Alladan dogry ýola ugrukdyrmagy dilemek

Şeýh Abdurrahman as-Sagadiniň tefsiri

23-nji we 24-nji aýatlaryň tefsiri: Bu gadaganlyk, beýleki gadaganlyklar ýaly, belli bir sebäbe görä we Resululla (sallallahu aleýhi we sellem)e gönükdirilen hem bolsa, onuň ýüzlenmesi jogapkärçiligi bolan ähli adamlara degişlidir. Allah bendäniň geljekde boljak işler barada: «Men muny hökman ederin» diýip, muny Allahyň islegi bilen baglamazdan aýtmagyny gadagan etdi. Munuň sebäbi gadagan edilen birnäçe zatlaryň bardygydyr. Olaryň biri — özüň bilmeýän geljekki gaýyp zat barada: «Men muny ederin» diýip aýtmakdyr; çünki ony edip-etmejegiňi, şol işiň amala aşyrylyp-aşyrylmajagyny bilmeýärsiň.

Şeýle sözde işi Allahyň isleginden aýryp, diňe bendäniň öz islegine bagly etmek hem bar. Bu gadagan edilen zatdyr, çünki ähli isleg Allahyňkydyr: «Älemleriň Rabbi bolan Allah islemese, siz isläp bilmersiňiz» (Takwir, 29). Allahyň islegini ýatlamak işi ýeňilleşdirýär, oňa bereket getirýär we bendäniň Rabbinden kömek soramagyna sebäp bolýar.

Bende ynsan bolany üçin käte ýatdan çykaryp, Allahyň islegini aýtmazlygy mümkin. Şonuň üçin Allah oňa muny ýadyna düşende aýtmagy buýurdy. Şeýlelikde, islenýän zat gazanylýar we zyýanly ýagdaýyň öňi alynýar. «Ýatdan çykaranyňda Rabbini ýatla» diýen sözleriň umumy manysyndan, ýatdan çykaranyňda Allahy ýatlamagyň buýrulýandygy hem anlaşylýar.

Çünki Allahy ýatlamak unutmagy aýyrýar we bendäniň ünsden düşüren zadyny ýadyna salýar. Şeýle hem Allahy ýatlamagy unudan ýa-da ýatdan çykaran kişä Rabbini ýatlamak we gapyl adamlardan bolmazlyk buýrulýar.

Bende dogry sözleri aýtmakda we dogry işleri etmekde üstünlik gazanmak, ýalňyşmazlyk üçin Allaha mätäçdir. Şonuň üçin Allah oňa: «Belki, Rabbim meni mundan has dogry ýola ugrukdyrar» diýmegi buýurdy. Şeýlelikde, oňa Allahdan dilemek, Ondan umyt etmek we Onuň özüni dogry ýola eltjekdigine ynanmak buýruldy. Şeýle ýagdaýda bolup, soňra dogry ýoly gözlemek üçin güýjüni gaýgyrmaýan bende bu ýol üçin üstünlik gazanmaga, Rabbinden kömege eýe bolmaga we ähli işlerinde dogry ýola gönükdirilmäge mynasypdyr.

Imam Ibn Kesiriň tefsiri

«Ýatdan çykaranyňda Rabbini ýatla» diýen söz barada: «Munuň manysy, eger “InşaAllah” diýmegi unudan bolsaň, ýadyňa düşende aýt» diýlip düşündirilipdir. Abu al-Äliýa we Hasan al-Basri şeýle diýipdirler. Hüşeým al-A‘maşdan, ol Müjahidden, ol bolsa Ibn Abbastan şeýle habar berýär: bir adam kasam etse, oňa bir ýyla çenli «InşaAllah» diýip istisna etmäge rugsat bardyr. Ibn Abbas: «Ýatdan çykaranyňda Rabbini ýatla» sözüni şol mesele bilen baglanyşdyrýardy.

Al-A‘maşdan: «Muny Müjahidden eşitdiňmi?» diýip soralanda, ol: «Maňa muny Laýs ibn Abu Süleým gürrüň berdi; ol meniň bu eşigimiň ýitendigini görýär» diýip jogap berdi. Tabarani hem muny Abu Muawiýanyň al-A‘maşdan, onuň bolsa şol çeşmelerden habar berýän ýoly bilen rowaýat edipdir.

Ibn Abbasyň «hatda bir ýyldan soň hem istisna edip biler» diýen sözüniň manysy şudur: adam kasam edende ýa-da bir zat aýdanda «InşaAllah» diýmegi unudyp, muny bir ýyldan soň hem ýadyna salsa, şol wagtyň özünde «InşaAllah» diýmegi sünnetdir. Şeýlelikde, ol istisna aýtmagyň sünnetine eýerýär, hatda kasamyny bozandan soň hem. Ibn Jarir (Alla oňa rehim etsin) muny aýdyp, onuň kasamy bozmagyň jogapkärçiligini aýyrmaýandygyny we keffaraty düşürmeýändigini açyk beýan edipdir. Ibn Jaririň aýdanlary dogrudyr we Ibn Abbasyň sözüni şeýle düşünmek has laýykdyr. Iň dogrusyny Allah bilýär.

Ikrime: «Ýatdan çykaranyňda Rabbini ýatla» diýen söz «gaharyň gelende Rabbini ýatla» diýmekdir diýipdir. Bu düşündiriş aýatyň zerur bolan netijesini beýan edýär. Tabarani şeýle habar berýär: Ahmet ibn Ýahýa al-Halawani bize, Saýd ibn Süleýman bize, ol Abbād ibn al-Awwamdan, ol Sufýan ibn Huseýnden, ol Ýa‘la ibn Muslimden, ol Jabir ibn Zaýddan, ol hem Ibn Abbastan habar berdi. Ibn Abbas «Ertir muny hökman ederin diýip, Allah islese diýmezden hiç bir zat barada aýtma; ýatdan çykaranyňda Rabbini ýatla» diýen sözler barada: «“InşaAllah” diýmegi unutanyňda» diýipdir.

