Аллахтан туура жол тилөө

Шейх Абдуррахман ас-Саадинин тафсири

23–24-аяттардын тафсири: Бул тыюу башка тыюулар сыяктуу эле, белгилүү бир себептен улам түшүп, Аллахтын Элчисине (ага Аллахтын тынчтыгы жана саламы болсун) багытталганы менен, буйрук жалпы жоопкерчилик жүктөлгөн адамдарга тиешелүү. Аллах пендеге келечектеги иштер жөнүндө: «Мен муну сөзсүз кылам», — деп, муну Аллахтын каалоосуна байланыштырбай айтууга тыюу салды. Анткени мындай сөздө бир нече кооптуу жагдай бар: адам өзү билбеген келечек тууралуу — муну кылабы же кылбайбы, ишке ашабы же ашпайбы — сүйлөйт; ошондой эле иштин жүзөгө ашышын Аллахтан көз карандысыз түрдө пенденин өз каалоосуна ыйгарган болот.

Бул — тыюу салынган нерсе, себеби бардык каалоо Аллахка таандык: «Ааламдардын Раббиси Аллах кааламайынча, силер каалай албайсыңар» (Таквир, 29). Аллахтын каалоосун эскерүү ишти жеңилдетип, оңой кылат, ага береке берет жана пенденин Раббисинен жардам суроосуна себеп болот.

Пенде адам болгондуктан, Аллахтын каалоосун айтууну унутуп коюшу мүмкүн. Ошондуктан Аллах эстегенде андан кийин өзгөчө айтып коюуну буйруду. Муну менен көздөлгөн нерсе ишке ашат, ал эми кооптуу жагдайдан сактанылат. «Унутуп калганыңда Раббиңди эстегин» деген сөздүн жалпы маанисинен унуткан учурда Аллахты эстөө буйругу алынат.

Анткени бул унутууну кетирип, пендеге эсинен чыгып калган нерсени эске салат. Ошондой эле Аллахты зикир кылууну унуткан, эстен чыгарган адамга Раббисин эстөө жана кайдыгерлерден болбоо буйрулат.

Пенде сөзүндө жана ишинде тууралыкка жетүүгө, жаңылышпоого ийгилик берүүсү үчүн Аллахка муктаж. Ошондуктан Аллах ага: «Раббим мени мындан да туура жолго баштаса ажеп эмес», — деп айтууну буюрду. Ал пендеге Аллахка дуба кылууну, Андан үмүттөнүүнү жана туура жолго жеткирчү эң жакын жолго баштарына ишенүүнү буйруду. Ушундай абалда болуп, анан туура жолду издөө үчүн аракетин жумшап, колунан келгенин жасаган пенде ийгиликке жетүүгө, Раббисинен жардам алууга жана бардык иштеринде туура багытка салынууга татыктуу.

Имам Ибн Касирдин тафсири

«Унутуп калганыңда Раббиңди эстегин» деген сөз тууралуу: анын мааниси — өзгөчө сөздү («ИншаАллахты») айтууну унутсаң, эстеген кезде аны айтып кой деген сөз деп түшүндүрүлгөн. Муну Абу ал-‘Алия жана аль-Хасан аль-Басрий айткан.

Хушайм аль-А‘маштан, ал Мужахидден, ал Ибн ‘Аббастан риваят кылган: ант ичкен адам жөнүндө андан сурашканда, ал: «Бир жыл өтсө да өзгөчө сөздү айтып коюуга болот», — деген. Ал бул тууралуу: «Унутуп калганыңда Раббиңди эстегин», — деген аятты далил кылчу. Аль-А‘маштан: «Муну Мужахидден уккансыңбы?» — деп сурашканда, ал: «Мага Лайс ибн Аби Сулайм айтып берген. Менин бул касва кийимимди жоготуп алды деп ойлойт», — деген.

Ат-Табарани да бул риваятты Абу Му‘авиядан, ал аль-А‘маштан ушул санад менен келтирген.

Ибн ‘Аббастын «бир жылдан кийин болсо да өзгөчө сөздү айтууга болот» деген сөзүнүн мааниси: адам антын же сөзүн айтып жатканда «ИншаАллах» деп айтууну унутуп, бир жылдан кийин болсо да эстеп калса, эстегенде аны айтканы сүннөт болот. Ошентип, ал өзгөчө сөз айтуунун сүннөтүн аткарган болот, атүгүл антын бузгандан кийин айтса да. Ибн Жарир (Аллах аны ырайым кылсын) муну так белгилеп, мындай айтуу антты бузуунун жоопкерчилигин жойбой турганын жана каффаратты түшүрбөй турганын айткан. Ибн Жарирдин (Аллах аны ырайым кылсын) айтканы туура жана Ибн ‘Аббастын сөзүн ушундай түшүнүү ылайыктуу. Аллах жакшыраак билет.

‘Икрима: «“Унутуп калганыңда Раббиңди эстегин” деген — ачууланганыңда Раббиңди эстегин деген сөз», — деген. Бул мааниси зарыл болгон нерсе аркылуу жасалган тафсир.

Ат-Табарани мындай деген: Ахмад ибн Яхья аль-Халвани бизге риваят кылды; ага Са‘ид ибн Сулайман, ага ‘Аббад ибн аль-‘Аввам, ага Суфйан ибн Хусайн, ага Йа‘ла ибн Муслим, ага Жабир ибн Зайд, ага Ибн ‘Аббас риваят кылган. Ибн ‘Аббас «Эртең бул ишти сөзсүз кылам деп эч нерсе жөнүндө айтпагын, Аллах кааласа гана. Унутуп калганыңда Раббиңди эстегин» деген аят тууралуу: «“ИншаАллах” деп айтууну унутканыңды эсте», — деген.

