સીધા માર્ગની હિદાયત

શેખ અબ્દુર્રહમાન અસ-સાદીની તફસીર

પછી સર્વોચ્ચ અલ્લાહે કહ્યું: «અમને સીધા માર્ગની હિદાયત આપ» (اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ), એટલે કે અમને માર્ગ બતાવ, માર્ગદર્શન આપ અને સીધા માર્ગ પર ચાલવાની તૌફીક આપ. આ સ્પષ્ટ માર્ગ છે, જે અલ્લાહ અને તેની જન્નત સુધી પહોંચાડે છે; તે સત્યને ઓળખવાનો અને તેના પર અમલ કરવાનો માર્ગ છે. તેથી અમને માર્ગ સુધી પહોંચાડ અને માર્ગ પર સ્થિર રાખ. માર્ગ સુધીની હિદાયત એટલે ઇસ્લામના ધર્મને દૃઢપણે પકડી રાખવો અને તેના સિવાયના ધર્મો છોડી દેવા.

માર્ગ પરની હિદાયતમાં ધર્મની તમામ વિગતોનું જ્ઞાન અને તેના પર અમલ કરવાની હિદાયત સામેલ છે. આ દુઆ બધી દુઆઓમાં સૌથી વ્યાપક અને બંદા માટે સૌથી લાભદાયક દુઆઓમાંની છે. આ કારણે દરેક વ્યક્તિએ પોતાની નમાઝની દરેક રકઅતમાં અલ્લાહને આ દુઆ કરવી ફરજિયાત છે, કારણ કે તેને તેની અત્યંત જરૂર છે.

આ સીધો માર્ગ એટલે «તેમનો માર્ગ જેમના પર તેં કૃપા કરી» (صِرَاطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ): નબીઓ, સત્યનિષ્ઠો, શહીદો અને સદાચારી લોકોનો માર્ગ. «નહીં» (غَيْرِ) એટલે તેમના માર્ગ સિવાય, «જેમના પર ક્રોધ થયો» (الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ) તેમનો માર્ગ નહીં—એવા લોકો, જેમણે સત્યને ઓળખ્યું, પરંતુ તેને છોડી દીધું; જેમ કે યહૂદીઓ અને તેમના જેવા લોકો. અને «માર્ગભ્રષ્ટોના» (الضَّالِّينَ) માર્ગ સિવાય—એવા લોકો, જેમણે અજ્ઞાન અને ભટકાવાને કારણે સત્ય છોડી દીધું; જેમ કે ખ્રિસ્તીઓ અને તેમના જેવા લોકો.

આ સૂરા સંક્ષિપ્ત હોવા છતાં, તેમાં એવી બાબતો સમાવિષ્ટ છે જે કુરઆનની બીજી કોઈ સૂરામાં આ રીતે સમાવિષ્ટ નથી.

તેમાં તૌહીદના ત્રણેય પ્રકારો છે: રબૂબિય્યતનો તૌહીદ «સર્વ સૃષ્ટિના પાલનહાર» (رَبِّ الْعَالَمِينَ) શબ્દોમાંથી સમજાય છે; ઉલૂહિય્યતનો તૌહીદ—એટલે કે ઇબાદતને અલ્લાહ માટે વિશિષ્ટ કરવી—«અલ્લાહ» (اللَّهِ) શબ્દ અને «અમે ફક્ત તારી જ ઇબાદત કરીએ છીએ» (إِيَّاكَ نَعْبُدُ) વાક્યમાંથી સમજાય છે; અને નામો તથા ગુણોનો તૌહીદ—એટલે અલ્લાહ માટે પૂર્ણતાના ગુણો સાબિત કરવા, જે તેણે પોતાના માટે સાબિત કર્યા છે અને તેના રસૂલે તેના માટે સાબિત કર્યા છે, કોઈ નકાર, સરખામણી કે સામ્યતા વિના—આગળ સમજાવ્યા મુજબ «તમામ પ્રશંસા» (الْحَمْدُ) શબ્દથી સૂચવાય છે.

તેમાં «અમને સીધા માર્ગની હિદાયત આપ» (اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ) વાક્ય દ્વારા નબુવ્વતની પુષ્ટિ પણ છે, કારણ કે રસૂલત વિના આ હિદાયત શક્ય નથી. «બદલાના દિવસના માલિક» (مَالِكِ يَوْمِ الدِّينِ) વાક્યમાં કર્મોનો બદલો મળવાની પુષ્ટિ છે; અને તે બદલો ન્યાયપૂર્વક મળશે, કારણ કે ‘દીન’નો અર્થ ન્યાયપૂર્વકનો બદલો છે. તેમાં તકદીરની પુષ્ટિ પણ છે અને આ વાત પણ છે કે બંદો ખરેખર પોતાના કર્મો કરનાર છે—કદરિય્યા અને જબરિય્યાના મતથી વિરુદ્ધ.

