Kadhannaa fi Rabbiin hirkachuu

Tafsiira Sheekh Abdurrahmaan As-Sa'dii

Tafsiira aayata 23 fi 24: Dhorkaan kunis dhorkaa kaan fakkaata. Sababni addaa qabaatee Ergaa Rabbii ﷺ’tti kan qajeelfame ta’us, dubbichi namoota dirqama amantii qaban hunda hammata. Rabbiin, gabrichi dhimma gara fuulduraa ilaalchisee, «Ani kana nan hojjadha» jedhee fedhii Rabbii wajjin walqabsiisuu malee akka hin jenne dhorke. Sababni isaa waan balaa qabu of keessaa qaba: waa’ee dhokataa gara fuulduraa kan dubbatu; inni sun waan kana raawwatamuu fi dhiisuu isaa, akkasumas ta’uu fi ta’uu dhiisuu isaa hin beeku.

Kana malees, fedhii kana of danda’ee fedhii gabrichaatti deebisa; kunis balaa fi dhorkaadha, sababni isaas fedhiin hundi kan Rabbiiti: «Isin hin fedhan, yoo Rabbiin Gooftaan aalamaa fedhe malee» (At-Takwiir, 29). Fedhii Rabbii dubbachuun dhimma sana salphisa, mijeeffata, barakaa isa keessa argamsiisa, gabrichis Gooftaa isaatiin gargaarsa akka barbaadu taasisa.

Gabrichi nama ta’ee waan ta’eef, dagachuun isaa hin oolu; kanaaf yeroo yaadatu booda fedhii Rabbii akka jedhu Rabbiin isa ajaje, akka waan barbaadame argatuuf, balaa sanaas ittisuuf. Jecha waliigalaa «Yeroo dagatte Gooftaa kee yaadadhu» jedhu irraa, yeroo dagatan Rabbiin akka yaadatan ajajamuun ni hubatama; inni dagachuu sana balleessa, waan gabrichi dagate isa yaadachiisa. Akkasumas nama Rabbiin yaadachuu dagatee fi dagate, Gooftaa isaa akka yaadatu, namoota dagatan keessaa akka hin taane ajajama.

Gabrichi hojii fi dubbii isaa keessatti sirrii ta’uu fi dogoggora irraa eegamuuf milkaa’ina Rabbiin irraa argachuuf isa barbaachisa. Kanaaf Rabbiin akkana akka jedhu isa ajaje: «Gooftaan kiyya kana irra gara waan qajeelinaaf dhihoo ta’etti na qajeelchuun ni kajeelama». Rabbiin kadhachuu, isa irraa abdachuu fi karaa qajeelina geessu keessaa isa dhihoo ta’etti akka isa qajeelchu irratti isa amanachuu isa ajaje.

Gabrichi haala kanaan Rabbiin kadhatee, itti aansuudhaan carraa isaa guutuu godhee qajeelinaa fi sirrummaa barbaadu, milkaa’ina kanaaf ni gargaama; Gooftaa isaa irraa gargaarsi isa qaqqaba, dhimma isaa hunduma keessattis isa qajeelcha.

Tafsiira Imaam Ibn Kasiir

Jecha Rabbii, «Yeroo dagatte Gooftaa kee yaadadhu» jedhu ilaalchisee, hiikni isaa «Yoo “In shaa Allaah” jechuu dagatte, yeroo yaadatte jedhi» jedhameera. Abu Al-‘Aaliyah fi Al-Hasan Al-Basri akkana jedhan. Hushaym, Al-A‘mash irraa, inni Mujaahid irraa, inni immoo Ibn Abbaas irraa odeesse: waa’ee nama kakatu ilaalchisee, «Hanga waggaa tokko illee dabree yoo ta’e, fedhii Rabbii akka jedhu ni danda’a» jedhe. Akkasumas, «Yeroo dagatte Gooftaa kee yaadadhu» jedha ture.

Al-A‘mashiin, «Mujaahid irraa dhageesseettaa?» jedhamee gaafatame. Innis, «Lays ibn Abi Sulaym naaf hime» jedhe; [jechi itti aanu barruu Arabiffaa keessatti ifa miti]. At-Tabaraaniin hadiisa Abu Mu‘aawiyah, Al-A‘mash irraa, karaa kanaan dabarseera.

