың қалауынан тәуелсіз түрде құлдың өз қалауына телиді. Бұл — тыйым салынған нәрсе, өйткені барша қалау Аллаға тән: «Әлемдердің Раббысы Алла қаламайынша, сендер қаламайсыңдар».

Алланың қалауын айту істі жеңілдетіп, оңайлатады, оған береке дарытады әрі құлға Раббысынан жәрдем сұрауға мүмкіндік береді. Құл пенде болғандықтан, қалауды айтуды ұмытып кетуі мүмкін. Сондықтан Алла ұмытқанын есіне түсірген кезде, кейіннен болсын, «Алла қаласа» деп айтуын бұйырды. Осылайша көзделген мақсатқа жетіп, сақтандырылған зиянның алдын алады.

«Ұмытқаныңда Раббыңды есіңе ал» деген сөздің жалпылығынан ұмытқан кезде Алланы еске алу бұйырылғанын түсінуге болады. Өйткені Алланы еске алу ұмытшақтықты сейілтіп, құлға есінен шығып кеткен нәрсені қайта еске түсіреді. Сондай-ақ Алланы еске алуды ұмытып кеткен адамға Раббысын еске алу бұйырылған; ол ғафылдардан болмасын.

Құл сөздері мен істерінде дұрыс шешімге келіп, қателеспеу үшін Алланың жәрдеміне мұқтаж. Сондықтан Алла оған: «Раббым мені бұдан да турарақ жолға салуы мүмкін» деуді бұйырды. Яғни Аллаға дұға етіп, Одан үміттенуді әрі Раббысы туралыққа жеткізетін ең жақын жолға бастайтынына сенуді бұйырды. Осындай күйде болып, сонымен бірге бар күш-жігерін тура жол мен дұрыс шешімді іздеуге жұмсаған құлдың сол жолға бағытталуы, Раббысынан жәрдем келуі және барлық ісінде тура болуы әбден лайық.

Имам Ибн Кәсирдің тәпсірі

«Ұмытқаныңда Раббыңды есіңе ал» деген аяттың мағынасы туралы: кейбіреулер мұны «Егер “Алла қаласа” деуді ұмытып кетсең, есіңе түскен кезде оны айт» деп түсіндірген. Мұны Әбу әл-Әлия мен әл-Хасан әл-Басри айтқан.

Һушайм әл-Ағмаштан, ол Мүжаһидтен, ол Ибн Аббастан жеткізген: бір кісі ант еткен жағдайда, оған бір жыл өтсе де, Алланың қалауына қатысты сөзді қосып айтуға болады. Ибн Аббас осы жөнінде: «Ұмытқаныңда Раббыңды есіңе ал», — деп айтатын. Әл-Ағмаштан: «Мұны Мүжаһидтен естідің бе?» — деп сұрағанда, ол: «Мұны маған Ләйс ибн Әбу Сүләйм жеткізді», — деп жауап берген. Ат-Табарани де осы риуаятты Әбу Му‘ауиядан, ол әл-Ағмаштан жеткізген.

Ибн Аббастың «бір жылдан кейін де Алла қаласа деп айтуға болады» деген сөзінің мағынасы: адам анты мен сөзінде «ИншаАллаһ» деуді ұмытып кетіп, оны бір жылдан соң есіне алса да айтуы жөн. Осылайша ол, тіпті антын бұзғаннан кейін болса да, Алланың қалауына қатысты сөз айту сүннетін орындаған болады. Ибн Жәрир, Алла оны рақым етсін, осыны ашық айтқан. Мұндағы мақсат — ант бұзғаны үшін берілетін жауапкершілікті алып тастау немесе кәффаратты міндеттен түсіру емес.

Ибн Жәрирдің айтқаны — дұрыс әрі Ибн Аббастың сөзін осылай түсінуге лайық. Алла жақсырақ біледі.

‘Икрима «Ұмытқаныңда Раббыңды есіңе ал» дегенді «Ашуланған кезде Раббыңды есіңе ал» деп түсіндірген. Бұл — аяттың астарынан шығатын мағынаны түсіндіру.

Ат-Табарани жеткізген риуаятта Ибн Аббас: «“Алла қаласа” деуді ұмытып кетсең, “Алла қаласа” деп айт», — деп, «Алла қаламаса, ертең мұны істеймін деп ешқашан айтпа. Ұмытқаныңда Раббыңды есіңе ал» деген аятты түсіндірген. Ат-Табарани сондай-ақ осы аяттың мағынасын Ибн Аббастан тағы да жеткізген. Ол: «Ұмытқаныңда Раббыңды есіңе ал», яғни Алланың қалауына қатысты сөзді айтуды ұмытып кетсең, есіңе түскенде айт», — деген.