«અમને સીધા માર્ગની હિદાયત આપ» (اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ) વાક્યમાં તમામ બિદઅતીઓના ખંડનનો પણ સમાવેશ થાય છે, કારણ કે તેનો અર્થ સત્યને ઓળખવું અને તેના પર અમલ કરવો છે; દરેક બિદઅતી આની વિરુદ્ધ છે. «અમે ફક્ત તારી જ ઇબાદત કરીએ છીએ અને ફક્ત તારી જ મદદ માગીએ છીએ» (إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ) વાક્યમાં ઇબાદત અને મદદની વિનંતી દ્વારા દીનને અલ્લાહ માટે નિખાલસ કરવાનો સમાવેશ થાય છે. તેથી સર્વ પ્રશંસા સર્વ સૃષ્ટિના પાલનહાર અલ્લાહને જ છે. ભટકાવું; અને ભટકેલો.

ઇમામ ઇબ્ન કસીરની તફસીર

«અમને સીધા માર્ગની હિદાયત આપ» (اهدنا الصراط المستقيم)

મોટાભાગના કિરાઅત કરનારાઓએ «ص» (સાદ) સાથે પઠન કર્યું છે. «س» (સીન) સાથે «السراط» અને «ز» (ઝા) સાથે પણ પઠન કરવામાં આવ્યું છે. ફર્રાએ કહ્યું: આ ઉઝરા, બલ્કૈન અને બનું કલ્બની બોલી છે.

જેની પાસે માગવામાં આવે છે, એવા પવિત્ર અને સર્વોચ્ચ અલ્લાહની પ્રશંસા અગાઉ કરવામાં આવી છે; તેથી હવે તેની પાસે માગણી કરવી યોગ્ય છે. જેમ હદીસમાં આવ્યું છે: «તેનો અડધો ભાગ મારા માટે અને અડધો મારા બંદા માટે છે; અને મારા બંદાને તે મળશે જે તેણે માગ્યું.» માગનારની આ સૌથી સંપૂર્ણ સ્થિતિ છે: પહેલાં પોતાની માગણી સાંભળનારની પ્રશંસા કરે, પછી પોતાની જરૂરિયાત માગે. આ રીતે જરૂરિયાત પૂરી થવાની અને જવાબ મળવાની આશા વધુ સફળ અને અસરકારક બને છે.

આથી અલ્લાહે પોતાના બંદાઓને આ રીત બતાવી, કારણ કે એ સૌથી ઉત્તમ છે. ક્યારેક માગનાર પોતાની હાલત અને જરૂરિયાત જણાવીને માગે છે, જેમ મૂસા (અલૈહિસ્સલામ)એ કહ્યું: «હે મારા રબ! તું મારી તરફ જે પણ ભલાઈ ઉતારે, હું તેનો જરૂરતમંદ છું» (અલ-કસસ 28:24). ક્યારેક માગણીની સાથે માગવામાં આવતા અલ્લાહના ગુણગાન પણ કરવામાં આવે છે, જેમ ઝુન્નૂન [યૂનુસ (અલૈહિસ્સલામ)]એ કહ્યું: «તું સિવાય કોઈ ઇલાહ નથી; તું પવિત્ર છે; નિઃશંક હું જ જાલિમોમાંનો હતો» (અલ-અનબિયા 21:87).

અને ક્યારેક માગવામાં આવતા અલ્લાહની પ્રશંસા જ કરવામાં આવે છે, જેમ એક કવિએ કહ્યું:

«શું હું મારી જરૂરિયાત કહું, કે તારી શરમાળતા જ મારા માટે પૂરતી છે? તારો સ્વભાવ જ શરમાળતા છે. કોઈ વ્યક્તિ એક દિવસ તારી પ્રશંસા કરે, તો પ્રશંસા જ તેની માગણી માટે પૂરતી છે.»

અહીં ‘હિદાયત’નો અર્થ માર્ગદર્શન અને તૌફીક છે. અહીંની જેમ ‘હિદાયત’ ક્યારેક સીધો કર્મપદ લઈને આવે છે: «અમને સીધા માર્ગની હિદાયત આપ» (اهدنا الصراط المستقيم). તેમાં અમને પ્રેરણા આપ, તૌફીક આપ, રોજી આપ, અથવા અમને આપ—એવા અર્થો સમાયેલાં છે. «અને અમે તેને બંને ઊંચા માર્ગો બતાવ્યા» (અલ-બલદ 90:10), એટલે અમે તેને સારા અને ખરાબ બંને માર્ગો સ્પષ્ટ કર્યા.

