Туры юлга һидаять сорау

Шәех Габдуррахман әс-Сәгъди тәфсире

Шәех Габдуррахман әс-Сәгъди яза: «Туры юл — Аллаһка һәм Аның Җәннәтенә алып бара торган ачык юл. Ул хакыйкатьне танып белүдән һәм аны гамәлләрдә тормышка ашырудан гыйбарәт. Һидаять сорап кылынган догага туры юлны күрсәтүне дә, анда нык торуны да сорау керә. Кеше үзенең һәр хәлендә һәм гомеренең һәр мизгелендә бу догага мохтаҗ».

Имам Ибн Кәсир тәфсире

Имам Ибн Кәсир ассызыклый: «Аллаһ колына һәр эше белән шөгыльләнгәндә, көндез дә, төнлә дә туры юлда нык тору кирәк булганлыктан, Аллаһ аңа бу доганы һәр намаз рәкәгатендә укуны фарыз итте. Аллаһ нигъмәтенә ирештерелгәннәр — пәйгамбәрләр, тугрылар, иман өчен һәлак булганнар һәм изгеләр».

Әл-Багави тәфсире

Аллаһ Тәгаләнең сүзләре: «Син нигъмәт биргән кешеләрнең юлы белән, ачуың төшкәннәрнең юлы белән түгел һәм адашканнарның юлы белән дә түгел».

«…Син нигъмәт биргән кешеләрнең юлы белән…» Ягъни, Син туры юлдан баруны һәм бу юлда ярдәм итүне бүләк иткән кешеләрнең юлы белән.

Икрима әйткән: алар — иманда һәм турылыкта нык торуны бүләк иткән кешеләр, һәм алар — пәйгамбәрләр (аларга сәлам булсын).

Бер фикер буенча, бу — Аллаһ иманда нык иткән пәйгамбәрләр һәм мөэминнәр арасындагы барлык кешеләр. Ибн Габбас әйткән: болар — иманнарын бозганчыга кадәр Муса һәм Гайсә (икесенә дә сәлам булсын) кавемнәре.

Габдур-Рахман ибн Зәйд әйткән: бу — Пәйгамбәр (аңа Аллаһның рәхмәте һәм сәламе булсын) һәм аның белән булганнар.

Әбү әл-Галия әйткән: бу — Рәсүлнең (аңа Аллаһның рәхмәте һәм сәламе булсын) гаиләсе, Әбү Бәкер һәм Гомәр (Аллаһ алардан разый булсын), шулай ук аның гаиләсе әгъзалары.

Габдур-Рахман ибн Зидан әйткән: бу — Пәйгамбәр (аңа Аллаһның рәхмәте һәм сәламе булсын) һәм аның гаиләсе әгъзалары.

Шәһр ибн Хәүшәб әйткән: болар — Аллаһның Рәсүленең (аңа Аллаһның рәхмәте һәм сәламе булсын) сәхабәләре һәм аның гаиләсе.

Аллаһ Тәгаләнең «…ачуың төшкәннәрнең юлы белән түгел…» дигән сүзләре, ягъни Син ачуланган кешеләрнең юлы белән түгел.

«…һәм адашканнарның юлы белән дә түгел…» ягъни хак юлдан тайпылган кешеләрнең юлы белән дә түгел. «Адаштыру» сүзенең төп мәгънәсе — һәлак булу һәм аңсыз хәлдә калу. «Сөттә су адашты» дип, су күренми һәм юкка чыга дигән мәгънәдә әйтәләр.

Бу гыйбарәдәге «гайр» (түгел, башка) сүзе «түгел» мәгънәсендә килә, «башка» мәгънәсендә түгел.

Бер фикер буенча, «…ачуың төшкәннәр…» дигәндә яһүдләр, ә «адашканнар» дигәндә христианнар күздә тотыла. Чөнки Аллаһ Тәгалә яһүдләр турында: «Аллаһ ләгънәт иткән һәм аңа ачуланган кеше…» (әл-Маидә сүрәсе, 60 нчы аять) — дип, ачу төшү хөкемен чыгарган.

Аллаһ христианнар турында да адашу хөкемен чыгарган: «…элек үзләре адашкан кешеләрнең теләкләренә иярмәгез…» (әл-Маидә сүрәсе, 77 нче аять).

Сәһл бин Габдуллаһ әйткән: яңалыклар уйлап чыгара башлаганнары өчен ачу төшкән кешеләрнең юлы белән түгел, Сөннәттән читкә тайпылган адашканнарның юлы белән дә түгел.

Сөннәт буенча, «әл-Фатиха» сүрәсен укучыга аны укып бетергәч, кыска гына пауза ясап, бу сүзне «әл-Фатиха»дан аерып, «әмин» дип әйтү хәерле. «Әмин»не кыска итеп әйтергә мөмкин, әмма грамматика белгечләре фикеренчә, аны сузып та, кыскартып та әйтергә ярый. «Әмин»нең мәгънәсе: «Әй Аллаһ, ишет һәм җавап бир!» Аллаһ Тәгаләнең «Безне туры юлдан алып бар» дигән сүзләре.

«Безне алып бар» дигән сүзләр «безгә юлны күрсәт, безне туры юлга күндер» дигәнне аңлата.

Гали һәм Үбәйй ибн Кәгъб әйткәннәр: «Безне шул юлда нык ит». Бу, басып торган кешегә: «Мин сиңа кире кайтканчы басып тор», ягъни «хәзерге хәлеңдә кал» дип әйтүгә охшаш.

Мөэминнәр бу доганы туры юлда булуларына карамастан кылалар. Аның мәгънәсе — хакыйкатьтә нык торуны һәм һидаятьнең артуын сорау. Әһле Сөннәт инануы буенча, Аллаһ Тәгаләнең нигъмәтләре һәм һидаяте чиксез.

«Әс-сырат» (юл) сүзен «сират» (син хәрефе белән) дип тә әйтергә мөмкин, һәм бу — төп әйтелеш. Юл «сират» дип аталган, чөнки ул үзеннән баручыларны «йота» (эченә ала).

Бу сүзне «зыйрат» дип, зә хәрефе белән уку да рөхсәт ителә. Хәмзә аны зә һәм сад авазларын кушып укыган. Бу вариантларның барысы да рөхсәт ителгән диалекталь формалар, ләкин күпчелек Коръән укучылары кебек сад белән уку өстенрәк санала, чөнки ул мөсхәфтәге (Коръәндәге) язылышка туры килә. «Туры юл»:

Ибн Габбас һәм Җәбир әйткәннәр: бу — Ислам; Мукатиль дә шулай дигән. Ибн Мәсгуд әйткән: бу — Коръән. Галидән Пәйгамбәрнең: «Туры юл — Аллаһның Китабы», — дип әйткәне риваять ителә (әт-Тәбарый китергән).

Сәгыйд ибн Җүбәйр әйткән: бу — Җәннәткә алып баручы юл. Сәһл ибн Габдуллаһ әйткән: бу — Сөннәт һәм җәмәгать юлы. Бәкер ибн Габдуллаһ әл-Мүзәни әйткән: бу — Аллаһның Рәсүле юлы (аңа Аллаһның рәхмәте һәм сәламе булсын). Әбү әл-Галия һәм әл-Хәсән әйткәннәр: бу — Аллаһның Рәсүле, аның гаиләсе һәм ике сәхабәсе. Гарәп телендә «сират» сүзе ачык, күренеп торган юлны аңлата.