Умед ба ҳидояти Парвардигор

Тафсири шайх Абдурраҳмон ас-Саъдӣ

Тафсири оятҳои 23 ва 24: Ин манъ, монанди дигар манъҳо, ҳарчанд бо сабаби вижае нозил шуда ва хитобаш ба Расули Худо (салаллоҳу алайҳи ва саллам) нигаронида шудааст, барои ҳамаи мукаллафон умумӣ мебошад. Пас, Аллоҳ бандаро аз он боздошт, ки дар бораи корҳои оянда бигӯяд: «Ман ин корро мекунам», бе он ки онро ба хости Аллоҳ пайванд диҳад. Зеро ин сухан дорои паёмади номатлуб аст: сухан гуфтан дар бораи ғайби ояндае, ки намедонад онро анҷом медиҳад ё не ва он воқеъ мешавад ё не.

Инчунин, дар он мустақилона ба хости банда вобаста кардани анҷоми кор аст, ки амали мамнӯъ ва нописанд мебошад, зеро тамоми хост аз они Аллоҳ аст: «Ва шумо намехоҳед, магар он ки Аллоҳ, Парвардигори ҷаҳониён бихоҳад» (Таквир, 29).

Ёд кардани хости Аллоҳ боиси осон ва ҳамвор шудани кор, ба даст омадани баракат дар он ва ёрӣ ҷустани банда аз Парвардигораш мегардад. Азбаски банда инсон аст ва ногузир фаромӯш мекунад ва ёди хости Аллоҳро тарк менамояд, Аллоҳ ба ӯ фармудааст, ки ҳар гоҳ ба ёдаш омад, истисно кунад [яъне бигӯяд: «Иншоаллоҳ»], то матлуб ба даст ояд ва паёмади номатлуб бартараф шавад. Аз умумияти сухани Аллоҳ: «Ва ҳар гоҳ фаромӯш кардӣ, Парвардигоратро ёд кун» чунин фаҳмида мешавад, ки ҳангоми фаромӯшӣ Аллоҳро ёд бояд кард, зеро ин фаромӯширо аз байн мебарад ва он чиро банда аз ёд бурда буд, ба ёдаш меорад.

Ҳамчунин, фаромӯшкоре, ки ёди Аллоҳро тарк кардааст, амр мешавад, ки Парвардигорашро ёд кунад ва аз ғофилон набошад.

Азбаски банда барои дуруст рафтор кардан ва хато накардан дар гуфтору кирдораш ба тавфиқи Аллоҳ ниёзманд аст, Аллоҳ ба ӯ фармуд, ки бигӯяд: «Умедворам Парвардигорам маро ба роҳе роҳнамоӣ кунад, ки аз ин ба ҳидоят наздиктар бошад». Пас, ба ӯ амр шуд, ки аз Аллоҳ дуо кунад, ба Ӯ умед бандад ва бовар дошта бошад, ки Ӯ вайро ба наздиктарин роҳе, ки ба сӯи ҳидоят мерасонад, раҳнамун месозад.

Бандае, ки чунин ҳол дорад ва сипас тамоми кӯшиши худро ба кор мебарад ва дар ҷустуҷӯи ҳидояту дурусткорӣ нерӯи худро сарф мекунад, сазовор аст, ки ба ин муваффақ гардад, ёрӣ аз ҷониби Парвардигораш ба ӯ расад ва дар тамоми корҳои ӯ қадамҳояш устувор гардонда шаванд.

Тафсири имом Ибни Касир

Сухани Аллоҳ: «Ва ҳар гоҳ фаромӯш кардӣ, Парвардигоратро ёд кун» — гуфтаанд, ки маънояш ин аст: агар гуфтани истисно [«Иншоаллоҳ»]-ро фаромӯш кардӣ, ҳар гоҳ ба ёдат омад, онро бигӯ. Инро Абулъолия ва Ҳасан Басрӣ гуфтаанд. Ҳушайм аз Аъмаш, аз Муҷоҳид ва ӯ аз Ибни Аббос дар бораи марде, ки қасам мехӯрад, ривоят кардааст, ки гуфт: «Ӯ ҳақ дорад ҳатто баъд аз як сол ҳам истисно кунад». Ибни Аббос дар ин маврид ояти «Ва ҳар гоҳ фаромӯш кардӣ, Парвардигоратро ёд кун»-ро мехонд.