હિદાયત ક્યારેક «إلى» સાથે પણ આવે છે, જેમ અલ્લાહનું વચન છે: «તેણે તેને પસંદ કર્યો અને સીધા માર્ગ તરફ તેની હિદાયત કરી» (અન-નહલ 16:121); અને «તેમને નરકના માર્ગ તરફ લઈ જાઓ» (અસ-સાફ્ફાત 37:23). અહીં તેનો અર્થ માર્ગદર્શન અને દિશા બતાવવાનો છે. અલ્લાહનું આ વચન પણ એવું જ છે: «અને નિઃશંક, તમે સીધા માર્ગ તરફ માર્ગદર્શન આપો છો» (અશ-શૂરા 42:52). હિદાયત ક્યારેક «لـ» સાથે પણ આવે છે, જેમ જન્નતવાસીઓ કહે છે: «તમામ પ્રશંસા અલ્લાહને, જેણે અમને આની હિદાયત આપી» (અલ-અઅરાફ 7:43), એટલે તેણે અમને આની તૌફીક આપી અને અમને તેના લાયક બનાવ્યા.

સીધા માર્ગ વિશે ઇમામ અબૂ જઅફર ઇબ્ન જરીરે કહ્યું: તફસીરના તમામ વિદ્વાનો એકમત છે કે સીધો માર્ગ એ સ્પષ્ટ માર્ગ છે, જેમાં કોઈ વાંક નથી. તમામ અરબોની ભાષામાં પણ તેનો આ જ અર્થ છે. આનો દાખલો જરીર બિન અતિય્યા અલ-ખતફીનો આ કાવ્યપંક્તિ છે:

«અમિરુલ મોમીનીન સીધા માર્ગ પર છે, જ્યારે પાણીના સ્ત્રોતો વાંકા થાય છે.»

તેમણે કહ્યું: તેના પુરાવા ગણતરીથી બહાર છે. પછી અરબો ‘સીધા માર્ગ’ શબ્દને રૂપકરૂપે દરેક એવી વાત અને કાર્ય માટે વાપરે છે, જેને સીધાપણું કે વાંકાપણું વર્ણવવામાં આવે. તેઓ સીધા માર્ગને તેની સીધાઈથી અને વાંકાચૂકા માર્ગને તેના વાંકાપણાથી વર્ણવે છે.

સલફ અને ખલફના મુફસ્સિરોની સીધા માર્ગની સમજાવટના શબ્દો અલગ છે, પરંતુ તેમનો સાર એક જ બાબત તરફ પાછો ફરે છે: અલ્લાહ અને રસૂલનું અનુસરણ. કહેવાયું છે કે તેનો અર્થ અલ્લાહની કિતાબ છે. ઇબ્ન અબી હાતિમે કહ્યું: અમને હસન બિન અરફાએ હદીસ વર્ણવી; તેમણે કહ્યું: મને યહ્યા બિન યમાનએ હમઝા અઝ-ઝય્યાત પાસેથી, તેમણે સઅદ—અબૂ અલ-મુખ્તાર અત-તાઈ—પાસેથી, તેમણે અલ-હારિસ અલ-અઅવરના ભત્રીજા પાસેથી અને તેમણે અલ-હારિસ અલ-અઅવર પાસેથી વર્ણવ્યું કે અલી બિન અબી તાલિબ (રદિઅલ્લાહુ અન્હુ)એ કહ્યું: અલ્લાહના રસૂલ (સલ્લલ્લાહુ અલૈહિ વસલ્લમ)એ કહ્યું: «સીધો માર્ગ અલ્લાહની કિતાબ છે.» ઇબ્ન જરીરે પણ હમઝા બિન હબીબ અઝ-ઝય્યાતની હદીસથી આ જ રિવાયત કરી છે.

અહમદ અને તિર્મિઝીએ પણ અલ-હારિસ અલ-અઅવર મારફતે અલીથી મરફૂઅ [રસૂલ (સલ્લલ્લાહુ અલૈહિ વસલ્લમ) સુધી પહોંચતી] રિવાયત કરી છે: «તે અલ્લાહની મજબૂત દોરી છે, તે જ જ્ઞાનસભર ઉપદેશ છે અને તે જ સીધો માર્ગ છે.» આ વાત અલીથી મૌકૂફ [સહાબી સુધી મર્યાદિત] રૂપે પણ વર્ણવાઈ છે; અને અલ્લાહ વધુ જાણે છે, આ જ વધુ યોગ્ય લાગે છે.

