Geleceğe Dair Tevekkül ve Hidayet

Şeyh Abdurrahman es-Sa'dî'nin tefsiri

Kul, bir beşer olduğundan dolayı “inşaallah” demeyi unutması kaçınılmaz bir şeydir. O bakımdan Yüce Allah, arzulananın gerçekleşmesi ve sakıncalı durumun bertaraf edilmesi için hatırlandığı vakit adının anılmasını ve “inşaallah” denmesini emretmektedir. “Unuttuğun zaman da Rabbini an” buyruğunun umum ifadesinden unutma anında Allah'ın anılması gerektiği de anlaşılmaktadır. Çünkü Allah’ın adını anmak, unutmayı ortadan kaldırır ve kulun yanıldığı şeyi hatırlamasına vesile olur.

Aynı şekilde Yüce Allah’ın adını anmayı unutup gaflete düşen kimseye de Rabbini anması ve gafillerden olmaması emredilir. ul, hem hakka isabet ettirmek hem de söz ve fiillerinde unutmamak için Yüce Allah’a muhtaç olduğundan dolayı ona: “Umulur ki Rabbim beni doğruya bundan daha yakın olana erdirir” demesi emredilmektedir. Bu buyruğuyla Allah, dua etmeyi, O’nun rahmetini ummayı, doğruya ulaştıran en kestirme yola iletmesi hususunda O’na güvenmeyi emretmektedir.

Bu hale ulaşan, hidâyeti ve doğruyu bulmak yolunda bütün gayretini ortaya koyan bir kul, bu gayesinde muvaffak kılınmaya ve Rabbi tarafından yardıma mazhar olmaya layık olur.

İmam İbn Kesîr'in tefsiri

İbn Kesîr, nüzul sebebine işaret eder: Yahudiler Peygamber’e Mağara arkadaşları hakkında soru sormuş, o da “Yarın size cevap vereceğim” demiş, fakat “İnşallah” dememişti. Bir ders olması için vahiy on beş gün gecikti.

Baghawî Tefsiri

«…(Allah’ın) dilemesini söylemeksizin…» Yani yarın bir şey yapmaya karar verdiğinde, “Allah dilerse” demeden “Bunu yarın yapacağım” deme. Bunun sebebi, Mekke halkının Peygamber’e (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) ruh, mağara arkadaşları ve Zülkarneyn hakkında soru sorması; onun da “Yarın size bunları bildireceğim” deyip “Allah dilerse” dememesiydi. Bunun üzerine Peygamber’e (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) birkaç gün vahiy gelmedi ve ardından şu ayet indirildi:

«…Unuttuğun zaman Rabbini an…» İbn Abbas, Mücâhid ve el-Hasan şöyle dediler: Bunun anlamı, bu istisnayı söylemeyi unutursan hatırladığında söyle demektir. İbn Abbas, unutulan istisnanın bir yıl boyunca söylenebileceğini kabul ederdi; el-Hasan ise konuşma devam ettiği sürece söylenmesi gerektiği görüşündeydi. Bazıları, olayın gerçekleşme zamanı yaklaşınca söylenebileceğini; uzak bir gelecekte gerçekleşecekse bu istisnanın geçerli olmayacağını kabul etmiştir. Bazıları da istisnanın, cümle devam ederken hemen söylenmesi gerektiği görüşündeydi. İkrime şöyle dedi: Öfkelendiğinde Rabbini an.

Vehb şöyle dedi: İncil’de şu yazılıdır: “Ey Âdemoğlu! Öfkelendiğinde Beni an ki Ben de öfkelendiğimde seni anayım.”

Ed-Dahhâk ve es-Süddî şöyle dediler: Bu, namaz hakkında söylenmiştir. Enes’ten rivayet edildiğine göre o şöyle dedi: Peygamber (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) şöyle buyurdu: “Namazı unutan kimse, hatırladığı zaman onu kılsın.” (el-Buhârî, Müslim, et-Tirmizî, en-Nesâî, Ebû Dâvûd, İbn Mâce, Ahmed)

«…Ve de ki: “Umulur ki Rabbim beni bundan daha doğru bir yola eriştirir”…» Yani beni, O’na daha yakın ve daha doğru olan bir yolda sabit kılar.

Bir görüşe göre Allah, Peygamberine bir şeyi unuttuğunda O’nu anmasını ve kendisini doğru yola iletmesi için O’na dua etmesini emretmiştir. Çünkü bu, unuttuğu şeyi hatırlamasından kendisi için daha hayırlıdır.

Peygamber’e (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) bazı kimselerin, sırf inat olsun diye mağara arkadaşları hakkında soru sorduğu da söylenir. Bunun üzerine Yüce Allah ona, mağara arkadaşlarının kıssasından daha güçlü delillerle onun peygamber olduğunu ortaya koyacağını bildirmesini emretmiştir. Nitekim Allah, elçilere verdiği bazı gayb bilgilerini ona vererek bunu gerçekleştirmiştir. Bu bilgiler, onlar için delil bakımından daha açık ve hidayet bakımından mağara arkadaşlarının kıssasından daha doğrudur.

Bazıları şöyle demiştir: Allah ona, bu istisnayı unuttuktan sonra hatırladığında “Allah dilerse” sözünü de ekleyerek söylemesini emretmiştir. Kişi “Allah dilerse” demeyi unutursa, bunun için tövbesi “Umulur ki Rabbim beni bundan daha doğru bir yola eriştirir” demesidir.