كەلگۈسى ئىشلاردا ئاللاھقا تايىنىش

شەيخ ئابدۇرراھمان سەئدىنىڭ تەفسىرى

٢٣- ۋە ٢٤-ئايەتلەرنىڭ تەپسىرى: بۇ چەكلەش باشقا چەكلەشلەرگە ئوخشاش، گەرچە ئالاھىدە بىر سەۋەب بىلەن نازىل بولغان ۋە پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامغا قارىتىلغان بولسىمۇ، ھۆكۈمى مەسئۇلىيەت يۈكلەنگەنلەرنىڭ ھەممىسىگە ئومۇمدۇر. ئاللاھ بەندىسىنىڭ كەلگۈسى ئىشلار ھەققىدە: «مەن بۇنى چوقۇم قىلىمەن» دەپ، بۇنى ئاللاھنىڭ ئىرادىسىگە باغلىماي ئېيتىشىنى چەكلىدى. چۈنكى بۇنىڭدا كەلگۈسىدىكى غەيب ھەققىدە سۆزلەش خەۋپى بار؛ ھالبۇكى، ئۇ ئىشنى قىلالامدۇ ياكى قىلالمايمۇ، ئۇ ئىش يۈز بېرەمدۇ ياكى يۈز بەرمەمدۇ، بۇنى بىلمەيدۇ. يەنە بۇ سۆزدە ئىشنىڭ ئەمەلگە ئېشىشىنى پەقەت بەندىنىڭ ئۆز ئىرادىسىگە باغلاش بار.

بۇ چەكلىنىشى كېرەك بولغان ئىش، چۈنكى ئىرادىنىڭ ھەممىسى ئاللاھقا خاستۇر: «سىلەر ئالەملەرنىڭ پەرۋەردىگارى ئاللاھ خالىمىغۇچە خالىمايسىلەر» (تەكۋىر سۈرىسى، ٢٩-ئايەت). ئاللاھنىڭ ئىرادىسىنى تىلغا ئېلىشتا ئىشنىڭ ئاسانلىشىشى، ئۇنىڭغا بەرىكەت بېرىلىشى ۋە بەندىنىڭ رەببىدىن ياردەم تىلىشى بار. بەندە ئىنسان بولغانلىقتىن ئاللاھنىڭ ئىرادىسىنى تىلغا ئېلىشنى ئۇنتۇپ قېلىشى مۇمكىن؛ شۇڭا ئاللاھ ئۇنتۇپ قالغاندا ئېسىگە كەلگىنىدە ئىستىسنا قىلىشىنى [«ئىنشا ئاللاھ» دېيىشىنى] بۇيرۇدى. بۇ ئارقىلىق كۆزلەنگەن نەرسىگە ئېرىشىدۇ، زىياننىڭ ئالدى ئېلىنىدۇ.

ئاللاھنىڭ: «ئۇنتۇپ قالغان چېغىڭدا رەببىڭنى ياد ئەت» دېگەن سۆزىنىڭ ئومۇمىي مەنىسىدىن، ئۇنتۇپ قالغاندا ئاللاھنى ياد ئېتىش بۇيرۇقىمۇ چىقىدۇ. چۈنكى ئاللاھنى ياد ئېتىش ئۇنتۇشنى يوقىتىدۇ ۋە بەندىگە ئۇنتۇپ قالغان نەرسىسىنى ئېسىگە سالىدۇ. شۇنداقلا ئاللاھنى ياد ئېتىشنى ئۇنتۇپ قالغان ياكى غەپلەتتە قالغان كىشىمۇ رەببىنى ياد ئېتىشكە بۇيرۇلىدۇ. بەندە سۆزلىرى ۋە ئىشلىرىدا توغرىغا مۇۋەپپەق بولۇش، خاتالىقتىن ساقلىنىش جەھەتتە ئاللاھقا موھتاج بولغانلىقى ئۈچۈن، ئاللاھ ئۇنىڭغا: «رەببىم مېنى بۇنىڭدىنمۇ يېقىنراق توغرا يولغا يېتەكلىشىنى ئۈمىد قىلىمەن» دېيىشنى بۇيرۇدى.