સૌરીએ મનસૂર પાસેથી, તેમણે અબૂ વાઈલ પાસેથી અને તેમણે અબ્દુલ્લાહ પાસેથી વર્ણવ્યું કે તેમણે કહ્યું: «સીધો માર્ગ અલ્લાહની કિતાબ છે.» એમ પણ કહેવામાં આવ્યું છે કે તેનો અર્થ ઇસ્લામ છે. દહ્હાકે ઇબ્ન અબ્બાસથી વર્ણવ્યું કે જિબ્રીલે મુહમ્મદ (અલૈહિમસ્સલામ)ને કહ્યું: «હે મુહમ્મદ, કહો: અમને સીધા માર્ગની હિદાયત આપ.» તેનો અર્થ છે: અમને માર્ગ બતાવનાર રસ્તાની હિદાયત આપ; અને તે અલ્લાહનો ધર્મ છે, જેમાં કોઈ વાંક નથી.

મૈમૂન બિન મિહરાને ઇબ્ન અબ્બાસ પાસેથી «અમને સીધા માર્ગની હિદાયત આપ» અંગે વર્ણવ્યું કે તેમણે કહ્યું: «તે ઇસ્લામ છે.» ઇસ્માઈલ બિન અબ્દુર્રહમાન અસ-સુદ્દી અલ-કબીરે અબૂ માલિક અને અબૂ સાલિહ પાસેથી, તેમણે ઇબ્ન અબ્બાસ પાસેથી; મુર્રા અલ-હમદાનીએ ઇબ્ન મસઊદ પાસેથી; અને નબી (સલ્લલ્લાહુ અલૈહિ વસલ્લમ)ના કેટલાક સહાબીઓ પાસેથી વર્ણવ્યું કે તેમણે કહ્યું: «અમને સીધા માર્ગની હિદાયત આપ» એટલે ઇસ્લામ. અબ્દુલ્લાહ બિન મુહમ્મદ બિન ઉકૈલે જાબિર પાસેથી વર્ણવ્યું કે તેમણે કહ્યું: «અમને સીધા માર્ગની હિદાયત આપ» એટલે ઇસ્લામ; તે આકાશ અને ધરતી વચ્ચેની જગ્યા કરતાં પણ વિશાળ છે.

ઇબ્ન અલ-હનફિય્યાએ અલ્લાહના આ વચન «અમને સીધા માર્ગની હિદાયત આપ» વિશે કહ્યું: તે અલ્લાહનો ધર્મ છે; બંદાઓમાંથી બીજા કોઈનો ધર્મ તે સ્વીકારતો નથી. અબ્દુર્રહમાન બિન ઝૈદ બિન અસ્લમે કહ્યું: «અમને સીધા માર્ગની હિદાયત આપ» એટલે ઇસ્લામ.

આ બાબતે ઇમામ અહમદે પોતાની મુસ્નદમાં એક હદીસ વર્ણવી છે: તેમણે કહ્યું, અમને હસન બિન સવ્વાર અબૂ અલ-અલા દ્વારા વર્ણન મળ્યું; અમને લૈસ—અર્થાત્ ઇબ્ન સઅદ—એ મુઆવિયા બિન સાલિહ પાસેથી વર્ણવ્યું કે અબ્દુર્રહમાન બિન જુબૈર બિન નુફૈરે તેમને પોતાના પિતા પાસેથી, તેમણે અન-નવ્વાસ બિન સમઆન પાસેથી અને તેમણે અલ્લાહના રસૂલ (સલ્લલ્લાહુ અલૈહિ વસલ્લમ) પાસેથી વર્ણવ્યું કે તેમણે કહ્યું: «અલ્લાહે એક સીધા માર્ગનું ઉદાહરણ આપ્યું. માર્ગની બંને બાજુએ બે દીવાલો છે; તેમાં ખુલ્લા દરવાજા છે અને દરવાજાઓ પર ઢાંકણાં લટકતાં છે. માર્ગના પ્રવેશદ્વાર પર એક બોલાવનાર કહે છે: ‘હે લોકો, સૌ આ માર્ગમાં પ્રવેશો અને વાંકાચૂકા ન થાઓ.’

માર્ગની ઉપરથી પણ એક બોલાવનાર બોલાવે છે. જ્યારે કોઈ માણસ તે દરવાજાઓમાંથી કોઈ એક ખોલવા ઇચ્છે છે, ત્યારે તે કહે છે: ‘અફસોસ તારા પર! તેને ખોલતો નહીં; જો ખોલીશ તો તેમાં પ્રવેશી જઈશ.’ માર્ગ ઇસ્લામ છે; બંને દીવાલો અલ્લાહની હદો છે; ખુલ્લા દરવાજા અલ્લાહે હરામ કરેલી બાબતો છે.

