الله کان سڌي رستي جي اميد

شيخ عبدالرحمان السعدي جي تفسير

آيتن 23 ۽ 24 جي تفسير: هيءَ ممانعت ٻين ممانعتن وانگر آهي؛ جيتوڻيڪ ان جو ڪو خاص سبب آهي ۽ خطاب رسول الله ﷺ ڏانهن آهي، تڏهن به اهو خطاب سڀني شرعي ذميواريءَ وارن لاءِ عام آهي. الله منع فرمايو آهي ته ڪو ٻانهو مستقبل جي ڪنهن ڪم بابت الله جي مشيئت جو ذڪر ڪرڻ کان سواءِ چوي: «آءٌ اهو ضرور ڪندس.» ڇو ته ان ۾ ڪيترائي نقصان آهن: مستقبل جي غيب بابت ڳالهائڻ، جنهن جي کيس خبر ناهي ته اهو ڪم ڪندو يا نه، ۽ اهو ڪم ٿيندو يا نه؛ ۽ ان ۾ ڪم جي ٿيڻ کي ڄڻ ٻانهي جي پنهنجي خودمختيار مشيئت ڏانهن منسوب ڪرڻ آهي، جڏهن ته اها ڳالهه ممنوع آهي. ڇاڪاڻ ته سموري مشيئت الله جي آهي: «۽ اوهين تڏهن ئي چاهيو ٿا، جڏهن الله، جهانن جو پالڻهار، چاهي.»

الله جي مشيئت جو ذڪر ڪرڻ سان ڪم آسان ۽ سولو ٿئي ٿو، ان ۾ برڪت حاصل ٿئي ٿي ۽ ٻانهو پنهنجي پالڻهار کان مدد گهري ٿو.

ٻانهو انسان آهي، تنهنڪري ان کان وسري سگهي ٿو ۽ هو مشيئت جو ذڪر ڇڏائي ويهي ٿو. تنهن ڪري الله حڪم ڏنو ته جڏهن ياد اچي ته پوءِ استثنا [يعني «ان شاء الله» چوڻ] ڪري، جيئن گهربل ڳالهه حاصل ٿئي ۽ نقصان کان بچاءُ ٿئي. الله جي هن عام فرمان مان: «۽ جڏهن وسارين ته پنهنجي پالڻهار کي ياد ڪر» اهو به سمجهه ۾ اچي ٿو ته وسارڻ وقت الله کي ياد ڪرڻ جو حڪم آهي، ڇو ته ان سان وساريل ڳالهه ياد اچي ٿي. اهڙيءَ طرح جيڪو الله جي ذڪر کان غافل ٿي وڃي، ان کي به حڪم آهي ته پنهنجي پالڻهار کي ياد ڪري ۽ غافلن مان نه ٿئي.

ٻانهو صحيح ڳالهائڻ ۽ عمل ڪرڻ، ۽ غلطيءَ کان بچڻ لاءِ الله جي توفيق جو محتاج آهي. تنهن ڪري الله کيس حڪم ڏنو ته چوي: «شايد منهنجو پالڻهار مون کي هن کان به وڌيڪ ويجهي سڌي هدايت ڏي.» يعني الله کان دعا گهري ۽ اميد رکي، ۽ مٿس ڀروسو ڪري ته هو کيس رشاد [سڌائي ۽ ڀلائي] تائين پهچائيندڙ ويجهي رستي جي هدايت ڏيندو. جنهن ٻانهي جي اها حالت هجي، پوءِ هو هدايت ۽ رشاد حاصل ڪرڻ لاءِ پنهنجي پوري ڪوشش ۽ وس آهر محنت به ڪري، ته ان لاءِ توفيق ملڻ، پنهنجي پالڻهار کان مدد پهچڻ ۽ سڀني معاملن ۾ درست رستو ڏيکاريو وڃڻ جو پورو امڪان آهي.

امام ابن ڪثير جي تفسير

الله جي فرمان «۽ جڏهن وسارين ته پنهنجي پالڻهار کي ياد ڪر» بابت چيو ويو آهي ته ان جي معنيٰ آهي: جڏهن «ان شاء الله» چوڻ وسري وڃي، ته ياد اچڻ تي استثنا [يعني «ان شاء الله» چوڻ] ڪر. اهو قول ابو العاليه ۽ حسن بصري جو آهي. هشيم، اعمش کان، هو مجاهد کان، ۽ هو ابن عباس کان روايت ڪيو آهي ته هڪ ماڻهوءَ جي قسم بابت ابن عباس چيو: هن کي هڪ سال کان پوءِ به استثنا ڪرڻ جو حق آهي. هو هن آيت «۽ جڏهن وسارين ته پنهنجي پالڻهار کي ياد ڪر» کي ان بابت دليل طور پيش ڪندو هو.

