Ҳидоят ба роҳи рост

Тафсири шайх Абдурраҳмон ас-Саъдӣ

Сипас Худои Таоло фармуд: «Моро ба роҳи рост ҳидоят кун» (اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ), яъне роҳи ростро ба мо нишон деҳ, моро ба он роҳнамоӣ кун ва барои паймудани он муваффақ гардон. Он роҳест равшану возеҳ, ки ба сӯи Худо ва биҳишти Ӯ мерасонад. Ин роҳ шинохтани ҳақ ва амал кардан ба он аст. Пас, моро ба сӯи роҳ ҳидоят кун ва дар дохили он низ ҳидоят намо.

Ҳидоят ба сӯи роҳ ин аст, ки ба дини Ислом пойбанд бошем ва динҳои дигарро тарк кунем. Ҳидоят дар дохили роҳ бошад, тамоми ҷузъиёти динро ҳам аз ҷиҳати дониш ва ҳам аз ҷиҳати амал фаро мегирад. Ин дуо аз фарогиртарин ва судмандтарин дуоҳо барои банда аст. Аз ин рӯ, бар инсон воҷиб аст, ки дар ҳар ракъати намозаш аз Худо инро бихоҳад, зеро ба он ниёзи зарурӣ дорад.

Ин роҳи рост «роҳи касонест, ки ба онҳо неъмат додаӣ» (صِرَاطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ): паёмбарон, сиддиқон, шаҳидон ва солеҳон. «На роҳи» (غَيْرِ) касоне, ки мавриди «ғазаб қарор гирифтаанд» (الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ) — касоне, ки ҳақро шинохтанд, вале онро тарк карданд, монанди яҳудиён ва ҳаммонандони онҳо; ва на роҳи «гумроҳон» (الضَّالِّينَ) — касоне, ки ҳақро аз рӯи нодонӣ ва гумроҳӣ тарк карданд, монанди насрониён ва ҳаммонандони онҳо.

Ин сура, бо вуҷуди кӯтоҳ буданаш, маъноҳоеро дар бар гирифтааст, ки ҳеҷ сураи дигаре онҳоро якҷо дар бар нагирифтааст. Дар он се навъи тавҳид омадааст: тавҳиди рубубият аз сухани Ӯ «Парвардигори ҷаҳониён» (رَبِّ الْعَالَمِينَ) фаҳмида мешавад; тавҳиди улуҳият, яъне ибодатро танҳо барои Худо анҷом додан, аз лафзи «Аллоҳ» (اللَّهِ) ва сухани Ӯ «Танҳо Туро мепарастем» (إِيَّاكَ نَعْبُدُ) фаҳмида мешавад; ва тавҳиди номҳо ва сифатҳо, яъне собит донистани сифатҳои камол барои Худои Таоло, ки Ӯ онҳоро барои Худ хеш собит кардааст ва Расулаш низ барои Ӯ собит намудааст, бидуни инкор, монандсозӣ ё ташбеҳ.

Лафзи «ҳамд» (الْحَمْدُ), чунон ки пештар гузашт, бар ин маъно далолат мекунад.

Ҳамчунин дар ин сура бо сухани Ӯ «Моро ба роҳи рост ҳидоят кун» (اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ) паёмбарӣ собит мешавад, зеро ин бе расул фиристодан имконнопазир аст. Бо сухани Ӯ «Соҳиби рӯзи ҷазо» (مَالِكِ يَوْمِ الدِّينِ) подоши амалҳо собит мешавад; ва подош бо адолат аст, зеро «дин» маънои ҷазо додан бо адолатро дорад. Ин сура қадарро низ собит мекунад ва нишон медиҳад, ки банда дар ҳақиқат анҷомдиҳандаи амалҳои худ аст, бар хилофи қадария ва ҷабрия.

Балки бо сухани Ӯ «Моро ба роҳи рост ҳидоят кун» ба ҳамаи аҳли бидъат посух дода шудааст, зеро роҳи рост шинохтани ҳақ ва амал кардан ба он аст, дар ҳоле ки ҳар бидъатгузор мухолифи он мебошад.

Дар ин сура бо сухани Ӯ «Танҳо Туро мепарастем ва танҳо аз Ту мадад мехоҳем» (إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ) ихлоси дин барои Худои Таоло, ҳам дар ибодат ва ҳам дар ёрӣ хостан, баён шудааст. Пас, ҳамду сано Худоро, Парвардигори ҷаҳониёнро, шоист аст. Гумроҳӣ; гумроҳ.

Тафсири имом Ибни Касир

«Моро ба роҳи рост ҳидоят кун» (اهدنا الصراط المستقيم). Қироати аксари қориён бо ҳарфи сод аст. Ҳамчунин бо «син» ва бо «зой» низ қироат шудааст. Фарро гуфт: ин лаҳҷаи қабилаҳои Бани Узра, Балқин ва Бани Калб аст.

Пас аз он ки пештар ситоиши Худои пурбаракату Таоло баён шуд, муносиб буд, ки баъд аз он дархост биёяд, ҳамон гуна ки дар ҳадис омадааст: «Нисфи он барои Ман ва нисфи он барои бандаи Ман аст; ва бандаи Ман он чиро бихоҳад, ба даст меорад». Ин комилтарин ҳолати дуокунанда аст: аввал касеро, ки аз ӯ хоҳиш мекунад, ситоиш намояд ва сипас ҳоҷаташро бихоҳад, зеро ин барои бароварда шудани ҳоҷат ва иҷобати дуо судмандтару муассиртар аст. Худои Таоло бандагонашро ба ин роҳ ҳидоят кардааст, зеро ин комилтарин равиш аст.

Баъзан дуо бо баёни ҳолати дуокунанда ва ниёзи ӯ оғоз мешавад, чунон ки Мӯсо (алайҳиссалом) гуфт: «Парвардигоро, ман ба ҳар хайре, ки бароям бифиристӣ, ниёзмандам» (Рабби иннӣ лимā анзалта илайя мин хайрин фақир; Қасас, 24). Баъзан пеш аз он ҳам васфи Худое меояд, ки аз Ӯ хоҳиш мешавад, монанди дуои Зуннун: «Ҳеҷ маъбуде ҷуз Ту нест; Ту покӣ, ба ростӣ, ман аз ситамкорон будам» (Анбиё, 87). Баъзан бошад, танҳо ситоиши Худои дархостшаванда меояд, чунон ки шоир гуфтааст: «Оё ҳоҷати худро баён кунам, ё ҳаёи Ту бароям басанда аст, зеро хислати Ту ҳаёст?

Агар касе як рӯз Туро ситоиш кунад, ҳамон ситоиш ӯро аз баёни ҳоҷаташ бениёз месозад».

Ҳидоят дар ин ҷо маънои роҳнамоӣ ва муваффақ гардонданро дорад. Феъли «ҳидоят кардан» гоҳе бе воситаи ҳарфи ҷар меояд, чунон ки дар ин ҷо: «Моро ба роҳи рост ҳидоят кун». Пас, он маънои «ба дили мо илҳом кун», «муваффақ гардон», «рӯзӣ деҳ» ё «ато кун»-ро низ дар бар мегирад. Дар ояти «Ва ду роҳро ба ӯ нишон додем» (Балад, 10), маънои он ин аст, ки хайру шаррро барояш баён кардем.

Ҳидоят гоҳе бо ҳарфи «илā» меояд, монанди сухани Худои Таоло: «Ӯ баргузида шуд ва ба роҳи рост ҳидояташ карданд» (Наҳл, 121); ва «Онҳоро ба роҳи ҷаҳаннам ҳидоят кунед» (Соффот, 23). Дар ин маврид маънои он роҳнамоӣ ва нишон додани роҳ аст. Ҳамчунин сухани Худои Таоло: «Ва ба ростӣ, ту ба роҳи рост роҳнамоӣ мекунӣ» (Шӯро, 52). Гоҳе ҳидоят бо ҳарфи «лом» меояд, монанди сухани аҳли биҳишт: «Ҳамду сано Худоро, ки моро ба ин ҳидоят кард» (Аъроф, 43), яъне моро ба он муваффақ гардонд ва шоистаи он қарор дод.