માર્ગના પ્રવેશદ્વાર પરનો બોલાવનાર અલ્લાહની કિતાબ છે; અને માર્ગની ઉપરથી બોલાવનાર દરેક મુસ્લિમના હૃદયમાં રહેલો અલ્લાહનો ઉપદેશક છે.» ઇબ્ન અબી હાતિમ અને ઇબ્ન જરીરે પણ લૈસ બિન સઅદની આ જ સનદથી આ હદીસ વર્ણવી છે. તિર્મિઝી અને નસાઈએ પણ અલી બિન હુજર મારફતે, તેમણે બકિય્યાથી, તેમણે બુજૈર બિન સઅદથી, તેમણે ખાલિદ બિન મઅદાનથી, તેમણે જુબૈર બિન નુફૈરથી અને તેમણે અન-નવ્વાસ બિન સમઆનથી આ હદીસ વર્ણવી છે. તેની સનદ સહિહ છે, અને અલ્લાહ વધુ જાણે છે.

મુજાહિદે «અમને સીધા માર્ગની હિદાયત આપ» વિશે કહ્યું: «તે સત્ય છે.» આ અર્થ વધુ વ્યાપક છે અને અગાઉના અર્થો સાથે તેનો કોઈ વિરોધ નથી. ઇબ્ન અબી હાતિમ અને ઇબ્ન જરીરે અબૂ નદ્ર હાશિમ બિન અલ-કાસિમની હદીસથી વર્ણવ્યું: અમને હમઝા બિન અલ-મુગીરાએ આસિમ અલ-અહવલ પાસેથી અને તેમણે અબૂ અલ-આલિયા પાસેથી વર્ણવ્યું કે તેમણે «અમને સીધા માર્ગની હિદાયત આપ» વિશે કહ્યું: «તે નબી (સલ્લલ્લાહુ અલૈહિ વસલ્લમ) અને તેમના પછીના તેમના બે સાથીઓ છે.» આસિમે કહ્યું: અમે આ વાત હસનને જણાવી, તો તેમણે કહ્યું: «અબૂ અલ-આલિયાએ સાચું કહ્યું અને યોગ્ય સલાહ આપી.»

આ તમામ મતો સાચા છે અને એકબીજા સાથે સુસંગત છે. જે નબી (સલ્લલ્લાહુ અલૈહિ વસલ્લમ)નું અનુસરણ કરે અને તેમના પછીના અબૂ બક્ર તથા ઉમરનું અનુકરણ કરે, તેણે સત્યનું અનુસરણ કર્યું. જે સત્યનું અનુસરણ કરે, તેણે ઇસ્લામનું અનુસરણ કર્યું; અને જે ઇસ્લામનું અનુસરણ કરે, તેણે કુરઆનનું અનુસરણ કર્યું, જે અલ્લાહની કિતાબ, તેની મજબૂત દોરી અને તેનો સીધો માર્ગ છે. આ બધા અર્થો સાચા છે અને એકબીજાને સમર્થન આપે છે. તમામ પ્રશંસા અલ્લાહને જ છે.

તબરાનીએ કહ્યું: અમને મુહમ્મદ બિન અલ-ફદ્લ અસ-સકતી દ્વારા વર્ણન મળ્યું; અમને ઇબ્રાહીમ બિન મહદી અલ-મીસીસીએ યહ્યા બિન ઝકરિયા બિન અબી ઝાયદાથી, તેમણે અલ-અઅમશથી, તેમણે અબૂ વાઈલથી અને તેમણે અબ્દુલ્લાહથી વર્ણવ્યું કે તેમણે કહ્યું: «સીધો માર્ગ એ છે, જેના પર અલ્લાહના રસૂલે અમને છોડ્યા.»

આથી ઇમામ અબૂ જઅફર ઇબ્ન જરીર (રહિમહુલ્લાહ)એ કહ્યું: મારા મત પ્રમાણે આ આયતના અર્થઘટનમાં વધુ યોગ્ય વાત—મારો આશય «અમને સીધા માર્ગની હિદાયત આપ»થી છે—એ છે કે તેનો અર્થ આ છે: તારા બંદાઓમાંથી જેમના પર તેં કૃપા કરી, તેમને જે વાત અને કાર્ય માટે તું રાજી થયો અને તૌફીક આપી, તેમાં અમને સ્થિર રહેવાની તૌફીક આપ. આ જ સીધો માર્ગ છે.

કારણ કે અલ્લાહે જેમને કૃપા કરી—નબીઓ, સત્યનિષ્ઠો, શહીદો અને સદાચારી લોકો—તેમને જેની તૌફીક આપી, તેની તૌફીક જેને મળે તેને ઇસ્લામ, રસૂલોની સત્યતાની સાક્ષી, કિતાબને દૃઢપણે પકડી રાખવું, અલ્લાહે આપેલા આદેશો પર અમલ કરવો, તેણે રોકેલી બાબતોથી દૂર રહેવું, નબી (સલ્લલ્લાહુ અલૈહિ વસલ્લમ)નો માર્ગ અને ચાર ખલીફાઓનો માર્ગ અનુસરવો તથા દરેક સદાચારી બંદાનો માર્ગ અનુસરવો—આ બધાની તૌફીક મળી છે. આ બધું સીધા માર્ગમાં આવે છે.