اعمش کان پڇيو ويو: ڇا تو اهو مجاهد کان ٻڌو؟ هن چيو: ليث بن ابي سليم مون سان اها ڳالهه بيان ڪئي هئي؛ مون کي ائين لڳي ٿو ڄڻ منهنجي اها چادر گم ٿي وئي هجي. طبراني به ابو معاويه جي روايت سان، اعمش کان، اها حديث نقل ڪئي آهي.

ابن عباس جي قول «هو هڪ سال کان پوءِ به استثنا ڪري سگهي ٿو» جي معنيٰ اها آهي ته جيڪڏهن ڪنهن پنهنجي قسم يا ڳالهه ۾ «ان شاء الله» چوڻ وساري ڇڏيو، پوءِ هڪ سال کان پوءِ به کيس ياد اچي، ته ان وقت «ان شاء الله» چوڻ سندس لاءِ سنت آهي، جيئن هو استثنا جي سنت تي عمل ڪري؛ ڀلي قسم ٽوڙي چڪو هجي. ابن جرير، الله مٿس رحم ڪري، اهو قول بيان ڪندي ان جي وضاحت ڪئي آهي ته ان سان ٽٽل قسم جو گناهه ختم نٿو ٿئي ۽ نه ئي ڪفارو ساقط ٿئي ٿو. ابن جرير جو اهو قول ئي صحيح آهي ۽ ابن عباس جي ڳالهه کي ان معنيٰ ۾ وٺڻ وڌيڪ مناسب آهي. الله بهتر ڄاڻي ٿو.

عڪرمه چيو ته «۽ جڏهن وسارين ته پنهنجي پالڻهار کي ياد ڪر» جي معنيٰ آهي: جڏهن ڪاوڙجي پئو. اها تفسير لازم معنيٰ جي لحاظ کان آهي. طبراني چيو: اسان سان احمد بن يحيى حلواني بيان ڪيو، هن چيو ته اسان سان سعيد بن سليمان بيان ڪيو، هن چيو ته اسان سان عباد بن عوام، سفيان بن حسين کان، هن يعلى بن مسلم کان، هن جابر بن زيد کان، ۽ هن ابن عباس کان روايت ڪيو ته آيت «۽ ڪنهن شيءِ بابت هرگز نه چئو ته آءٌ سڀاڻي اهو ضرور ڪندس، سواءِ ان جي جو الله چاهي؛ ۽ جڏهن وسارين ته پنهنجي پالڻهار کي ياد ڪر» جي معنيٰ آهي: «ان شاء الله» چوڻ وساري ويهين ته ياد اچڻ تي چؤ.

طبراني هڪ ٻي سند سان پڻ روايت ڪيو آهي: محمد بن الحارث جبلي اسان کي ٻڌايو، صفوان بن صالح اسان کي ٻڌايو، وليد بن مسلم اسان کي ٻڌايو، عبدالعزيز بن حصين کان، هو ابن ابي نجيح کان، هو مجاهد کان، ۽ هو ابن عباس کان، آيت «۽ ڪنهن شيءِ بابت هرگز نه چئو ته آءٌ سڀاڻي اهو ضرور ڪندس، سواءِ ان جي جو الله چاهي؛ ۽ جڏهن وسارين ته پنهنجي پالڻهار کي ياد ڪر» بابت روايت ڪئي ته ان جو مطلب آهي: «ان شاء الله» چوڻ وساري ويهين ته ياد اچڻ تي چؤ.

طبراني ابن عباس کان «۽ جڏهن وسارين ته پنهنجي پالڻهار کي ياد ڪر» بابت اها روايت به نقل ڪئي آهي ته ان مان مراد استثنا آهي؛ جڏهن ياد اچي ته استثنا ڪر. هن چيو ته اهو حڪم خاص رسول الله ﷺ لاءِ هو، ۽ اسان مان ڪنهن ٻئي لاءِ جائز ناهي ته قسم سان لاڳاپيل صلي کان سواءِ استثنا ڪري. پوءِ طبراني چيو: اها روايت وليد، عبدالعزيز بن حصين کان نقل ڪرڻ ۾ اڪيلو آهي.

آيت جي هڪ ٻي معنيٰ به ممڪن آهي: الله عزوجل اهڙي ماڻهوءَ کي، جيڪو ڳالهائڻ دوران ڪا شيءِ وساري ويهي، الله تعالى کي ياد ڪرڻ جي هدايت ڪئي آهي؛ ڇو ته وسارڻ جو سرچشمو شيطان آهي، جيئن موسىٰ عليه السلام جي ساٿي چيو: «۽ مون کي اهو ياد ڏيارڻ کان رڳو شيطان وسارايو.» الله تعالى جو ذڪر شيطان کي ڀڄائي ٿو؛ جڏهن شيطان هٽي وڃي ٿو ته وسارڻ به ختم ٿئي ٿو. تنهن ڪري الله کي ياد ڪرڻ، ياد اچڻ جو سبب آهي. ان ڪري فرمايائين: «۽ جڏهن وسارين ته پنهنجي پالڻهار کي ياد ڪر.»