Аз Аъмаш пурсиданд: «Оё инро аз Муҷоҳид шунидӣ?» Гуфт: «Лайс ибни Абӣ Сулайм инро барои ман нақл кард; гумон мекунам ин куҳнаи ман аст». Табаронӣ низ онро аз ҳадиси Абумуовия, аз Аъмаш ривоят кардааст.

Маънои сухани Ибни Аббос «ҳатто баъд аз як сол ҳам истисно кунад» ин аст: агар касе дар қасам ё суханаш гуфтани «Иншоаллоҳ»-ро фаромӯш карда бошад ва ҳатто пас аз як сол ба ёдаш ояд, барои ӯ суннат аст, ки онро бигӯяд, то суннати истисноро ба ҷо оварад, ҳатто агар қасамро шикаста бошад. Ибни Ҷарир (раҳимаҳуллоҳ) инро гуфта ва равшан баён кардааст; на ин ки бо ин кор шикастани қасам бекор шавад ва каффора аз гарданаш соқит гардад. Сухани Ибни Ҷарир (раҳимаҳуллоҳ) дуруст аст ва бо маънои сухани Ибни Аббос мувофиқтар аст. Аллоҳ донотар аст.

Икрима гуфтааст: «Ва ҳар гоҳ фаромӯш кардӣ, Парвардигоратро ёд кун», яъне ҳар гоҳ хашмгин шудӣ [Парвардигоратро ёд кун]. Ин тафсир баён кардани чизи лозим аз маъност. Табаронӣ ривоят кардааст: Аҳмад ибни Яҳё Ҳалвонӣ ба мо ҳадис гуфт, ки Саид ибни Сулаймон аз Аббод ибни Аввом, аз Суфён ибни Ҳусайн, аз Яъло ибни Муслим, аз Ҷобир ибни Зайд ва ӯ аз Ибни Аббос нақл карданд, ки дар тафсири сухани Аллоҳ: «Ва дар бораи чизе ҳаргиз магӯ: “Ман фардо ин корро мекунам”, магар ин ки Аллоҳ бихоҳад; ва ҳар гоҳ фаромӯш кардӣ, Парвардигоратро ёд кун» гуфтааст: «Яъне гуфтани “Иншоаллоҳ”-ро фаромӯш кунӣ».

Табаронӣ инчунин ривоят кардааст: Муҳаммад ибни Ҳорис Ҷубайлӣ ба мо ҳадис гуфт; Сафвон ибни Солеҳ ба мо ҳадис гуфт; Валид ибни Муслим аз Абдулазиз ибни Ҳусайн, аз Ибни Абӣ Наҷеҳ ва ӯ аз Муҷоҳид, аз Ибни Аббос дар бораи ояти «Ва дар бораи чизе ҳаргиз магӯ: “Ман фардо ин корро мекунам”, магар ин ки Аллоҳ бихоҳад; ва ҳар гоҳ фаромӯш кардӣ, Парвардигоратро ёд кун» ривоят кардааст, ки маънояш фаромӯш кардани гуфтани «Иншоаллоҳ» аст. Табаронӣ низ аз Ибни Аббос дар бораи сухани Аллоҳ: «Ва ҳар гоҳ фаромӯш кардӣ, Парвардигоратро ёд кун» ривоят кардааст: «Яъне истисноро фаромӯш кардӣ; ҳар гоҳ ба ёдат омад, истисно кун».

Ӯ гуфтааст, ки ин ҳукс танҳо барои Расули Худо (салаллоҳу алайҳи ва саллам) махсус аст ва ҳеҷ яке аз мо ҳақ надорад истисно кунад, магар дар пайвастани истисно ба қасамаш. Сипас гуфт: «Ин ривоятро танҳо Валид аз Абдулазиз ибни Ҳусайн нақл кардааст».

Дар бораи оят эҳтимоли маънои дигар низ ҳаст: Аллоҳи азза ва ҷалла касеро, ки дар суханаш чизеро фаромӯш мекунад, роҳнамоӣ кардааст, ки Аллоҳро ёд намояд, зеро фаромӯшӣ сарчашмааш шайтон аст, ҳамчунон ки ёвари Мӯсо гуфт: «Ва онро танҳо шайтон аз ёдам бурд» (Каҳф, 63). Ёди Аллоҳи Таоло шайтонро дур мекунад; чун шайтон равад, фаромӯшӣ низ аз байн меравад. Пас, ёди Аллоҳ сабаби ба ёд овардан аст. Аз ин рӯ фармуд: «Ва ҳар гоҳ фаромӯш кардӣ, Парвардигоратро ёд кун».