જો પૂછવામાં આવે કે મોમિન દરેક નમાઝમાં તથા અન્ય સમયે હિદાયતની વિનંતી કેમ કરે છે, જ્યારે તે પહેલેથી હિદાયત પર છે? શું આ પ્રાપ્ત થયેલી વસ્તુ ફરી માગવા જેવું નથી? જવાબ: ના. જો બંદાને રાત-દિવસ હિદાયત માગવાની જરૂર ન હોત, તો અલ્લાહ તેને આ દુઆ કરવા માટે માર્ગદર્શન આપત નહીં.

બંદાને દરેક ક્ષણે અને દરેક સ્થિતિમાં અલ્લાહની જરૂર છે, જેથી તે તેને હિદાયત પર સ્થિર રાખે, તેમાં તેને દૃઢ બનાવે, તેને સ્પષ્ટ સમજ આપે, તેની હિદાયત વધારે અને તેના પર સતત રાખે. બંદો અલ્લાહની ઇચ્છા વિના પોતાને ન લાભ આપી શકે, ન નુકસાન. તેથી અલ્લાહે તેને માર્ગદર્શન આપ્યું કે તે દરેક સમયે તેની મદદ, સ્થિરતા અને તૌફીક માગે. જે ભાગ્યશાળી છે, તેને અલ્લાહ તેની પાસે માગવાની તૌફીક આપે છે; કારણ કે અલ્લાહે વચન આપ્યું છે કે જે તેને પોકારે, તેની દુઆનો જવાબ આપશે—ખાસ કરીને રાતના દરેક સમયે અને દિવસના બંને છેડાઓએ તેની અત્યંત જરૂર ધરાવતો અને તેના પર આધારિત બંદો.

અલ્લાહે કહ્યું: «હે ઈમાનવાળાઓ, અલ્લાહ, તેના રસૂલ, તેના રસૂલ પર ઉતારવામાં આવેલી કિતાબ અને અગાઉ ઉતારવામાં આવેલી કિતાબ પર ઈમાન લાવો…» (અન-નિસા 4:136). તેણે ઈમાનવાળાઓને ઈમાન લાવવાનો આદેશ આપ્યો છે; આ પ્રાપ્ત થયેલી વસ્તુ ફરી મેળવવા જેવું નથી, કારણ કે આશય ઈમાનમાં સ્થિર રહેવાનો, તેને ચાલુ રાખવાનો અને તેને મદદરૂપ કર્મોમાં સતત રહેવાનો છે. અલ્લાહ વધુ જાણે છે.

અલ્લાહે પોતાના ઈમાનવાળા બંદાઓને આ રીતે કહેવાનો આદેશ આપ્યો: «હે અમારા રબ, અમને હિદાયત આપ્યા પછી અમારા હૃદયોને વાંકાં ન કર અને અમને પોતાની પાસેથી રહેમત અર્પણ કર. નિઃશંક તું જ ખૂબ આપનાર છે» (આલે ઇમરાન 3:8). અબૂ બક્ર (રદિઅલ્લાહુ અન્હુ) મગરિબની નમાઝની ત્રીજી રકઅતમાં, ફાતિહા પછી, આ આયત ધીમેથી પઢતા હતા.

આથી અલ્લાહના વચન «અમને સીધા માર્ગની હિદાયત આપ»નો અર્થ છે: અમને તેના પર સતત રાખ અને અમને તેનાથી અન્ય માર્ગ તરફ વાળતો નહીં.

આગળ ઉલ્લેખિત હદીસમાં આવ્યું છે કે જ્યારે બંદો «અમને સીધા માર્ગની હિદાયત આપ»થી અંત સુધી કહે છે, ત્યારે અલ્લાહ કહે છે: «આ મારા બંદા માટે છે, અને મારા બંદાને તે મળશે જે તેણે માગ્યું.»

«તેમનો માર્ગ જેમના પર તેં કૃપા કરી» (صِرَاطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ) સીધા માર્ગની સમજાવટ છે. વ્યાકરણવિદોના મત પ્રમાણે તે તેનું બદલી પદ છે; અને તેને સ્પષ્ટીકરણરૂપે જોડાયેલું પદ ગણવું પણ શક્ય છે. અલ્લાહ વધુ જાણે છે. જેમના પર અલ્લાહે કૃપા કરી, તેઓ સૂરા અન-નિસામાં ઉલ્લેખાયેલા છે: «જે અલ્લાહ અને રસૂલનું અનુસરણ કરે, તેઓ એવા લોકો સાથે હશે જેમના પર અલ્લાહે કૃપા કરી છે: નબીઓ, સત્યનિષ્ઠો, શહીદો અને સદાચારી લોકો.