Дар бораи маънои роҳи рост, Имом Абӯ Ҷаъфар ибни Ҷарир гуфт: «Ҳамаи уммати аҳли таъвил иттифоқ доранд, ки роҳи рост роҳе равшану возеҳ аст, ки ҳеҷ каҷӣ надорад. Ин маъно дар забони ҳамаи арабҳо низ чунин аст». Аз ҷумла, қавли Ҷарир ибни Атия ал-Хатфӣ: «Амири мӯъминон бар роҳи рост аст, ҳар гоҳ гузаргоҳҳо каҷ шаванд». Ӯ гуфт: Далелҳои шоирона дар ин бора аз шумор бештаранд.

Сипас арабҳо калимаи «сирот»-ро маҷозан барои ҳар сухан ё амале истифода мебаранд, ки ба ростӣ ё каҷӣ тавсиф шавад: роҳи ростро ба сабаби рост буданаш рост ва роҳи каҷро ба сабаби каҷ буданаш каҷ меноманд.

Таъбирҳои муфассирони пешину пасин дар тафсири «сирот» гуногунанд, ҳарчанд натиҷаи ҳамаи онҳо ба як маъно бармегардад: пайравӣ аз Худо ва Расул. Ривоят шудааст, ки он Китоби Худост. Ибни Абӣ Ҳотим гуфт: Ҳасан ибни Арафа ба мо ҳадис гуфт: Яҳё ибни Ямон аз Ҳамзаи Зайёт, ӯ аз Саъд — яъне Абул-Мухтор ат-Тоӣ — аз писари бародари Ҳориси Аъвар, аз Ҳориси Аъвар, аз Алӣ ибни Абӯтолиб (разияллоҳу анҳу) ба мо нақл кард, ки Расули Худо (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) фармуд: «Роҳи рост Китоби Худост». Ибни Ҷарир низ ин ривоятро аз Ҳамза ибни Ҳабиб аз-Зайёт нақл кардааст.

Аҳмад ва Тирмизӣ низ онро аз Ҳориси Аъвар, аз Алӣ, ба сурати марфуъ ривоят кардаанд: «Он ресмони устувори Худо, ёдномаи ҳикматомез ва роҳи рост аст». Ин ҳадис аз Алӣ ба сурати мавқуф низ ривоят шудааст ва ҳамин дурусттар менамояд; Худо донотар аст.

Саврӣ аз Мансур, ӯ аз Абӯ Воил, ӯ аз Абдуллоҳ ривоят кардааст, ки гуфт: «Роҳи рост Китоби Худост». Гуфта шудааст, ки он Ислом аст. Заҳҳок аз Ибни Аббос ривоят кардааст, ки Ҷабраил ба Муҳаммад (алайҳимас-салом) гуфт: «Эй Муҳаммад, бигӯ: “Моро ба роҳи рост ҳидоят кун”», яъне моро ба роҳи ҳидояткунанда роҳнамоӣ кун; он дини Худост, ки каҷӣ надорад. Маймун ибни Меҳрон аз Ибни Аббос дар бораи «Моро ба роҳи рост ҳидоят кун» ривоят кардааст, ки гуфт: «Ин Ислом аст».

Исмоил ибни Абдурраҳмони Садии Кабир аз Абӯмолик ва Абӯ Солеҳ, аз Ибни Аббос; аз Мурра ал-Ҳамдонӣ, аз Ибни Масъуд; ва аз гурӯҳе аз саҳобагони Паёмбар (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) ривоят кардааст, ки гуфтанд: «Моро ба роҳи рост ҳидоят кун» — яъне Ислом. Абдуллоҳ ибни Муҳаммад ибни Ақил аз Ҷобир ривоят кардааст: «Моро ба роҳи рост ҳидоят кун», яъне Ислом; ӯ гуфт, ки ин роҳ аз он чӣ миёни осмон ва замин аст, фарохтар мебошад. Ибни Ҳанафия дар тафсири ин оят гуфт: «Он дини Худост, ки аз бандагон дине ғайр аз онро намепазирад». Абдурраҳмон ибни Зайд ибни Аслам низ гуфт: «Ин Ислом аст».

Дар ҳадисе, ки Имом Аҳмад дар «Муснад»-и худ ривоят кардааст, омадааст: Ҳасан ибни Саввор Абул-Ало ба мо ҳадис гуфт; Лайс — яъне Ибни Саъд — ба мо ҳадис гуфт, аз Муовия ибни Солеҳ, ки Абдурраҳмон ибни Ҷубайр ибни Нуфайр аз падараш, аз Наввос ибни Самъон ва ӯ аз Расули Худо (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) ба ман ҳадис гуфт: «Худо мисоле овард: роҳи росте, ки дар ду тарафи он ду девор ва дар деворҳо дарҳои кушода аст; дарҳо пардаҳои овезон доранд. Дар сари роҳ даъваткунандае ҳаст, ки мегӯяд: “Эй мардум, ҳама ба роҳ дохил шавед ва каҷ нашавед!” Ва даъваткунандаи дигаре аз болои роҳ нидо мекунад.

Ҳар гоҳ инсон бихоҳад яке аз он дарҳоро боз кунад, ӯ мегӯяд: “Вой бар ту, онро боз накун, зеро агар боз кунӣ, дохили он мешавӣ”. Роҳи рост Ислом аст; ду девор ҳудуди Худоянд; дарҳои кушода ҳаромҳои Худоянд; он даъваткунандае, ки дар сари роҳ аст, Китоби Худост; ва даъваткунандаи болои роҳ пандгӯи Худо дар дили ҳар мусалмон аст». Ибни Абӣ Ҳотим ва Ибни Ҷарир низ ин ҳадисро аз Лайс ибни Саъд бо ҳамин санад ривоят кардаанд. Тирмизӣ ва Насоӣ низ онро аз Алӣ ибни Ҳаҷар, аз Бақия, аз Бужайр ибни Саъд, аз Холид ибни Маъдон, аз Ҷубайр ибни Нуфайр, аз Наввос ибни Самъон ривоят кардаанд. Санади он саҳеҳ аст; Худо донотар аст.

Муҷоҳид дар тафсири «Моро ба роҳи рост ҳидоят кун» гуфт: «Яъне ҳақ». Ин маъно фарогиртар аст ва бо гуфтаҳои пешин мухолифат надорад. Ибни Абӣ Ҳотим ва Ибни Ҷарир аз Абун-Назр Ҳошим ибни Қосим ривоят кардаанд: Ҳамза ибни Муғира ба мо ҳадис гуфт, аз Осим ал-Аҳвал, аз Абул-Олия, ки дар бораи «Моро ба роҳи рост ҳидоят кун» гуфт: «Он Паёмбар (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) ва ду ёри ӯ баъд аз ӯ ҳастанд». Осим мегӯяд: Инро ба Ҳасан гуфтем ва ӯ гуфт: «Абул-Олия рост гуфт ва насиҳат кард».

Ҳамаи ин гуфтаҳо дурустанд ва бо ҳам пайванд доранд. Ҳар кӣ аз Паёмбар (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) пайравӣ кунад ва аз ду халифаи баъд аз ӯ, Абӯбакру Умар, пайравӣ намояд, ҳақро пайравӣ кардааст; ҳар кӣ ҳақро пайравӣ кунад, Исломро пайравӣ кардааст; ҳар кӣ Исломро пайравӣ кунад, Қуръонро — Китоби Худо ва ресмони устувори Ӯро — пайравӣ кардааст. Ин ҳама роҳи рости Ӯст. Пас, ин таъбирҳо дурустанд ва ҳар яке дигареро тасдиқ мекунад. Ҳамду сано Худоро!