ئۇنى ئاللاھقا دۇئا قىلىشقا، ئۇنىڭدىن ئۈمىد قىلىشقا ۋە ئۆزىنى توغرىلىققا ئېلىپ بارىدىغان ئەڭ يېقىن يولغا يېتەكلىشىدە ئاللاھقا ئىشەنچ قىلىشقا بۇيرۇدى. بۇنداق ھالەتتە بولۇپ، ئاندىن كۈچىنىڭ يېتىشىچە تىرىشچانلىق كۆرسىتىپ، توغرا يول ۋە ھەقىقەتنى ئىزدەشكە پۈتۈن كۈچىنى سەرپ قىلغان بەندىنىڭ بۇنىڭغا مۇۋەپپەق قىلىنىشى، رەببىدىن ياردەم كېلىشى ۋە بارلىق ئىشلىرىدا توغرا يولغا باشلىنىشى ئۈمىد قىلىنىدۇ.

ئىمام ئىبنى كەسىرنىڭ تەفسىرى

«ئۇنتۇپ قالغان چېغىڭدا رەببىڭنى ياد ئەت» دېگەن سۆز ھەققىدە: بەزىلەر بۇنى «ئىنشا ئاللاھ» دېيىشنى ئۇنتۇپ قالساڭ، ئېسىڭگە كەلگەندە ئۇنى ئېيتقىن، دېگەن مەنىدە چۈشەندۈرگەن. بۇنى ئەبۇ ئەلىيە ۋە ھەسەن بەسرى ئېيتقان. ھۇشەيم ئەئمەشتىن، ئۇ مۇجاھىدتىن، ئۇ ئىبنى ئابباسنىڭ قەسەم قىلغان كىشى ھەققىدىكى سۆزىنى نەقىل قىلغان: «ئۇ بىر يىلدىن كېيىن بولسىمۇ ئىستىسنا قىلسا بولىدۇ». ئىبنى ئابباس «ئۇنتۇپ قالغان چېغىڭدا رەببىڭنى ياد ئەت» دېگەن ئايەتنى بۇنىڭغا دەلىل قىلاتتى.

ئەئمەشتىن: «بۇنى مۇجاھىدتىن ئاڭلىدىڭمۇ؟» دەپ سورالغاندا، ئۇ: «ماڭا لەيس ئىبنى ئەبى سۇلەيم بۇنى بايان قىلغان» دېگەن. تەبرانى بۇ ھەدىسنى ئەبۇ مۇئاۋىيەدىن، ئۇ ئەئمەشتىن نەقىل قىلىپ رىۋايەت قىلغان. ئىبنى ئابباسنىڭ «بىر يىلدىن كېيىن بولسىمۇ ئىستىسنا قىلسا بولىدۇ» دېگەن سۆزىنىڭ مەنىسى: كىشى قەسەم قىلغاندا ياكى سۆز قىلغاندا «ئىنشا ئاللاھ» دېيىشنى ئۇنتۇپ قالسا، بىر يىلدىن كېيىن بولسىمۇ ئېسىگە كەلگەندە شۇنى ئېيتىشى مۇستەھەب؛ شۇنداق قىلىش ئارقىلىق ئىستىسنا سۈننىتىنى ئادا قىلغان بولىدۇ، گەرچە قەسىمىگە خىلاپلىق قىلىپ بولغاندىن كېيىن بولسىمۇ.

ئىمام ئىبنى جەرىر رەھىمەھۇللاھ بۇنى ئېنىق بايان قىلغان. بۇنىڭدىن مەقسەت قەسەمگە خىلاپلىق قىلىش گۇناھىنى يوقىتىش ياكى كەففارەتنى چۈشۈرۈش ئەمەس. ئىبنى جەرىر رەھىمەھۇللاھنىڭ بۇ سۆزى توغرىدۇر ۋە ئىبنى ئابباسنىڭ سۆزىنى شۇ مەنىدە چۈشىنىشكە ئەڭ مۇناسىپ كېلىدۇ. ئاللاھ ئەڭ ياخشى بىلگۈچىدۇر.

ئىكرىمە: «ئۇنتۇپ قالغان چېغىڭدا رەببىڭنى ياد ئەت» دېگەننىڭ مەنىسى «ئاچچىقلانغان چېغىڭدا [رەببىڭنى ياد ئەت]» دېگەن، دېگەن. بۇ ئايەتنى ئۇنىڭغا زۆرۈر بولغان مەنىسى بىلەن تەپسىر قىلىشتۇر. تەبرانى مۇنداق رىۋايەت قىلغان: ئەھمەد ئىبنى يەھيا ئەلھەلۋانى بىزگە، سەئىد ئىبنى سۇلايمان بىزگە، ئۇباد ئىبنى ئەۋۋام سۇفيان ئىبنى ھۈسەيندىن، ئۇ يەئلا ئىبنى مۇسلىمدىن، ئۇ جابىر ئىبنى زەيددىن، ئۇ ئىبنى ئابباسدىن بايان قىلدى: «ھېچ بىر نەرسە ھەققىدە: ‹مەن بۇنى ئەتىسى چوقۇم قىلىمەن› دېمىگىن، پەقەت ئاللاھ خالىسا دېسەڭلا بولىدۇ.