Tabarani şeýle hem Muhammet ibn al-Haris al-Jubäýliniň, Safwan ibn Salihiň, al-Welid ibn Muslimiň, Abdulaziz ibn Huseýniň, Ibn Abu Najihiň we Müjahidiň üsti bilen Ibn Abbasyň bu aýat barada şeýle düşündirişini rowaýat edipdir: «“InşaAllah” diýmegi unutanyňda». Tabarani Ibn Abbasdan «Ýatdan çykaranyňda Rabbini ýatla» diýen sözi «istisnany unutdyňmy, ýadyňa düşende istisna et» diýip düşündirýän başga bir rowaýaty hem getiripdir. Ol bu hökümiň diňe Resululla (sallallahu aleýhi we sellem)e degişlidigini, bizden hiç kimiň kasamyna goşmaça söz goşmakdan başga ýagdaýda istisna edip bilmejekdigini aýdypdyr.

Soňra: «Muny diňe al-Welid Abdulaziz ibn al-Huseýnden ýeke özi rowaýat edipdir» diýipdir.

Aýat başgaça hem düşündirilip bilner: Allah عز وجل sözüniň arasynda bir zady ýatdan çykaran kişä Allahy ýatlamagy öwredendir. Çünki unutmak şeýtandan döreýär. Musa pygamberiň ýoldaşy: «Muny maňa diňe şeýtan ýatlamagy unutturdy» diýipdir (Kehf, 63). Allahy ýatlamak şeýtany kowýar; şeýtan gidende bolsa unutmak hem aýrylýar.

Şeýlelikde, Allahy ýatlamak ýatlamaga sebäp bolýar. Şonuň üçin: «Ýatdan çykaranyňda Rabbini ýatla» diýildi.

«We: “Belki, Rabbim meni mundan has dogry ýola ugrukdyrar” diý» diýen sözleriň manysy: «Özüň bilmeýän zat barada senden soralsalar, bu meselede Allaha ýüz tut we seni dogrylyga hem dogry ýola üstünlikli ýetirmegini Ondan dile». Bu barada başga düşündirişler hem aýdylýar. Iň dogrusyny Allah bilýär. Bu — zerur netijäni düşündirmekdir.

Bagawiniň tefsiri

«Ýatdan çykaranyňda Rabbini ýatla» diýen söz barada Ibn Abbas, Müjahid we Hasan şeýle diýipdirler: manysy, «InşaAllah» diýmegi unutsaň, soňra ýadyňa düşende aýt diýmekdir. Ibn Abbas, hatda bir ýyla çenli wagt geçse-de, soňundan aýdylýan istisna etmegi rugsat edipdir. Hasan muny şol mejlis dowam edýänçä rugsat edipdir. Käbir alymlar wagt ýakyn bolsa rugsat edip, uzak wagt geçenden soň dogry däldir diýipdirler.

Bir topar alym bolsa istisnanyň söze goşmaça bolmagyny, ýagny aýdylyşy bilen utgaşykly bolmagyny şert edipdir.

Ikrime: «Aýatyň manysy: gaharyň gelende Rabbini ýatla» diýipdir. Wehb: «Injilde şeýle ýazylgy: “Eý, Adam ogly! Sen gaharlananyňda Meni ýatla, Men hem gaharlananymda seni ýatlaýyn”» diýipdir. Dahhak we Suddi: «Bu namaz barada» diýipdirler.

Abd al-Wahid al-Milihiy bize habar berdi, al-Hasan ibn Ahmad al-Muhlidiň gürrüň bermegine görä, Abu al-Abbas as-Sarraj bize gürrüň berdi, Qutaýba bize gürrüň berdi, Abu Awana bize, Qatada Anasdan habar berdi. Anas aýtdy: Pygamber (sallallahu aleýhi we sellem) şeýle diýdi: «Kim namazy ýatdan çykarsa, ýadyna düşen badyna ony okasyn».

«We: “Belki, Rabbim meni mundan has dogry ýola ugrukdyrar” diý» diýen sözleriň manysy: Ol meni has ýakyn we dogruçyl ýolda berk saklar. Şeýle hem şeýle diýlipdir: Allah Pygambere bir zady ýatdan çykaranda Rabbini ýatlamagy we unudan zadynyň ýerine özi üçin has haýyrly zada ugrukdyrmagyny Ondan dilemegi buýurdy.

Ýene şeýle diýilýär: adamlar gowak eýeleriniň wakasy barada jedel etmek maksady bilen ondan soranlarynda, Allah عز وجل oňa: «Allah meniň pygamberligimiň hakdygyny tassyklaýan, gowak eýeleriniň wakasyndan has aýdyň delilleri maňa berer» diýip habar bermegi buýurdy. Hakykatdan hem, Allah oňa gaýyp zatlary bilmekden pygamberlere berilýän ylymlary berdi; olar delilde gowak eýeleri baradaky habardan has aýdyň we dogry ýola has ýakyndy.

Käbirleri şeýle diýipdirler: Allah oňa «InşaAllah» sözüniň ýany bilen aýtmagy buýurdy. Eger adam «InşaAllah» diýmegi unudyp, soň ýadyna salsa, onuň bu ýagdaýdan toba etmegi: «Belki, Rabbim meni mundan has dogry ýola ugrukdyrar» diýmegidir. Munuň istisna hökmünde kabul edilmegi mümkin.