۽ سندس فرمان «۽ چؤ ته شايد منهنجو پالڻهار مون کي هن کان به وڌيڪ ويجهي سڌي هدايت ڏي» جي معنيٰ آهي: جڏهن توکان اهڙي شيءِ بابت پڇيو وڃي جنهن جي توکي خبر نه هجي، ته ان بابت الله کان سوال ڪر ۽ سندس طرف رجوع ڪر، ته هو توکي صحيح ڳالهه ۽ رشاد جي توفيق ڏئي. ان جي تفسير ۾ ٻيا قول به آهن، ۽ الله بهتر ڄاڻي ٿو. (الكهف: 63)

البغوي جي تفسير

«۽ جڏهن وسارين ته پنهنجي پالڻهار کي ياد ڪر»: ابن عباس، مجاهد ۽ حسن چيو ته ان جي معنيٰ آهي: جڏهن استثنا [«ان شاء الله» چوڻ] وساري ويهين، پوءِ ياد اچي ته استثنا ڪر. ابن عباس استثنا کي ڳالهه کان پوءِ ڪرڻ جائز سمجهيو، جيتوڻيڪ هڪ سال گذري وڃي. حسن ان کي ساڳئي مجلس ۾ رهڻ تائين جائز سمجهيو. ڪن عالمن ويجهي وقت اندر ڪرڻ جائز چيو؛ جيڪڏهن گهڻو وقت گذري وڃي ته درست ناهي. هڪ جماعت شرط رکي ٿي ته استثنا ڳالهه سان ڳنڍيل هجي.

عڪرمه چيو: آيت جي معنيٰ آهي: جڏهن ڪاوڙجي پئو ته پنهنجي پالڻهار کي ياد ڪر. وهب چيو: انجيل ۾ لکيل آهي: «اي آدم جا پٽ! ڪاوڙ وقت مون کي ياد ڪر، آءٌ به ڪاوڙ وقت توکي ياد ڪندس.» ضحاڪ ۽ سدي چيو: هيءَ ڳالهه نماز بابت آهي. اسان کي عبد الواحد مليحي خبر ڏني، هن چيو ته اسان کي حسن بن احمد مخلدي ٻڌايو، هن چيو ته اسان کي ابو العباس سراج ٻڌايو، هن چيو ته اسان کي قتيبه ٻڌايو، هن چيو ته اسان کي ابو عوانه، قتاده کان، ۽ هن انس کان روايت ڪئي ته نبي ﷺ فرمايو: «جيڪو نماز وساري ڇڏي، سو جڏهن ياد اچي ته اها پڙهي.»

«۽ چؤ ته شايد منهنجو پالڻهار مون کي هن کان به وڌيڪ ويجهي سڌي هدايت ڏي»: يعني مون کي اهڙي واٽ تي ثابت قدم رکي، جيڪا ان ڏانهن وڌيڪ ويجهي ۽ وڌيڪ سڌي هجي. اهو به چيو ويو آهي ته الله پنهنجي نبي ﷺ کي حڪم ڏنو ته جڏهن ڪا شيءِ وساري ويهي ته کيس ياد ڪري ۽ کانئس دعا گهري ته جيڪا ڳالهه وسري وئي آهي، تنهن کان وڌيڪ ڀلائي واري ڳالهه ڏانهن هدايت ڏئي. اهو به چيو ويو آهي ته جڏهن ماڻهن غار وارن جي قصي بابت ضد ڪندي سوال ڪيو، تڏهن الله عزوجل نبي ﷺ کي حڪم ڏنو ته کين ٻڌائي ته الله کيس سندس نبوت جي سچائيءَ بابت اهڙا دليل عطا ڪندو، جيڪي غار وارن جي قصي کان به وڌيڪ سندن لاءِ دليل ۽ رشاد جي وڌيڪ ويجها هوندا.

ائين ٿيو: الله کيس غيب جي خبرن مان، جيڪي رسولن کي ڏنيون وڃن ٿيون، اهڙو علم عطا ڪيو جيڪو دليل جي لحاظ کان وڌيڪ واضح ۽ غار وارن جي قصي جي خبر کان رشاد ڏانهن وڌيڪ ويجهو هو.

ڪن عالمن چيو ته کيس حڪم ڏنو ويو ته استثنا وسرڻ کان پوءِ ياد اچڻ تي «ان شاء الله» سان گڏ هيءَ ڳالهه به چوي: «شايد منهنجو پالڻهار مون کي هن کان به وڌيڪ ويجهي سڌي هدايت ڏي.» جيڪڏهن انسان «ان شاء الله» چوڻ وساري ڇڏي، ته ان جو تدارڪ اهو آهي ته چوي: «شايد منهنجو پالڻهار مون کي هن کان به وڌيڪ ويجهي سڌي هدايت ڏي.» استثنا سان ائين ڪرڻ جائز آهي.