ئۇنتۇپ قالغان چېغىڭدا رەببىڭنى ياد ئەت» دېگەن ئايەتنىڭ مەنىسى: «ئىنشا ئاللاھ» دېيىشنى ئۇنتۇپ قالساڭ، رەببىڭنى ياد ئەت، دېگەنلىكتۇر. تەبرانى يەنە مۇھەممەد ئىبنى ئەلھارىس ئەلجۇبەيلىدىن، ئۇ سەفۋان ئىبنى سالىھتىن، ئۇ ۋەلىد ئىبنى مۇسلىمدىن، ئۇ ئابدۇلئەزىز ئىبنى ھۇسەيندىن، ئۇ ئىبنى ئەبى نەجىھدىن، ئۇ مۇجاھىدتىن، ئۇ ئىبنى ئابباسدىن بۇ ئايەتنىڭ تەپسىرىدە: «ئىنشا ئاللاھ دېيىشنى ئۇنتۇپ قالساڭ، رەببىڭنى ياد ئەت» دەپ رىۋايەت قىلغان. تەبرانى ئىبنى ئابباسدىن يەنە: «ئۇنتۇپ قالغان چېغىڭدا رەببىڭنى ياد ئەت» دېگەننىڭ مەنىسى «ئىستىسنا قىلىشنى ئۇنتۇپ قالساڭ، ئېسىڭگە كەلگەندە ئىستىسنا قىل» دېگەنلىكتۇر، دەپ رىۋايەت قىلغان.

ئۇ يەنە: «بۇ پەقەت ئاللاھنىڭ ئەلچىسىگە خاس؛ بىزدىن ھېچكىم قەسىمىگە باغلاپ ئىستىسنا قىلىشتىن باشقا ھالدا ئىستىسنا قىلالمايدۇ» دېگەن. ئاندىن: «بۇ رىۋايەتنى پەقەت ۋەلىد ئابدۇلئەزىز ئىبنى ھۇسەيندىن يالغۇز رىۋايەت قىلغان» دېگەن. ئايەتنى يەنە بىر خىل چۈشەندۈرۈش مۇمكىن: ئاللاھ تائالا سۆزىدە بىر نەرسىنى ئۇنتۇپ قالغان كىشىنى ئاللاھنى ياد ئېتىشكە يېتەكلىگەن. چۈنكى ئۇنتۇشنىڭ مەنبەسى شەيتاندۇر.

مۇسانىڭ ياش ھەمراھى: «ئۇنى ئېسىمگە ئېلىشىمغا شەيتانلا سەۋەبچى بولدى» دېگەن (كەھف سۈرىسى، ٦٣-ئايەت). ئاللاھنى ياد ئېتىش شەيتاننى ھەيدەيدۇ؛ شەيتان كەتسە، ئۇنتۇشنىڭ سەۋەبىمۇ كېتىدۇ. شۇڭا ئاللاھنى ياد ئېتىش ئېسىگە كەلتۈرۈشنىڭ سەۋەبىدۇر. شۇنىڭ ئۈچۈن: «ئۇنتۇپ قالغان چېغىڭدا رەببىڭنى ياد ئەت» دېدى.

«ئېيتقىنكى، رەببىم مېنى بۇنىڭدىنمۇ يېقىنراق توغرا يولغا يېتەكلىشىنى ئۈمىد قىلىمەن» دېگەننىڭ مەنىسى: سەندىن بىلمەيدىغان بىر نەرسە ھەققىدە سورالسا، ئۇ توغرىسىدا ئاللاھتىن سورىغىن ۋە توغرا جاۋابقا، توغرا يولغا مۇۋەپپەق قىلىشىنى تىلىگىن. بۇ ئايەتنىڭ تەپسىرىدە بۇنىڭدىن باشقا سۆزلەرمۇ بار. ئاللاھ ئەڭ ياخشى بىلگۈچىدۇر.