Табаронӣ ривоят кардааст: Муҳаммад ибни Фазли Сақатӣ ба мо ҳадис гуфт; Иброҳим ибни Маҳдӣ ал-Мисисӣ ба мо ҳадис гуфт; Яҳё ибни Закариё ибни Абӣ Зоида аз Аъмаш, аз Абӯ Воил, аз Абдуллоҳ ривоят кард, ки гуфт: «Роҳи рост ҳамон роҳест, ки Расули Худо (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) моро бар он гузоштааст».

Аз ин рӯ, Имом Абӯ Ҷаъфар ибни Ҷарир (раҳимаҳуллоҳ) гуфт: «Назари авлотар ба таъвили ин оят — яъне “Моро ба роҳи рост ҳидоят кун” — назди ман ин аст, ки маънояш: моро барои пойдорӣ бар он чӣ аз сухан ва амал барои бандагонат писандидаӣ ва онҳоро ба он муваффақ гардондаӣ, устувор кун; он бандагоне, ки ба онҳо неъмат додаӣ. Ин худ роҳи рост аст.

Зеро касе, ки ба он чӣ паёмбарон, сиддиқон, шаҳидон ва солеҳон аз неъмати Худо бархӯрдор шудаанд, муваффақ гардад, ба Ислом, тасдиқи паёмбарон, пойбандӣ ба Китоб, амал кардан ба фармудаҳои Худо, парҳез кардан аз боздоштҳои Ӯ ва пайравӣ аз равиши Паёмбар (саллаллоҳу алайҳи ва саллам), чор халифа ва ҳар бандаи солеҳ муваффақ шудааст. Ҳамаи инҳо аз роҳи ростанд».

Агар гуфта шавад: Мӯъмин, ки худ бар ҳидоят аст, чаро ҳар вақт, дар намоз ва ғайри он, ҳидоят мехоҳад? Оё ин хостани ҳосили ҳосил нест? Ҷавоб ин аст, ки не. Агар банда шабу рӯз ба пурсидани ҳидоят ниёз намедошт, Худо ӯро ба ин дуо роҳнамоӣ намекард.

Банда ҳар соату ҳар ҳолат ба Худои Таоло ниёз дорад, то ӯро бар ҳидоят устувор нигоҳ дорад, дар он пойдор гардонад, басираташро афзун кунад, ҳидояташро зиёд намояд ва ӯро бар он давомдор созад. Банда барои худ на судеро молик аст ва на зиёне, магар он чӣ Худо бихоҳад. Аз ин рӯ, Худои Таоло ӯро роҳнамоӣ кардааст, ки дар ҳар вақт аз Ӯ мадад, устуворӣ ва муваффақият бихоҳад. Саодатманд касест, ки Худо ӯро ба дуо кардан аз Ӯ муваффақ гардонад, зеро Худои Таоло кафолат додааст, ки дуокунандаро, вақте Ӯро бихонад, иҷобат мекунад; бахусус ниёзманди дармондае, ки дар тамоми шабу рӯз ба Ӯ муҳтоҷ аст.

Худои Таоло фармудааст: «Эй касоне, ки имон овардаед, ба Худо ва Расули Ӯ ва Китобе, ки бар Расулаш нозил кардааст, ва китобҳое, ки пеш аз он нозил кардааст, имон биёваред...» (Нисо, 136). Ӯ ба касоне, ки имон овардаанд, амр кардааст, ки имон биёваранд; ин хостани ҳосили ҳосил нест, зеро мақсад устуворӣ, идома ва пайваста анҷом додани амалҳоест, ки ба имон ёрӣ мерасонанд. Худо донотар аст.

Худои Таоло бандагони мӯъминашро амр кардааст, ки бигӯянд: «Парвардигоро, пас аз он ки моро ҳидоят кардӣ, дилҳои моро каҷ магардон ва аз ҷониби Худ раҳмате ба мо ато кун; ба ростӣ, Ту бисёр бахшандаӣ» (Оли Имрон, 8). Абӯбакри Сиддиқ (разияллоҳу анҳу) ин оятро дар ракъати сеюми намози шом пас аз Фотиҳа пинҳонӣ мехонд. Пас, маънои фармудаи Худо: «Моро ба роҳи рост ҳидоят кун» ин аст: моро бар он устувор нигоҳ дор ва ба роҳи дигар нагардон.

Ниёзи бародарони мӯъмин ба ин дархост — «Моро ҳидоят кун» — дар қиссаи Мӯсо (Қасас, 24), Юнус (Анбиё, 87), ду роҳ (Балад, 10), Нахл, 121; Соффот, 23; Шӯро, 52; Аъроф, 43; ва ҳамчунин дар баҳси фазилатҳои Қуръон пештар зикр шудааст.

Пештар ҳадисе омада буд, ки вақте банда мегӯяд: «Моро ба роҳи рост ҳидоят кун» ва то охири оят, Худо мегӯяд: «Ин барои бандаи Ман аст ва бандаи Ман он чиро, ки хост, ба даст меорад».

Сухани Ӯ «Роҳи касоне, ки ба онҳо неъмат додаӣ» (صراط الذين أنعمت عليهم) роҳи ростро тафсир мекунад; аз нигоҳи наҳв он баёнгари ҷойгузин аст ва мумкин аст баёни атфӣ низ бошад. Худо донотар аст. Он касоне, ки ба онҳо неъмат дода шудааст, дар сураи Нисо зикр шудаанд: «Ҳар кӣ аз Худо ва Паёмбар итоат кунад, пас онҳо бо касоне хоҳанд буд, ки Худо ба онҳо неъмат додааст: аз паёмбарон, сиддиқон, шаҳидон ва солеҳон; ва онҳо чӣ неку ҳамнишинонанд! Ин фазл аз ҷониби Худост ва Худо басанда доност» (Нисо, 69–70).

Заҳҳок аз Ибни Аббос ривоят мекунад, ки «Роҳи касоне, ки ба онҳо неъмат додаӣ» яъне касоне, ки бо тоату ибодати Ту аз фариштагон, паёмбарон, сиддиқон, шаҳидон ва солеҳон бархӯрдор шудаанд; ин ҳамон маъност, ки Парвардигори мо фармудааст: «Пас онҳо бо касоне хоҳанд буд, ки Худо ба онҳо неъмат додааст...» (Нисо, 69). Абӯ Ҷаъфар аз Рабиъ ибни Анас ривоят кардааст, ки онҳо паёмбаронанд. Ибни Ҷурайҷ аз Ибни Аббос ривоят кардааст, ки онҳо мӯъминонанд; Муҷоҳид низ ҳаминро гуфтааст.

Вакиъ гуфт: онҳо мусалмононанд. Абдурраҳмон ибни Зайд ибни Аслам гуфт: онҳо Паёмбар (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) ва ҳамроҳони ӯянд. Тафсири пештар аз Ибни Аббос омада, фарогиртару комилтар аст; Худо донотар аст.

Сухани Худои Таоло «На ғазабшудагон ва на гумроҳон» (غير المغضوب عليهم ولا الضالين) чунин маъно дорад: моро ба роҳи рост, яъне роҳи касоне, ки ба онҳо неъмат додаӣ ва сифатҳову ҳолаташон пештар баён шуд, ҳидоят кун; онҳо аҳли ҳидоят, устуворӣ ва итоат ба Худо ва паёмбарони Ӯянд, фармудаҳои Ӯро ба ҷо меоранд ва аз наҳйҳову боздоштҳои Ӯ дурӣ мекунанд. На роҳи ғазабшудагон, ки иродаҳояшон фосид шуд: ҳақро донистанд, аммо аз он рӯй гардонданд; ва на роҳи гумроҳон, ки донишро аз даст додаанд ва дар гумроҳӣ саргардонанду ҳақро намеёбанд.