Ibn Abbaas «Hanga waggaa tokko booda illee fedhii Rabbii akka jedhu ni danda’a» jechuun, namni kakannaa isaa yookaan dubbii isaa keessatti «In shaa Allaah» jechuu dagatee, waggaa tokko booda illee yoo yaadate, yeroo sana jechuu isaaf sunnaadha jechuudha; akka sunnaa istithnaa’ii [fedhii Rabbii wajjin walqabsiisuu] raawwate ta’uuf, kakannaa isaa cabsuu booda illee yoo ta’e. Ibn Jariir (Rabbiin rahmata isaaf haa godhu) akkana jedhee ibse; garuu kun kakannaa cabsuu irraa isa hin baraaru, kaffaaras isa irraa hin buusu.

Wanti Ibn Jariir (Rabbiin rahmata isaaf haa godhu) jedhe sirriidha; jecha Ibn Abbaas hiika kanaan hubachuunis irra caalaadha. Rabbiin hundumaa caalaa beeka.

‘Ikrimah, «Yeroo dagatte Gooftaa kee yaadadhu» jechuun, «Yeroo aarte» jechuudha, jedhe. Kun hiika waan jechichi wajjin walqabatuun kennamedha. At-Tabaraaniin akkana jedhe: Ahmad ibn Yahyaa Al-Halwaanii nutti hime; Sa‘iib ibn Sulaymaan nutti hime; ‘Abbaad ibn Al-‘Awwaam, Sufyaan ibn Husayn, Ya‘laa ibn Muslim, Jaabir ibn Zayd irraa, inni immoo Ibn Abbaas irraa odeesse: «Waan tokkoof, “Ani boru kana nan hojjadha” hin jedhin, yoo Rabbiin fedhe malee; yeroo dagatte Gooftaa kee yaadadhu» jechuun, «In shaa Allaah» jechuu dagachuu kee [yeroo yaadatte] jedhe.

At-Tabaraaniin akkasumas akkana jedhe: Muhammad ibn Al-Haarith Al-Jubayli nutti hime; Safwaan ibn Saalih nutti hime; Al-Waliid ibn Muslim, ‘Abdul-‘Aziiz ibn Husayn irraa, Ibn Abi Najiiḥ irraa, Mujaahid irraa, inni immoo Ibn Abbaas irraa, aayata «Waan tokkoof, “Ani boru kana nan hojjadha” hin jedhin, yoo Rabbiin fedhe malee; yeroo dagatte Gooftaa kee yaadadhu» jedhu irratti odeesse. Hiikni isaa, «In shaa Allaah» jechuu dagachuu keeti. At-Tabaraaniin Ibn Abbaas irraa akkasumas «Yeroo dagatte Gooftaa kee yaadadhu» jechuun, istithnaa’ii dagatte; yeroo yaadatte fedhii Rabbii jedhi, jedhee dabarse.

Ibn Abbaas, «Kun Ergaa Rabbii ﷺ’f addatti kenname; namni nu keessaa tokko kakannaa isaa wajjin waan biraa dabaluuf malee istithnaa’ii jechuu hin danda’u» jedhe. At-Tabaraaniin itti dabalee, «Hadiisa kana Al-Waliid qofti ‘Abdul-‘Aziiz ibn Husayn irraa odeesse» jedhe.

Aayatichaaf hiikni biraas jiraachuu ni danda’a: Rabbiin Gabricha Isaa, dubbii isaa keessatti waan tokko dagate, Rabbiin akka yaadatu qajeelche. Sababni isaas dagachuun Sheyxaana irraa madde; akkuma dargaggeessi Muusaa jedhe: «Sheyxaana malee homtuu isa na dagachiise hin jiru» (Al-Kahf, 63). Rabbiin yaadachuun Sheyxaana ari’a; Sheyxaanni yoo deeme dagachuunis ni bada. Kanaaf Rabbiin yaadachuun yaadachuu fida; jecha «Yeroo dagatte Gooftaa kee yaadadhu» jedhuufis sababni kana.