Ат-Табарани: «Бұл үкім Алла елшісіне (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) ғана қатысты; бізге өз антымызға қосымша сөз жалғаудан басқа жағдайда оны айтуға болмайды», — деген риуаятты да келтірген. Сосын оның жалғыз жеткізушісі әл-Уәлидтің ‘Абдул‘азиз ибн әл-Хусайннан риуаят еткенін айтқан.

Аяттың тағы бір түсіндірмесі болуы мүмкін: Алла Тағала сөзінде бір нәрсені ұмытып кеткен адамға Өзін еске алуды нұсқаған. Өйткені ұмытшақтық шайтаннан болады. Мұса пайғамбардың көмекшісі: «Мұны ұмыттыруым маған шайтаннан болды», — деген (әл-Кәһф, 63). Ал Алланы еске алу шайтанды қуады; шайтан кеткенде ұмытшақтық та кетеді.

Демек, Алланы еске алу — еске түсіруге себеп. Сондықтан: «Ұмытқаныңда Раббыңды есіңе ал», — деді.

«Раббым мені бұдан да турарақ жолға салуы мүмкін деп айт» деген сөздің мағынасы: өзің білмейтін нәрсе туралы сұралса, сол мәселеде Алладан сұрап, дұрыс шешім мен туралыққа жетуіңе жәрдем беруін тіле. Бұл аяттың тәпсірінде бұдан басқа да пікірлер айтылған. Алла жақсырақ біледі.

Әл-Бағауидің тәпсірі

«Ұмытқаныңда Раббыңды есіңе ал» дегенді Ибн ‘Аббас, Мүжаһид және әл-Хасан: «“Алла қаласа” деуді ұмытып, кейін есіңе түссе, оны айт», — деп түсіндірген. Ибн ‘Аббас ұмытқаннан кейін де, тіпті бір жыл өтсе де, осы сөзді айтуға рұқсат еткен. Әл-Хасан оны адам отырған мәжіліс тарқамай тұрғанда айтуға болады деген. Кейбіреулер уақыт аралығы жақын болса ғана рұқсат етіп, ұзақ уақыт өтсе, дұрыс болмайды деген. Бір топ ғалым оны сөзге жалғасып айтылуы керек деп санаған.

‘Икрима: «Аяттың мағынасы: ашуланған кезде Раббыңды есіңе ал», — деген. Уәһб: «Інжілде: “Әй, Адам баласы! Сен ашуланған кезде Мені есіңе ал, Мен де ашуланған кезіңде сені есіме аламын”, — деп жазылған», — деген. Әд-Даххак пен әс-Судди бұл аят намазға қатысты деген.

Бізге ‘Абдулуахид әл-Мәлихи жеткізді: әл-Хасан ибн Ахмад әл-Махләди бізге хабарлады: Әбу әл-‘Аббас әс-Сарраж бізге жеткізді: Қутайба бізге жеткізді: Әбу ‘Ауана Қатададан, ол Әнастан риуаят етіп, былай деді: Пайғамбар (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын): «Кім намазын ұмытып кетсе, есіне түскен кезде оқысын», — деген.

«Раббым мені бұдан да турарақ жолға салуы мүмкін деп айт» дегені: «Мені Оған жақынырақ әрі турарақ жолда нық ұстауын тілеймін» деген мағынада. Тағы бір пікір бойынша, Алла пайғамбарына бір нәрсені ұмытып кеткен кезде Өзін еске алуды және ұмытқан нәрсесінен де жақсысын нәсіп етіп, соған бағыттауын сұрауды бұйырған.

Сондай-ақ, қауым үңгір иелерінің қиссасын қасарыса сұрағанда, Алла Тағала пайғамбарына: «Алла маған пайғамбарлығымның ақиқаттығын дәлелдейтін, үңгір иелерінің қиссасынан да айқынырақ дәлелдер береді», — деп хабарлауды бұйырған деген пікір бар. Расында, Алла оған ғайыптан хабар беретін білім нәсіп етті; ол дәлел жағынан үңгір иелері туралы хабардан да айқынырақ әрі туралыққа жақынырақ еді.

Кейбіреулер: адам ұмытып кеткеннен кейін «ИншаАллаһ» сөзін есіне түсірсе, оған «Алла қаласа» деген сөзбен бірге «Раббым мені бұдан да турарақ жолға салуы мүмкін» деп айту бұйырылған деген. Адам «ИншаАллаһ» деуді ұмытып кетсе, сол ұмытқанына тәубе етуі — «Раббым мені бұдан да турарақ жолға салуы мүмкін» деу. Бұл сөз Алланың қалауына қатысты тіркесті айтуды қамтиды.