Калимаи «ло» барои таъкид оварда шудааст, то нишон диҳад, ки ду роҳи фосид вуҷуд дорад: роҳи яҳудиён ва роҳи насрониён.

Баъзе наҳвшиносон гумон кардаанд, ки «ғайр» дар ин ҷо барои истисно аст; дар ин сурат истисно қатъӣ мешавад, зеро ғазабшудагон аз касоне нестанд, ки ба онҳо неъмат дода шудааст. Аммо тафсире, ки мо овардем, авлотар аст. Ба ин байти шоир далел оварда мешавад: «Гӯё ту шутуре аз шутурони Бани Ақиш ҳастӣ, ки назди пояш бо чарми хушк садо мебароранд». Маънояш ин аст: ту шутуре аз шутурони Бани Ақиш ҳастӣ; мавсуф ҳазф шуда, сифат ба танҳоӣ оварда шудааст.

Ҳамин тавр, «ғайри ғазабшудагон» яъне «ғайри роҳи ғазабшудагон» аст: музоф ҳазф шуда, музофун илайҳ ба ҷои он омадааст ва инро мазмуни сухан нишон медиҳад: «Моро ба роҳи рост ҳидоят кун, роҳи касоне, ки ба онҳо неъмат додаӣ». Баъд фармуд: «На ғазабшудагон...».

Баъзеҳо гумон кардаанд, ки «ло» дар «ва на гумроҳон» ҳарфи зиёдатӣ аст ва маъно чунин мешавад: «ғайри ғазабшудагон ва гумроҳон». Барои ин байти Аҷҷоҷро далел овардаанд: «Дар чоҳи “ло ҳавр” рафт, аммо надонист», ки гӯё маънояш «дар чоҳи ҳавр» бошад. Назари дуруст ҳамон аст, ки пештар баён кардем.

Аз ин рӯ, Абӯ Убайди Қосим ибни Саллом дар китоби «Фазоилу-л-Қуръон» аз Абӯ Муовия, аз Аъмаш, аз Иброҳим, аз Асвад ривоят мекунад, ки Умар ибни Хаттоб (разияллоҳу анҳу) чунин мехонд: «ғайри ғазабшудагон ва ғайри гумроҳон». Санади ин ривоят саҳеҳ аст ва чунин фаҳмида мешавад, ки ӯ онро барои тафсир гуфтааст. Ин нишон медиҳад, ки «ло» барои таъкиди нафй ва ҷудо кардани ду роҳ омадааст, то аз ҳар ду дурӣ карда шавад. Роҳи аҳли имон шинохтани ҳақ ва амал кардан ба он аст.

Яҳудиён амалро аз даст доданд, насрониён донишро. Аз ин рӯ, ғазаб ба яҳудиён ва гумроҳӣ ба насрониён нисбат дода шудааст, зеро касе, ки ҳақро медонад ва тарк мекунад, сазовори ғазаб аст; ҳол он ки касе, ки ҳақро намедонад, чунин нест. Насрониён чизеро қасд мекарданд, вале роҳашро намеёфтанд, зеро аз роҳи дуруст — пайравӣ аз Расули ҳақ — ворид нашуданд ва гумроҳ шуданд. Ҳам яҳудиён ва ҳам насрониён гумроҳу мавриди ғазабанд, аммо сифати хоси яҳудиён ғазаб ва сифати хоси насрониён гумроҳист. Ҳадисҳо ва осор низ ҳаминро баён мекунанд.

Имом Аҳмад гуфт: Муҳаммад ибни Ҷаъфар ба мо ҳадис гуфт; Шуъба гуфт: Саммок ибни Ҳарбро шунидам, ки аз Аббод ибни Ҳубайш нақл мекард; ӯ гуфт: Адӣ ибни Ҳотим гуфт: Аспҳои Расули Худо (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) омаданд ва аммаи ман ва гурӯҳе аз мардумро асир гирифтанд. Вақте онҳоро назди Расули Худо оварданд, дар як саф истоданд. Аммаам гуфт: «Эй Расули Худо, касе, ки мебоист маро биёрад, дур шуд, фарзандонам аз ман ҷудо гаштанд ва ман пиразани солхӯрдаам, ки дигар ба хизмат қодир нестам. Ба ман эҳсон кун, Худо ба ту эҳсон кунад!»

Паёмбар пурсид: «Кӣ туро овардааст?» Гуфт: «Адӣ ибни Ҳотим». Фармуд: «Он касе, ки аз Худо ва Расулаш фирор кард?» Сипас ба ӯ эҳсон кард. Вақте баргашт, марде дар паҳлӯяш буд, ки гумон мекардам Алӣ бошад. Он мард гуфт: «Аз ӯ барои ту василаи саворшавӣ бихоҳ». Аммаам хоҳиш кард ва ӯ амр кард, ки ба вай диҳанд.

Аммаам назди ман омад ва гуфт: «Ӯ коре кард, ки падарат ҳеҷ гоҳ намекард. Фалонӣ назди ӯ омад ва ӯ ба ӯ бахшид; фалонӣ низ омад ва ӯ ба ӯ бахшид». Пас назди ӯ рафтам ва дидам, ки зане ва чанд кӯдак, ё як кӯдак, дар наздикии ӯ буданд. Аз ин рафтораш фаҳмидам, ки ӯ на подшоҳи Кисро асту на Қайсар.

Ӯ гуфт: «Эй Адӣ, чӣ чиз туро аз гуфтани “Ло илоҳа иллаллоҳ” бозмедорад? Оё маъбуде ҷуз Аллоҳ ҳаст?» Гуфт: «Чӣ чиз туро аз гуфтани “Аллоҳу акбар” бозмедорад? Оё чизе бузургтар аз Худои азза ва ҷалла ҳаст?» Адӣ гуфт: «Пас Ислом овардам».

Ва гуфт: «Чеҳраи ӯро дидам, ки шод гардид». Баъд фармуд: «Ғазабшудагон яҳудиёнанд ва гумроҳон насрониён». Ҳадисро идома дод. Тирмизӣ низ онро аз ҳадиси Саммок ибни Ҳарб ривоят кардааст ва гуфтааст: «Ҳасан, ғариб аст; онро танҳо аз ҳамин тариқ мешиносем».

Ман мегӯям: Ҳаммод ибни Салама низ онро аз Саммок, аз Марӣ ибни Қатри, аз Адӣ ибни Ҳотим ривоят кардааст. Адӣ гуфт: Аз Расули Худо дар бораи сухани Худо «На ғазабшудагон» пурсидам. Фармуд: «Онҳо яҳудиёнанд»; ва «ва на гумроҳон» — «насрониён гумроҳанд». Суфён ибни Уяйна низ онро аз Исмоил ибни Абӯ Холид, аз Шаъбӣ, аз Адӣ ибни Ҳотим ривоят кардааст.

Ин ҳадис аз роҳҳои гуногун ва бо лафзҳои бисёр ривоят шудааст, ки зикри ҳамаи онҳо тӯлонӣ хоҳад шуд.

Абдурраззоқ аз Маъмар, аз Будайл ал-Уқайлӣ, аз Абдуллоҳ ибни Шақиқ ривоят кардааст, ки ӯ хабар дод: касе Паёмбар (саллаллоҳу алайҳи ва саллам)-ро дар Водии Қуро шунидааст. Паёмбар бар асп буд ва марде аз Бани Қайн аз ӯ пурсид: «Эй Расули Худо, инҳо киҳоянд?» Фармуд: «Ғазабшудагон», ва ба яҳудиён ишора кард; «гумроҳон насрониёнанд». Ҷарирӣ, Урва ва Холид ал-Ҳаззо низ аз Абдуллоҳ ибни Шақиқ ин ҳадисро ба сурати мурсал ривоят кардаанд ва номи шунавандаи сухани Паёмбарро наовардаанд.