Сухани Аллоҳ: «Ва бигӯ: “Умедворам Парвардигорам маро ба роҳе роҳнамоӣ кунад, ки аз ин ба ҳидоят наздиктар бошад”», яъне агар аз ту дар бораи чизе пурсанд, ки намедонӣ, дар он масъала аз Аллоҳ бихоҳ ва ба Ӯ рӯй овар, то туро ба дурустӣ ва ҳидоят муваффақ гардонад. Дар тафсири ин оят маъноҳои дигар низ гуфта шудаанд. Аллоҳ донотар аст.

Тафсири ал-Бағавӣ

«Ва ҳар гоҳ фаромӯш кардӣ, Парвардигоратро ёд кун» — Ибни Аббос, Муҷоҳид ва Ҳасан гуфтаанд: маънояш ин аст, ки агар истисноро [гуфтани «Иншоаллоҳ»-ро] фаромӯш кардӣ ва сипас ба ёдат омад, онро бигӯ. Ибни Аббос истиснои баъд аз суханро, ҳатто агар то як сол гузашта бошад, ҷоиз медонист; Ҳасан онро то замоне ҷоиз медонист, ки ҳанӯз дар ҳамон маҷлис бошанд. Баъзеҳо онро дар сурати наздик будани фосилаи вақт ҷоиз медонистанд ва агар вақт зиёд гузашта бошад, саҳеҳ намедонистанд. Ҷамоате пайвастани истисноро ба сухан шарт медонистанд.

Икрима гуфтааст: маънои оят ин аст: «Ҳар гоҳ хашмгин шудӣ, Парвардигоратро ёд кун». Ваҳб гуфтааст: дар Инҷил навишта шудааст: «Эй фарзанди Одам, ҳангоме ки хашмгин мешавӣ, Маро ёд кун, то ҳангоме ки Ман хашмгин шавам, туро ёд кунам». Заҳҳок ва Саддӣ гуфтаанд: ин оят дар бораи намоз аст. Абдулвоҳид Мулайҳӣ ба мо хабар дод: Ҳасан ибни Аҳмад Махладӣ ба мо хабар дод: Абулъаббос Сарроҷ ба мо ҳадис гуфт: Қутайба ба мо ҳадис гуфт: Абувона аз Қатода ва ӯ аз Анас ривоят кард, ки Паёмбар (салаллоҳу алайҳи ва саллам) фармуд: «Ҳар кас намозеро фаромӯш кунад, ҳар гоҳ ба ёдаш омад, онро бихонад».

«Ва бигӯ: “Умедворам Парвардигорам маро ба роҳе роҳнамоӣ кунад, ки аз ин ба ҳидоят наздиктар бошад”», яъне маро дар роҳе устувор гардонад, ки ба он наздиктар ва ҳидоятбахштар бошад. Гуфтаанд: Аллоҳ ба Паёмбараш амр кард, ки агар чизеро фаромӯш кард, Ӯро ёд кунад ва аз Ӯ бихоҳад, ки ба чизи беҳтар аз ба ёд овардани он чизи фаромӯшшуда раҳнамунаш гардонад.

Ҳамчунин гуфта мешавад: қавм аз рӯйи инод дар бораи қиссаи асҳоби Каҳф аз ӯ пурсиданд. Пас, Аллоҳи азза ва ҷалла ба ӯ амр кард, ки ба онҳо хабар диҳад: Аллоҳ барояш далелҳое ато хоҳад кард, ки дурустии паёмбариашро нишон медиҳанд ва аз қиссаи асҳоби Каҳф барои онҳо равшантар хоҳанд буд. Ва чунин ҳам кард: ба ӯ аз илми ғайбе, ки ба паёмбарон дода мешавад, он чиро ато намуд, ки далелро бар онҳо равшантар мекард ва аз хабари асҳоби Каҳф ба ҳидоят наздиктар буд.

Баъзеҳо гуфтаанд: ба ӯ амр шуд, ки ин суханро ҳамроҳи «Иншоаллоҳ» бигӯяд, агар пас аз фаромӯшӣ истисноро ба ёд овард. Вақте инсон «Иншоаллоҳ»-ро фаромӯш мекунад, тавбаи ӯ аз ин он аст, ки бигӯяд: «Умедворам Парвардигорам маро ба роҳе роҳнамоӣ кунад, ки аз ин ба ҳидоят наздиктар бошад». Истисно кардан ҷоиз аст.