અને તેઓ કેટલા ઉત્તમ સાથીઓ છે! આ અલ્લાહ તરફથી કૃપા છે અને અલ્લાહ જાણનાર તરીકે પૂરતો છે» (અન-નિસા 4:69–70).

દહ્હાકે ઇબ્ન અબ્બાસથી વર્ણવ્યું કે «તેમનો માર્ગ જેમના પર તેં કૃપા કરી»નો અર્થ છે: તારી આજ્ઞાપાલન અને ઇબાદત દ્વારા તેં જેમના પર કૃપા કરી—તારા ફરિશ્તાઓ, નબીઓ, સત્યનિષ્ઠો, શહીદો અને સદાચારી લોકો. આ આપણા પાલનહારના આ વચન જેવું છે: «જે અલ્લાહ અને રસૂલનું અનુસરણ કરે, તેઓ એવા લોકો સાથે હશે જેમના પર અલ્લાહે કૃપા કરી…» (અન-નિસા 4:69). અબૂ જઅફરે રબી બિન અનસથી વર્ણવ્યું કે તેમણે «તેમનો માર્ગ જેમના પર તેં કૃપા કરી» વિશે કહ્યું: «તેઓ નબીઓ છે.» ઇબ્ન જુરૈજે ઇબ્ન અબ્બાસથી વર્ણવ્યું કે તેઓ મોમિનો છે; મુજાહિદે પણ એવું જ કહ્યું.

વકીઅએ કહ્યું: તેઓ મુસ્લિમો છે. અબ્દુર્રહમાન બિન ઝૈદ બિન અસ્લમે કહ્યું: તેઓ નબી (સલ્લલ્લાહુ અલૈહિ વસલ્લમ) અને તેમની સાથેના લોકો છે. ઇબ્ન અબ્બાસથી અગાઉ વર્ણવાયેલ અર્થ સૌથી વ્યાપક છે, અને અલ્લાહ વધુ જાણે છે.

અલ્લાહના વચન «જેમના પર ક્રોધ થયો» (الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ) અને «માર્ગભ્રષ્ટો» (الضَّالِّينَ)નો અર્થ એ છે કે અમને સીધા માર્ગની હિદાયત આપ—એ લોકોના માર્ગે, જેમનું વર્ણન અને ગુણગાન અગાઉ કરવામાં આવ્યું: હિદાયત પામેલા, સીધા માર્ગ પર ચાલનારા અને અલ્લાહ તથા તેના રસૂલોની આજ્ઞા પાળનારા; તેના આદેશોનું પાલન કરનારા અને તેની મનાઈઓ તથા ચેતવણીઓથી દૂર રહેનારા. તેમનો માર્ગ નહીં, જેમના પર ક્રોધ થયો; તેઓ એવા લોકો છે જેમની ઇચ્છા ભ્રષ્ટ થઈ, જેમણે સત્ય જાણ્યું પણ તેનાથી ફરી ગયા. અને માર્ગભ્રષ્ટોનો માર્ગ પણ નહીં; તેઓ જ્ઞાનથી વંચિત રહ્યા, તેથી ભટકાવામાં રખડતા રહ્યા અને સત્ય સુધી પહોંચી શક્યા નહીં.

«લા» (لا) વડે વાતને વધુ ભારપૂર્વક કહી છે, જેથી સ્પષ્ટ થાય કે બે ભ્રષ્ટ માર્ગો છે—યહૂદીઓનો અને ખ્રિસ્તીઓનો.

કેટલાક વ્યાકરણવિદોએ દાવો કર્યો છે કે અહીં «ગૈર» (غير) અપવાદના અર્થમાં છે. આ મુજબ તે અપવાદ અલગ ગણાશે, કારણ કે જેમના પર કૃપા થઈ છે તેમની વચ્ચે તેઓ નથી. પરંતુ અમે જે અર્થ રજૂ કર્યો તે વધુ યોગ્ય છે. કવિનું આ વાક્ય તેનો દાખલો છે: «જાણે તું બનું અકૈશના ઊંટોમાંનો ઊંટ છે, જેનાં પગ પાસે ચામડાની થેલી ખખડે છે.»

એટલે કે, જાણે તું બનું અકૈશના ઊંટોમાંનો એક ઊંટ છે. અહીં વિશેષ્ય કાઢી નાખીને માત્ર વિશેષણનો ઉપયોગ થયો છે. એ જ રીતે «જેમના પર ક્રોધ થયો તેમના સિવાય» (غير المغضوب عليهم)નો અર્થ «જેમના પર ક્રોધ થયો તેમના માર્ગ સિવાય» છે. વાક્યના સંદર્ભથી સમજાતું હોવાથી સંબંધિત પદનો ઉલ્લેખ કર્યા વિના માત્ર સંબંધવાચક પદ વાપર્યું છે.