Дар ривояти Урва номи Абдуллоҳ ибни Умар омадааст; Худо донотар аст. Ибни Мардавия аз Иброҳим ибни Таҳмон, аз Будайл ибни Майсара, аз Абдуллоҳ ибни Шақиқ, аз Абӯ Зар ривоят кардааст, ки гуфт: Аз Расули Худо дар бораи ғазабшудагон пурсидам. Фармуд: «Яҳудиён». Гуфтам: «Гумроҳон?» Фармуд: «Насрониён».

Саддӣ аз Абӯмолик ва Абӯ Солеҳ, аз Ибни Аббос; аз Мурра ал-Ҳамдонӣ, аз Ибни Масъуд; ва аз гурӯҳе аз саҳобагони Паёмбар (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) ривоят кардааст, ки «ғайри ғазабшудагон» яҳудиёнанд ва «на гумроҳон» насрониёнанд. Заҳҳок, Ибни Ҷурайҷ аз Ибни Аббос, Рабиъ ибни Анас, Абдурраҳмон ибни Зайд ибни Аслам ва дигарон низ ҳаминро гуфтаанд. Ибни Абӣ Ҳотим гуфт: Дар ин масъала миёни муфассирон ихтилофе намедонам.

Далели сухани ин имомон ҳадиси пешин ва фармудаи Худои Таоло дар хитоб ба банӣ Исроил дар сураи Бақара аст: «Онҳо ҷони худро ба чӣ бадӣ фурӯхтанд: аз рӯи ситам инкор карданд, ки Худо аз фазли Худ бар ҳар касе аз бандагонаш бихоҳад нозил мекунад. Пас, ба ғазабе бар ғазабе гирифтор шуданд ва барои кофирон азоби хоркунанда аст» (Бақара, 90). Дар сураи Моида фармудааст: «Бигӯ: Оё шуморо аз касоне, ки назди Худо ҷазояшон бадтар аст, хабар диҳам? Онҳо касонеанд, ки Худо лаънаташон кардааст, бар онҳо ғазаб гирифта ва бархе аз онҳоро маймуну хук гардонидааст ва тоғутро парастидаанд.

Ҷойгоҳашон бадтар ва аз роҳи рост гумроҳтар аст» (Моида, 60). Ва фармуд: «Касоне аз банӣ Исроил, ки кофир шуданд, ба забони Довуд ва Исо ибни Марям мавриди лаънат қарор гирифтанд. Ин ба сабаби нофармонӣ ва таҷовузкориашон буд. Онҳо якдигарро аз кори нописаниде, ки мекарданд, бознамедоштанд. Чӣ бад буд он чӣ анҷом медоданд!» (Моида, 78–79).

Дар китобҳои сира аз Зайд ибни Амр ибни Нуфайл ривоят шудааст, ки вақте ӯ ва гурӯҳе аз ёронаш барои ҷустуҷӯи дини ҳаниф ба Шом рафтанд, яҳудиён ба ӯ гуфтанд: «Ту наметавонӣ ба дини мо дохил шавӣ, магар ин ки насибе аз ғазаби Худо бигирӣ». Ӯ гуфт: «Ман аз ғазаби Худо мегурезам». Насрониён низ гуфтанд: «Ту наметавонӣ ба дини мо дохил шавӣ, магар ин ки насибе аз хашми Худо бигирӣ». Ӯ гуфт: «Ба он тоқат карда наметавонам».

Ӯ бар фитрати худ монд, аз бутпарастӣ ва дини мушрикон канора гирифт ва ба дини яҳудӣ ё насронӣ дохил нашуд. Аммо ёронаш насронӣ шуданд, зеро дар он замон дини насрониро ба дини яҳудӣ наздиктар ёфтанд. Дар миёни онҳо Варақа ибни Навфал буд. Вақте Худо ӯро бо Паёмбараш ҳидоят кард, пас аз фиристода шудани Паёмбар ба ваҳйи ёфтааш имон овард; Худо аз ӯ розӣ бод.

Масъала: Назари дурусти мазҳабҳои уламо ин аст, ки фарқи дақиқ талаффуз кардани ҳарфи «зод» ва «зо»-ро нодида гирифтан ҷоиз аст, зеро махраҷҳои онҳо ба ҳам наздиканд. Махраҷи «зод» аз канори аввали забон ва қисми назди дандонҳои курсӣ аст; махраҷи «зо» аз нӯги забон ва нӯгҳои ду дандони пеши болоӣ аст. Ҳар ду ҳарф овоздоранд, нарм ва татбиқӣ мебошанд. Аз ин сабаб, барои касе, ки фарқи онҳоро намедонад, ба ҷои яке дигареро талаффуз кардан бахшида шудааст.

Худо донотар аст. Аммо ҳадиси «Ман фасеҳтарин касе ҳастам, ки ҳарфи зодро талаффуз кардааст» аслу санаде надорад; Худо донотар аст.

Ин сураи бузургвор, ки ҳафт оят дорад, ҳамду ситоиши Худо, бузургдошту санои Ӯро бо зикри номҳои зебояш, ки сифатҳои олии Ӯро дар бар мегиранд, фаро гирифтааст. Дар он рӯзи бозгашт, яъне рӯзи ҷазо, зикр шудааст; бандагон ба дуо кардан ва зорӣ ба даргоҳи Худо, безорӣ ҷустан аз тавону қуввати худ, ихлос дар ибодат ва танҳо донистани Худо ба улуҳият роҳнамоӣ шудаанд. Ҳамчунин Худо аз доштани шарик, ҳамто ё монанд пок дониста шудааст.

Бандагон аз Ӯ ҳидоят ба роҳи рост — дини устувор — ва пойдорӣ бар он мехоҳанд, то ин пойдорӣ онҳоро дар рӯзи қиёмат аз болои пули ҳиссӣ гузаронад ва ба боғҳои пурнеъмат, дар ҳамсоягии паёмбарон, сиддиқон, шаҳидон ва солеҳон бирасонад. Сура ба корҳои солеҳ ташвиқ мекунад, то рӯзи қиёмат бо аҳли онҳо бошанд; ва аз роҳҳои ботил ҳушдор медиҳад, то рӯзи қиёмат бо пайравони он роҳҳо, яъне ғазабшудагон ва гумроҳон, маҳшур нашаванд.

Чӣ некӯст, ки Худо неъмат доданро ба Худ нисбат дода, фармудааст: «Роҳи касоне, ки ба онҳо неъмат додаӣ»; аммо дар сухани Ӯ «ғайри ғазабшудагон» иҷрокунандаи ғазабро зикр накардааст, ҳарчанд дар ҳақиқат Ӯ худ чунин кардааст. Монанди сухани Худо: «Оё ба касоне нанигаристаӣ, ки бо гурӯҳе, ки Худо бар онҳо ғазаб гирифтааст, дӯстӣ карданд...» (Муҷодала, 14). Ҳамчунин гумроҳиро ба касе нисбат додааст, ки он дар ӯ қарор гирифтааст, ҳарчанд Худо онҳоро ба тақдири Худ гумроҳ кардааст.

Худои Таоло фармудааст: «Ҳар киро Худо ҳидоят кунад, ӯ ҳидоятёфта аст; ва ҳар киро гумроҳ кунад, барои ӯ ҳеҷ дӯсту роҳнамо нахоҳӣ ёфт» (Каҳф, 17); ва «Ҳар киро Худо гумроҳ кунад, барои ӯ ҳеҷ ҳидояткунандае нест ва онҳоро дар саркашияшон саргардон мегузорад» (Аъроф, 186), ва оятҳои дигаре, ки далолат мекунанд танҳо Худо ҳидояту гумроҳ мекунад; на он гуна ки фирқаи қадария ва пайравони онҳо мегӯянд: бандагон инро худ интихоб мекунанд ва анҷом медиҳанд. Онҳо барои бидъати худ ба оятҳои муштабиҳ далел меоранд ва оятҳои ошкореро, ки ба онҳо ҷавоб медиҳанд, тарк мекунанд. Ин ҳолати аҳли гумроҳӣ ва саркашист.