Ат-Табарани дагы мындай риваят кылган: Мухаммад ибн аль-Харис аль-Жубайли бизге риваят кылды; ага Сафван ибн Салих, ага аль-Валид ибн Муслим, ага ‘Абд аль-‘Азиз ибн Хусайн, ага Ибн Аби Нажих, ага Мужахид, ага Ибн ‘Аббас ушул аяттын маанисинде: «“ИншаАллах” деп айтууну унутуп калганыңды эсте», — деп риваят кылышкан.

Ат-Табарани Ибн ‘Аббастан дагы «Унутуп калганыңда Раббиңди эстегин» деген сөз өзгөчө сөздү («ИншаАллахты») айтууну унутуу жөнүндө экенин, эстегенде аны айтып коюу керектигин риваят кылган. Ал: «Бул өкүм Аллахтын Элчисине (ага Аллахтын тынчтыгы жана саламы болсун) гана тиешелүү; бизден эч ким антына кошулган нерсени гана өзгөчө кылып айта алат», — деген. Андан соң: «Бул риваятты ‘Абд аль-‘Азиз ибн аль-Хусайндан жалгыз аль-Валид риваят кылган», — деген.

Аяттын дагы бир түшүндүрмөсү болушу мүмкүн: Аллах Таала сөзүндө бир нерсени унуткан адамга Аллахты эстөөнү үйрөткөн. Анткени унутуунун башаты — шайтан. Муса пайгамбардын жигити: «Муну эстешимди мага шайтан гана унуттурду» (Кахф, 63), — деген. Ал эми Аллахты зикир кылуу шайтанды кууп чыгарат; шайтан кеткенде унутуу да кетет.

Демек, Аллахты эстөө — эске түшүрүүнүн себеби. Ошондуктан: «Унутуп калганыңда Раббиңди эстегин», — деп айтылган.

«Раббим мени мындан да туура жолго баштаса ажеп эмес» деген сөздүн мааниси: өзүң билбеген нерсе жөнүндө суралсаң, Аллахтан сура жана тууралыкка, туура жолго жеткирүүсүн өтүн. Бул тууралуу башка да түшүндүрмөлөр айтылган. Аллах жакшыраак билет.

Аль-Багавинин тафсири

«Унутуп калганыңда Раббиңди эстегин» деген сөздү Ибн ‘Аббас, Мужахид жана аль-Хасан: «Өзгөчө сөздү айтууну унутуп, кийин эстесең, аны айтып кой», — деп түшүндүрүшкөн. Ибн ‘Аббас убакыт аралыгы бир жылга чейин болсо да, сөздөн кийин кошуп айтууга уруксат берген. Аль-Хасан муну адам ошол жыйында отурган убакытка чейин уруксат кылган. Айрымдар убакыт жакын болсо болот, ал эми өтө көп убакыт өтсө туура болбойт дешкен.

Бир топ аалымдар өзгөчө сөз сөздүн артынан үзгүлтүксүз айтылышы керек деп эсептешкен.

‘Икрима: «Аяттын мааниси: ачууланганыңда Раббиңди эстегин», — деген. Вахб: «Инжилде мындай деп жазылган: “Эй, Адам баласы! Ачууланганыңда Мени эстегин, Мен да ачууланганымда сени эстейин”», — деген. Ад-Даххак менен ас-Суддий: «Бул намаз тууралуу», — дешкен.

‘Абд аль-Вахид аль-Малихий бизге кабарлады; ал аль-Хасан ибн Ахмад аль-Мухалдиден, ал Абу аль-‘Аббас ас-Сарраждан, ал Кутайбадан, ал Абу ‘Ауанадан, ал Катададан, ал Анас ибн Маликтен риваят кылган: Аллахтын Элчиси (ага Аллахтын тынчтыгы жана саламы болсун): «Ким намазын унутуп калса, эстегенде аны окусун», — деген.

«Айткын: “Раббим мени мындан да туура жолго баштаса ажеп эмес”» деген сөздүн мааниси: Аллах мени Өзүнө жакыныраак жана туурараак жолдо бекем кылат. Дагы бир түшүндүрмөдө, Аллах пайгамбарына бир нерсени унутканда Аны эстөөнү жана унуткан нерсесин эстегенден да өзүнө жакшыраак болгон нерсеге баштоосун Аллахтан суроону буюрган деп айтылат.

Ошондой эле бул мындайча түшүндүрүлгөн: адамдар Үңкүр ээлеринин окуясын өжөрлүк менен сурашканда, Аллах Таала пайгамбарына аларга пайгамбарлыгынын чындыгын тастыктаган, Үңкүр ээлеринин окуясынан да айкыныраак далилдерди Аллах ага берерин кабарлоону буюрган. Ошентип, Аллах ага пайгамбарлар үчүн кайыптан берилүүчү билимдерди берген; алар далил жагынан Үңкүр ээлери тууралуу кабардан да ачык жана туура жолго жакыныраак болгон.

Айрымдар бул сөздү адам «ИншаАллах» деп айтууну унутуп, кийин эстегенде: «ИншаАллах», — деген сөзү менен кошо айта турган сөз катары түшүндүрүшкөн. Адам «ИншаАллах» деп айтууну унутса, мунун тообосу: «Раббим мени мындан да туура жолго баштаса ажеп эмес», — деп айтуу. Мындай учурда өзгөчө сөздү кошуп айтууга уруксат берилет.