بەغاۋىنىڭ تەفسىرى

«ئۇنتۇپ قالغان چېغىڭدا رەببىڭنى ياد ئەت» دېگەن ئايەت ھەققىدە ئىبنى ئابباس، مۇجاھىد ۋە ھەسەن مۇنداق دېگەن: «ئىنشا ئاللاھ» دېيىشنى ئۇنتۇپ قالساڭ، ئاندىن ئېسىڭگە كەلسە، ئىستىسنا قىل. ئىبنى ئابباس سۆزدىن ئايرىم كېلىدىغان ئىستىسانى بىر يىلغىچە رۇخسەت قىلغان؛ ھەسەن ئۇنى شۇ مەجلىس داۋامىدا بولسىلا رۇخسەت قىلغان. بەزىلەر ۋاقىت يېقىن بولسا رۇخسەت قىلغان، ئارىلىق ئۇزاپ كەتسە توغرا ئەمەس، دېگەن. بىر جامائەت ئىستىسانىڭ سۆزگە ئۇلانغان بولۇشىنى شەرت قىلغان.

ئىكرىمە: «ئايەتنىڭ مەنىسى ئاچچىقلانغان چېغىڭدا رەببىڭنى ياد ئەت» دېگەن. ۋەھب مۇنداق دېگەن: ئىنجىلدا: «ئى ئادەم بالىسى! ئاچچىقلانغان چېغىڭدا مېنى ياد ئەت، مەنمۇ ئاچچىقلانغان چېغىمدا سېنى ياد ئېتەي» دەپ يېزىلغان. زەھھاك ۋە سۇددى: «بۇ ناماز ھەققىدە» دېگەن.

ئابدۇلۋاھىد ئەلمىلىھىي بىزگە خەۋەر بەردى، ھەسەن ئىبنى ئەھمەد ئەلمىخلەدى بىزگە بايان قىلدى، ئەبۇ ئەلئابباس ئەسسەرراج بىزگە بايان قىلدى، قۇتەيبە بىزگە بايان قىلدى، ئەبۇ ئەۋۋانە قەتادەدىن، ئۇ ئەنەستىن رىۋايەت قىلدىكى، پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام: «كىم بىر نامازنى ئۇنتۇپ قالسا، ئېسىگە كەلگەن چېغىدا ئۇنى ئوقۇسۇن» دېگەن. «ئېيتقىنكى، رەببىم مېنى بۇنىڭدىنمۇ يېقىنراق توغرا يولغا يېتەكلىشىنى ئۈمىد قىلىمەن» دېگەننىڭ مەنىسى: مېنى ئۇنىڭغا تېخىمۇ يېقىن ۋە تېخىمۇ توغرا بولغان بىر يولدا مۇستەھكەم قىلسۇن.

يەنە مۇنداق دېيىلگەن: ئاللاھ پەيغەمبىرىگە بىر نەرسىنى ئۇنتۇپ قالغاندا رەببىنى ياد ئېتىشنى ۋە ئۇنتۇپ قالغان نەرسىسىنى ئەسلىگە كەلتۈرۈشتىنمۇ ئۆزىگە ياخشىراق بولغان ئىشقا يېتەكلىشىنى سوراشنى بۇيرىغان. يەنە مۇنداق دېيىلگەن: كاپىرلار ئەھلى كەھفنىڭ قىسسەسىنى پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامدىن جاھىللىق ۋە ئىنكار قىلىش يۈزىسىدىن سورىغاندا، ئاللاھ ئۇنىڭغا: ئاللاھ پەيغەمبەرلىكىنىڭ راستلىقىغا دەلىل بولىدىغان، ئەھلى كەھفنىڭ قىسسەسىدىنمۇ روشەنرەك ھۆججەتلەرنى ساڭا بېرىدۇ، دەپ ئۇلارغا خەۋەر قىلىشنى بۇيرىغان.

ئاللاھ بۇنى ئەمەلگە ئاشۇرۇپ، پەيغەمبەرلەرگە ئاتا قىلغان غەيب ئىلمىدىن ئۇلارغا ھۆججەتتە تېخىمۇ روشەن ۋە توغرا يولغا تېخىمۇ يېقىن بولغان دەلىللەرنى ئۇنىڭغا بەردى. بەزىلەر: بۇ «ئىنشا ئاللاھ» دېگەن سۆز بىلەن بىرگە ئېيتىلىدىغان، ئۇنتۇپ قالغان ئىستىسانى ئېسىگە ئالغاندا دېيىشكە بۇيرۇلغان سۆزدۇر، دېگەن. ئىنسان «ئىنشا ئاللاھ» دېيىشنى ئۇنتۇپ قالغاندا، بۇنىڭدىن تەۋبە قىلىش ئۈچۈن: «رەببىم مېنى بۇنىڭدىنمۇ يېقىنراق توغرا يولغا يېتەكلىشىنى ئۈمىد قىلىمەن» دېسۇن. شۇنداق دېسە ئىستىسنا قىلغان بولىدۇ.