Дар ҳадиси саҳеҳ омадааст: «Ҳар гоҳ касонеро бинед, ки аз оятҳои муштабиҳи он пайравӣ мекунанд, онҳо касонеанд, ки Худо ном бурдааст; аз онҳо барҳазар бошед». Ин дар ишора ба сухани Худои Таоло аст: «Аммо касоне, ки дар дилҳояшон каҷӣ ҳаст, аз оятҳои муштабиҳ пайравӣ мекунанд» (Оли Имрон, 7). Пас, ба ҳамду санои Худо, барои ҳеҷ бидъатгузоре дар Қуръон далели саҳеҳе нест, зеро Қуръон нозил шудааст, то ҳақро аз ботил ҷудо кунад ва миёни ҳидояту гумроҳӣ фарқ гузорад. Дар он ихтилофу зиддият нест, зеро он аз ҷониби Худои Ҳаким ва Ситоишшуда нозил шудааст.

Фасл: Мустаҳаб аст, ки касе сураи Фотиҳаро хонад, пас аз он «Омин» бигӯяд. Ҳамчунин «Амин» бо мадди кӯтоҳ низ гуфта мешавад. Маънояш: «Парвардигоро, иҷобат кун» аст. Далел ин аст, ки Имом Аҳмад, Абӯ Довуд ва Тирмизӣ аз Воил ибни Ҳаҷар ривоят кардаанд, ки гуфт: Шунидам, ки Паёмбар (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) «ғайрил-мағзуби алайҳим ва ла-з-золлин»-ро хонд ва «Омин» гуфт ва овозашро бо он кашид.

Дар ривояти Абӯ Довуд омадааст, ки овозашро баланд кард. Тирмизӣ гуфтааст: «Ин ҳадис ҳасан аст». Аз Алӣ, Ибни Масъуд ва дигарон низ ривоят шудааст.

Абӯ Ҳурайра гуфт: Расули Худо (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) ҳар гоҳ «ғайрил-мағзуби алайҳим ва ла-з-золлин»-ро мехонд, «Омин» мегуфт, то касоне, ки дар сафи аввал наздики ӯ буданд, бишнаванд. Инро Абӯ Довуд ва Ибни Моҷа ривоят кардаанд. Дар ривояти Ибни Моҷа омадааст: «Масҷид аз садои он ба ҷунбиш меомад». Дорақутнӣ гуфтааст: «Ин санад ҳасан аст».

Билол гуфт: «Эй Расули Худо, пеш аз ман “Омин” нагӯ». Инро Абӯ Довуд ривоят кардааст.

Абӯ Наср ал-Қушайрӣ аз Ҳасан ва Ҷаъфари Содиқ нақл кардааст, ки онҳо мими «Омин»-ро ташдид медоданд, монанди «Оминал-Байти-л-Ҳаром» (Моида, 2). Асҳоби мазҳаби мо ва дигарон гуфтаанд: Гуфтани «Омин» барои касе, ки берун аз намоз аст, мустаҳаб мебошад ва барои намозгузор таъкиди бештар дорад, хоҳ танҳо намоз хонад, хоҳ имом бошад ва хоҳ маъмум; дар ҳама ҳолатҳо ҳамин ҳукм аст. Дар ду китоби саҳеҳ аз Абӯ Ҳурайра (разияллоҳу анҳу) ривоят шудааст, ки Расули Худо (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) фармуд: «Ҳар гоҳ имом “Омин” гӯяд, шумо низ “Омин” бигӯед.

Зеро ҳар кӣ “Омин”-гуфтанаш бо “Омин”-гуфтани фариштагон мувофиқ ояд, гуноҳони пешинааш омурзида мешаванд». Дар ривояти Муслим омадааст, ки Расули Худо (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) фармуд: «Ҳар гоҳ яке аз шумо дар намоз “Омин” гӯяд ва фариштагони осмон низ “Омин” гӯянд ва яке аз онҳо бо дигаре мувофиқ ояд, гуноҳони пешинааш омурзида мешаванд». Дар «Саҳеҳи Муслим» аз Абӯ Мӯсо ба сурати марфуъ омадааст: «Ҳар гоҳ имом “ва ла-з-золлин” гӯяд, шумо “Омин” бигӯед; Худо дуои шуморо иҷобат мекунад».

Ҷувайбир аз Заҳҳок, аз Ибни Аббос ривоят кардааст, ки гуфт: «Эй Расули Худо, маънои “Омин” чист?» Фармуд: «Парвардигоро, анҷом деҳ». Ҷавҳарӣ гуфтааст: Маънои «Омин» ин аст: «Ҳамин тавр шавад». Тирмизӣ гуфтааст: маънояш «умеди моро ноумед макун» аст.

Аксари уламо гуфтаанд: маънояш «Парвардигоро, дуои моро иҷобат кун» мебошад. Қуртубӣ аз Муҷоҳид, Ҷаъфари Содиқ ва Ҳилол ибни Кайсон нақл кардааст, ки «Омин» яке аз номҳои Худои Таолост. Аз Ибни Аббос ба сурати марфуъ низ чунин ривоят шудааст, аммо саҳеҳ нест; инро Абӯбакр ибни Арабии Моликӣ гуфтааст.

Асҳоби Молик гуфтаанд: Имом «Омин» намегӯяд, аммо маъмум мегӯяд; барои ин ба ривояти Молик аз Сумайй, аз Абӯ Солеҳ, аз Абӯ Ҳурайра такя кардаанд, ки Расули Худо (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) фармуд: «Вақте имом “ва ла-з-золлин” гӯяд, шумо “Омин” бигӯед...» Онҳо инчунин ба ҳадиси Абӯ Мӯсо такя кардаанд: «Вақте имом “ва ла-з-золлин”-ро хонд, “Омин” бигӯед». Аммо пештар ҳадиси муттафақун алайҳро овардем: «Вақте имом “Омин” гӯяд, шумо ҳам “Омин” бигӯед». Ҳамчунин собит кардем, ки Паёмбар (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) пас аз хондани «ғайрил-мағзуби алайҳим ва ла-з-золлин» «Омин» мегуфт.

Асҳоби мазҳаби мо дар бораи баланд гуфтани «Омин» аз ҷониби маъмум дар намози ҷаҳрӣ ихтилоф доранд. Хулосаи ихтилоф ин аст: агар имом «Омин»-ро фаромӯш кунад, маъмум онро ҳатман бо овози баланд мегӯяд. Агар имом бо овози баланд «Омин» гӯяд, қавли ҷадид ин аст, ки маъмум бо овози баланд намегӯяд. Ин назари Абӯ Ҳанифа ва як ривоят аз Молик аст, зеро «Омин» зикрест ва монанди дигар зикрҳои намоз баланд гуфта намешавад.

Қавли қадим ин аст, ки маъмум бо овози баланд мегӯяд; ин мазҳаби Имом Аҳмад ибни Ҳанбал ва ривояти дигари Молик аст, чунон ки пештар зикр шуд: «То масҷид аз он ба ҷунбиш ояд». Назари сеюми мо ин аст: агар масҷид хурд бошад, маъмум баланд намегӯяд, зеро қироати имомро мешунаванд; аммо агар масҷид калон бошад, баланд мегӯяд, то овози «Омин» ба тамоми гӯшаҳои масҷид бирасад. Худо донотар аст.