Jecha Rabbii, «Akkasumas, “Gooftaan kiyya kana irra gara waan qajeelinaaf dhihoo ta’etti na qajeelchuun ni kajeelama” jedhi» jedhuun, yoo waa’ee waan ati hin beekne tokko si gaafatan, Rabbiin isa keessatti kadhadhu; sirrii fi qajeelaa ta’utti akka si milkeessuuf gara Isaatti garagali, jechuu dha. Hiikni isaa irratti yaadni biraas dubbatameera; Rabbiin hundumaa caalaa beeka.

Tafsiira Al-Baghawii

Jecha Rabbii, «Yeroo dagatte Gooftaa kee yaadadhu» jedhu ilaalchisee, Ibn Abbaas, Mujaahid fi Al-Hasan akkana jedhan: «Yoo istithnaa’ii [“In shaa Allaah” jechuu] dagattee, booda yaadatte, fedhii Rabbii jedhi.» Ibn Abbaas istithnaa’ii yeroo isaa darbee booda illee, hanga waggaa tokkootti, ni hayyama ture. Al-Hasan immoo hanga namni sun bakka tokkotti taa’utti ni hayyama ture. Namoonni tokko tokko yoo yeroo gabaabaa dabre ni hayyama; yoo yeroo dheeraan dabre garuu sirrii miti jedhan.

Gareen tokko istithnaa’iin dubbii wajjin walitti fufuu qaba jedhe.

‘Ikrimah, hiikni aayatichaa, «Yeroo aarte Gooftaa kee yaadadhu» jechuu dha, jedhe. Wahb akkana jedhe: Injiil keessatti, «Yaa ilma Aadam, yeroo aartu Na yaadadhu; anis yeroo aaru si yaadadha» jechuun barreeffameera. Ad-Dahhaakii fi As-Suddiyyi akkana jedhan: kun salaata keessatti ta’a.

‘Abdul-Waahid Al-Maliihii akkana nuuf hime: Al-Hasan ibn Ahmad Al-Makhladiin nutti hime; Abu Al-‘Abbaas As-Sarraaj nutti hime; Qutaybah nutti hime; Abu ‘Awaanah, Qataadah irraa, inni immoo Anas irraa odeesse: Nabiyyiin ﷺ akkana jedhan: «Namni salaata tokko dagate, yeroo yaadate haa salaatu».

Jecha Rabbii, «Akkasumas, “Gooftaan kiyya kana irra gara waan qajeelinaaf dhihoo ta’etti na qajeelchuun ni kajeelama” jedhi» jedhu jechuun, «Karaa Isaatti dhihoo ta’ee fi irra caalaa qajeelaa ta’e irratti na haa dhaabu» jechuu dha. Akkasumas, Rabbiin Nabiyyii Isaa, yeroo waan tokko dagatu Isa yaadatee, waan dagate yaadachuu caalaa waan isaaf gaarii ta’etti akka Isa qajeelchu kadhatu ajaje jedhame.

Akkasumas, namoonni sun waa’ee seenaa warra Holqaatti seenanii mormuudhaan yeroo isa gaafatan, Rabbiin Nabiyyii Isaa akka isaanitti himu ajaje: Rabbiin ragaa Nabiyyummaa isaa mirkaneessu kan seenaa warra Holqaatii caalaa isaanitti ifa ta’e isaaf ni kenna. Akkuma kana godhe; beekumsa dhokataa Ergamtootaaf kennu keessaa, ragaa keessatti seenaa warra Holqaatii caalaa isaanitti ifa ta’ee, gara qajeelinaattis dhihoo ta’e isaaf kenne.

Namoonni tokko tokko akkana jedhan: Rabbiin Nabiyyii Isaa, yeroo istithnaa’ii dagatee yaadatu, «In shaa Allaah» jechuu wajjin jecha kana akka dubbatu ajaje. Namni «In shaa Allaah» jechuu dagate, tawbaan isaa immoo «Gooftaan kiyya kana irra gara waan qajeelinaaf dhihoo ta’etti na qajeelchuun ni kajeelama» jechuu dha. Istithnaa’ii gochuun ni danda’ama.