Имом Аҳмад дар «Муснад»-и худ аз Оиша (разияллоҳу анҳо) ривоят кардааст, ки назди Расули Худо яҳудиён ёд шуданд ва ӯ фармуд: «Онҳо дар ҳеҷ чиз монанди рӯзи ҷумъа, ки Худо моро ба он ҳидоят кард ва онҳоро аз он гумроҳ сохт; қибла, ки Худо моро ба он ҳидоят кард ва онҳоро аз он гумроҳ сохт; ва гуфтани “Омин” аз пушти имом, ба мо ҳасад намебаранд». Ибни Моҷа онро бо ин лафз ривоят кардааст: «Яҳудиён ба ҳеҷ чиз ба андозаи салом додан ва “Омин” гуфтан ба шумо ҳасад намебаранд».

Ӯ инчунин аз Ибни Аббос ривоят кардааст, ки Расули Худо (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) фармуд: «Яҳудиён ба ҳеҷ чиз ба андозаи “Омин” гуфтани шумо ҳасад намебаранд; пас “Омин”-ро бисёр бигӯед». Дар санади он Талҳа ибни Амр ҳаст, ки заиф аст.

Ибни Мардавия аз Абӯ Ҳурайра ривоят кардааст, ки Расули Худо (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) фармуд: «Омин мӯҳри Парвардигори ҷаҳониён бар бандагони мӯъмини Ӯст». Аз Анас ривоят шудааст, ки Расули Худо (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) фармуд: «Дар намоз ва ҳангоми дуо “Омин” ба ман дода шуд; пеш аз ман ба касе дода нашуда буд, магар ба Мӯсо. Мӯсо дуо мекард ва Ҳорун “Омин” мегуфт. Пас дуоҳои худро бо “Омин” анҷом диҳед, зеро Худо дуои шуморо иҷобат мекунад».

Ман мегӯям: Бархе аз уламо аз ин ояти бузургвор далел гирифтаанд: «Мӯсо гуфт: Парвардигоро, Ту ба Фиръавн ва сарони ӯ зинати ҳаёти дунё ва молҳо додаӣ; Парвардигоро, онҳо мардумро аз роҳи Ту гумроҳ мекунанд. Парвардигоро, молҳояшонро нобуд кун ва дилҳояшонро сахт гардон, то азоби дарднокро набинанд, имон наёваранд. Фармуд: Дуои ҳар дуи шумо иҷобат шуд; пас устувор бошед ва аз роҳи касоне, ки намедонанд, пайравӣ накунед» (Юнус, 88–89). Дуо аз Мӯсо танҳо нақл шудааст, аммо аз равиши сухан фаҳмида мешавад, ки Ҳорун «Омин» гуфтааст.

Пас, Ҳорун дар ҳукми дуокунанда қарор гирифтааст, зеро Худо фармуд: «Дуои ҳар дуи шумо иҷобат шуд». Ин нишон медиҳад, ки касе ба дуои дигаре «Омин» гӯяд, гӯё худи ӯ ҳамон дуоро гуфтааст. Аз ин рӯ, бархе гуфтаанд, ки маъмум сураи Фотиҳаро намехонад, зеро «Омин» гуфтани ӯ пас аз қироати Фотиҳа ба манзалаи хондани он аст. Дар ҳадис низ омадааст: «Ҳар кӣ имом дошта бошад, қироати имом барои ӯ қироат аст».

Билол мегуфт: «Эй Расули Худо, пеш аз ман “Омин” нагӯ». Ин далел бар он равиш такя мекунад, ки маъмум дар намози ҷаҳрӣ қироат надорад. Худо донотар аст.

Аз ҳамин сабаб, Ибни Мардавия ривоят кардааст: Аҳмад ибни Ҳасан ба мо ҳадис гуфт; Абдуллоҳ ибни Муҳаммад ибни Салом ба мо ҳадис гуфт; Исҳоқ ибни Иброҳим ба мо ҳадис гуфт; Ҷарир аз Лайс ибни Абӯ Сулайм, аз Каъб, аз Абӯ Ҳурайра ривоят кард, ки Расули Худо (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) фармуд: «Ҳар гоҳ имом “ғайрил-мағзуби алайҳим ва ла-з-золлин” гӯяд ва “Омин” бигӯяд, “Омин”-гуфтани аҳли замин бо “Омин”-гуфтани аҳли осмон мувофиқ ояд, Худо гуноҳони пешинаи бандаро меомурзад. Мисоли касе, ки “Омин” намегӯяд, монанди мардест, ки бо гурӯҳе ба ҷанг рафт.

Онҳо қуръакашӣ карданд ва тирҳои қуръаашон баромад, аммо тири ӯ набаромад. Гуфт: “Чаро тири ман набаромад?” Гуфтанд: “Зеро ту «Омин» нагуфтӣ”».

Аксари қориён «ғайр»-ро бо касра мехонанд, зеро он сифат аст. Замахшарӣ гуфтааст, ки бо фатҳа низ ҳамчун ҳол хонда шудааст; ин қироати Расули Худо (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) ва Умар ибни Хаттоб аст ва аз Ибни Касир низ ривоят шудааст. Соҳиби ҳол замири «алайҳим» аст ва омили он «анъамта» мебошад; маънояш «дар ҳоле ки онҳо...» аст. Ҳамин гуна аз Убай ибни Каъб низ нақл шудааст, ки чунин қироат мекард, то гумон нашавад, ки «ғайрил-мағзуби алайҳим» ба «касоне, ки ба онҳо неъмат додаӣ» атф шудааст.

Дар бораи онҳо Худо фармуд: «Аз касоне, ки Худо бар онҳо лаънат ва ғазаб гирифтааст» (Моида, 60); ва «Онҳо пештар гумроҳ шуданд ва бисёриҳоро гумроҳ карданд ва аз роҳи рост дур гардиданд» (Моида, 77). Ин маъно равшану ошкор аст.

Нисо, 69–70; Нисо, 69; қироати аксари қориён; маънои ҳамзамон мувофиқ омадани «Омин»-и ӯ ба «Омин»-и фариштагон, ё мувофиқат дар иҷобат, ё мувофиқат дар сифати ихлос; Юнус, 88–89; Юнус, 89.

Тафсири ал-Бағавӣ

Сухани Худои Таоло: «Моро ба роҳи рост ҳидоят кун» (اهدنا الصراط المستقيم).

«Моро ҳидоят кун» маънои «моро роҳнамоӣ кун»-ро дорад. Алӣ ва Убай ибни Каъб гуфтаанд: «Моро устувор бигардон», ҳамон гуна ки ба касе, ки истодааст, гуфта мешавад: «Биист, то назди ту баргардам», яъне «бар ҳамон ҳолате, ки ҳастӣ, бимон». Муъминон ин дуоро, бо вуҷуди он ки бар ҳидоятанд, барои устувор мондан ва хостани ҳидояти бештар мегӯянд, зеро аз назари аҳли суннат лутфу ҳидоятҳои Худои Таоло беинтиҳоянд.

«Сирот» ва «сират» бо ҳарфи син: Увайс аз Яъқуб ин қироатро ривоят кардааст ва он асли калима мебошад. Онро «сирот» номидаанд, зеро раҳгузаронро дар худ фурӯ мебарад. Бо зой ҳам хонда мешавад; Ҳамза зойро бо садои омехтаи зой ва сод мехонд. Ҳамаи ин лаҳҷаҳо дурустанд.

Дар назди аксари қориён қироати сод авлотар аст, зеро бо хатти мусҳаф мувофиқат мекунад.

Ибни Аббос ва Ҷобир (разияллоҳу анҳумо) гуфтаанд: «Роҳи рост Ислом аст»; ин қавли Муқотил низ мебошад. Ибни Масъуд (разияллоҳу анҳу) гуфтааст: «Он Қуръон аст». Аз Алӣ (разияллоҳу анҳу) ба сурати марфуъ ривоят шудааст: «Роҳи рост Китоби Худост». Саид ибни Ҷубайр (разияллоҳу анҳу) гуфтааст: «Роҳи биҳишт аст».

Саҳл ибни Абдуллоҳ гуфтааст: «Роҳи суннат ва ҷамоат аст». Бакр ибни Абдуллоҳ ал-Музанӣ гуфтааст: «Роҳи Расули Худо (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) аст». Абул-Олия ва Ҳасан гуфтаанд: «Расули Худо, аҳли байташ ва ду ёри ӯянд». Асли маънои он дар забон роҳест равшану возеҳ.

Сухани Худои Таоло: «Роҳи касоне, ки ба онҳо неъмат додаӣ» (صراط الذين أنعمت عليهم), яъне бо ҳидоят ва муваффақият ба онҳо миннат ниҳодӣ. Икрима гуфтааст: «Бо устувор мондан бар имон ва истиқомат ба онҳо миннат ниҳодӣ; онҳо паёмбаронанд (алайҳимус-салом)». Гуфта шудааст: онҳо ҳамаи касонеанд, ки Худо бар имон устувор нигоҳ доштааст, аз паёмбарон ва мӯъминоне, ки Худои Таоло онҳоро дар сухани худ зикр кардааст: «Онҳо бо касоне хоҳанд буд, ки Худо ба онҳо неъмат додааст, аз паёмбарон...» (Нисо, 69).

Ибни Аббос гуфтааст: «Онҳо қавми Мӯсо ва Исо (алайҳимас-салом) мебошанд, пеш аз он ки динашонро дигар кунанд». Абдурраҳмон ибни Зайд гуфтааст: «Онҳо Паёмбар (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) ва ҳамроҳони ӯянд». Абул-Олия гуфтааст: «Онҳо хонадони Паёмбар (саллаллоҳу алайҳи ва саллам), Абӯбакру Умар (разияллоҳу анҳумо) ва аҳли байти ӯянд». Шаҳр ибни Ҳавшаб гуфтааст: «Онҳо саҳобагони Расули Худо ва аҳли байти ӯянд».

Ҳамза ҳо-и замирро дар калимаҳои «алайҳим», «ладайҳим» ва «илайҳим» бо замма мехонад. Яъқуб ҳар ҳоеро, ки пеш аз он ёи сокини тасния ё ҷамъ омада бошад, бо замма мехонад, ба истиснои сухани Худо «миёни дастҳо ва пойҳои онҳо» (Мумтаҳина, 12). Қориёни дигар онҳоро бо касра мехонанд. Касоне, ки ҳоро бо замма мехонанд, онро ба асли калима бармегардонанд, зеро ҳо ҳангоми танҳо омадан бо замма аст.

Касоне, ки онро касра мехонанд, ба сабаби ёи сокин чунин мекунанд; касра бо ё ҳамҷинс аст. Ибни Касир ва Абӯ Ҷаъфар ҳар мими ҷамъро ҳангоми васл бо мадди комил замма медиҳанд, агар баъд аз он ҳарфи сокин наояд; агар ҳарфи сокин ояд, мадд намедиҳанд. Нофеъ дар ин бора ихтиёр дорад. Варш ҳангоми омадани алифи қатъ мимро замма медиҳад.

Агар баъд аз ҳо алифи васл ояд ва пеш аз ҳо касра ё ёи сокин бошад, Ҳамза ва Кисоӣ ҳо ва мимро замма медиҳанд; Абӯ Амр ҳар дуро касра медиҳад. Яъқуб низ, агар пеш аз он касра бошад, чунин мехонад. Қориёни дигар дар ҳамаи мавридҳо мимро замма ва ҳоро касра мехонанд: ба сабаби ё ё касраи пеш аз он, ва мимро бошад бар асли он замма медиҳанд.

Сухани Худои Таоло «ғайри ғазабшудагон» (غير المغضوب عليهم), яъне на роҳи касоне, ки бар онҳо ғазаб гирифтаӣ. Ғазаб хостани интиқом аз нофармонон аст. Ғазаби Худои Таоло ба нофармонони мӯъмин намерасад; он танҳо ба кофирон мерасад. «Ва на гумроҳон» (ولا الضالين), яъне на гумроҳшудагон аз ҳидоят.

Маънои аслии гумроҳӣ ҳалок шудан ва нопадид гаштан аст. Гуфта мешавад: «Об дар шир гум шуд», вақте ки нобуд ва нопадид гашт.

«Ғайр» дар ин ҷо ба маънои «на» аст ва «ло» ба маънои «ғайр»; аз ин рӯ, атф кардан ҷоиз шудааст, монанди сухани араб: «Фалонӣ на некӯкор асту на хушсухан». Аммо вақте «ғайр» ба маънои «ғайри он» ё «ҷуз» бошад, атф кардани он бо «ло» ҷоиз нест; дуруст нест, ки бигӯянд: «Назди ман ҷуз Абдуллоҳ ва на Зайд ҳаст».

Умар ибни Хаттоб (разияллоҳу анҳу) чунин қироат кардааст: «Роҳи касоне, ки ба онҳо неъмат додаӣ, на ғазабшудагон ва на гумроҳон».

Гуфта шудааст, ки ғазабшудагон яҳудиён ва гумроҳон насрониёнанд, зеро Худои Таоло дар бораи яҳудиён фармудааст: «Касе, ки Худо ӯро лаънат ва бар ӯ ғазаб гирифтааст» (Моида, 60); ва дар бораи насрониён фармудааст: «Аз ҳавову ҳаваси қавме, ки пештар гумроҳ шудаанд, пайравӣ накунед» (Моида, 77). Саҳл ибни Абдуллоҳ гуфтааст: «Ғайри ғазабшудагон» яъне на касоне, ки ба бидъат гирифторанд, ва «на гумроҳон» яъне на касоне, ки аз суннат дур шудаанд.

Суннати қории Қуръон ин аст, ки пас аз поён додани қироати сураи Фотиҳа, бо таваққуфи кӯтоҳу ҷудо аз сура, «Омин» бигӯяд. Он сабук хонда мешавад. Ба назди наҳвшиносон онро бо мадд ё бе мадд хондан ҷоиз аст. Маънояш: «Парвардигоро, бишнав ва иҷобат кун» мебошад.

Ибни Аббос ва Қатода гуфтаанд: «Маънояш: ҳамин тавр шавад». Муҷоҳид гуфтааст: «Ин яке аз номҳои Худои Таолост». Гуфта шудааст: он мӯҳри дуост. Ва низ гуфта шудааст: он мӯҳри Худо бар бандагонаш аст, ки бо он балоҳоро аз онҳо дафъ мекунад, ҳамон гуна ки мӯҳри мактуб онро аз вайрон шудан ва ошкор гардидани мазмунаш бозмедорад.

Имом Абӯалӣ ал-Ҳусайн ибни Муҳаммад ал-Қозӣ ва Абӯ Ҳомид Аҳмад ибни Абдуллоҳ ас-Солеҳӣ ба мо хабар доданд: Абӯбакр Аҳмад ибни Ҳасан ал-Ҳайрӣ ба мо хабар дод; Абӯалӣ Муҳаммад ибни Аҳмад ибни Муҳаммад ибни Маъқил ал-Майдонӣ ба мо ҳадис гуфт; Муҳаммад ибни Яҳё ба мо ҳадис гуфт; Абдурраззоқ ба мо хабар дод; Маъмар аз Зуҳрӣ, ӯ аз Ибни Мусайяб, ӯ аз Абӯ Ҳурайра (разияллоҳу анҳу) ривоят кардааст, ки Паёмбар (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) фармуд: «Ҳар гоҳ имом “ғайрил-мағзуби алайҳим ва ла-з-золлин” гӯяд, шумо “Омин” бигӯед, зеро фариштагон “Омин” мегӯянд ва имом низ “Омин” мегӯяд.

Ҳар кӣ “Омин”-гуфтанаш бо “Омин”-гуфтани фариштагон мувофиқ ояд, гуноҳони пешинааш омурзида мешаванд». Нисо, 69; Мумтаҳина, 12; Моида, 60; Моида, 77; ҳадис саҳеҳ аст.