અલ્લાહનું વચન છે: «અમને સીધા માર્ગની હિદાયત આપ, તેમનો માર્ગ જેમના પર તેં કૃપા કરી»; પછી કહ્યું: «જેમના પર ક્રોધ થયો તેમના સિવાય».

કેટલાકે દાવો કર્યો છે કે «અને નહીં» (ولا)માં «લા» વધારાનું છે, અને તેમના મત પ્રમાણે વાક્યનો અર્થ «જેમના પર ક્રોધ થયો તેમના સિવાય અને માર્ગભ્રષ્ટો» થાય છે. તેમણે અલ-અજ્જાજની આ કાવ્યપંક્તિ પુરાવા તરીકે આપી: «એક એવા કૂવામાં રાતે ગયો જેમાં પાણી નથી, અને તેને ખ્યાલ પણ ન રહ્યો.» એટલે કે, પાણી વિનાના કૂવામાં. સાચો મત એ છે જે અમે અગાઉ જણાવ્યું.

આથી અબૂ ઉબૈદ અલ-કાસિમ બિન સલામે પોતાની «ફદાઈલુલ કુરઆન»માં અબૂ મુઆવિયા મારફતે, તેમણે અલ-અઅમશથી, તેમણે ઇબ્રાહીમથી, તેમણે અલ-અસવદથી અને તેમણે ઉમર બિન અલ-ખત્તાબ (રદિઅલ્લાહુ અન્હુ)થી વર્ણવ્યું છે કે તેઓ «જેમના પર ક્રોધ થયો તેમના સિવાય અને માર્ગભ્રષ્ટોના સિવાય» (غير المغضوب عليهم وغير الضالين) પઢતા હતા. આ સનદ સહિહ છે. તેનો અર્થ એ છે કે તેમણે આ પઠન તફસીર તરીકે કર્યું હતું. આથી આપણે જે કહ્યું તે સ્પષ્ટ થાય છે: «લા»ને અહીં નકારને ભારપૂર્વક દર્શાવવા અને બે માર્ગો વચ્ચે ભેદ કરવા માટે લાવવામાં આવ્યું છે, જેથી બંનેથી દૂર રહેવાય.

ઈમાનવાળાઓના માર્ગમાં સત્યનું જ્ઞાન અને તેના પર અમલ બંને છે. યહૂદીઓમાં અમલનો અભાવ હતો અને ખ્રિસ્તીઓમાં જ્ઞાનનો અભાવ હતો. આથી યહૂદીઓ પર ક્રોધ થયો અને ખ્રિસ્તીઓ ભટક્યા; કારણ કે જે સત્ય જાણે છતાં તેને છોડી દે, તે ક્રોધને પાત્ર બને છે; પરંતુ જે જાણતો જ ન હોય તેવો નથી. ખ્રિસ્તીઓ કોઈ હેતુ તરફ જતા હતા, પરંતુ તે સુધી પહોંચવાનો માર્ગ તેમને મળ્યો નહીં, કારણ કે તેમણે સાચા દરવાજેથી—સાચા રસૂલનું અનુસરણ કરીને—પ્રવેશ કર્યો નહીં; તેથી તેઓ ભટકી ગયા.

યહૂદીઓ અને ખ્રિસ્તીઓ બંને ભટકેલા અને ક્રોધને પાત્ર છે, પરંતુ યહૂદીઓનું ખાસ લક્ષણ ક્રોધને પાત્ર થવું છે અને ખ્રિસ્તીઓનું ખાસ લક્ષણ ભટકવું છે. હદીસો અને અહેવાલો પણ આ જ વાત દર્શાવે છે.

ઇમામ અહમદે કહ્યું: અમને મુહમ્મદ બિન જઅફરે શઅબા પાસેથી વર્ણવ્યું; તેમણે કહ્યું: મેં સિમાક બિન હર્બને કહેતા સાંભળ્યા: મેં અબાદ બિન હુબૈશને અદી બિન હાતિમ પાસેથી વર્ણવતા સાંભળ્યા. અદી કહે છે: «અલ્લાહના રસૂલ (સલ્લલ્લાહુ અલૈહિ વસલ્લમ)ના ઘોડેસવારો આવ્યા અને મારી કાકીને તથા કેટલાક લોકોને પકડી લાવ્યા. જ્યારે તેમને રસૂલ પાસે લાવવામાં આવ્યા, ત્યારે તેમને તેમની સામે ઊભા રાખવામાં આવ્યા. મારી કાકીએ કહ્યું: ‘હે અલ્લાહના રસૂલ, આવનાર દૂર થઈ ગયો છે, સંતાનનો આધાર તૂટી ગયો છે, હું વૃદ્ધ સ્ત્રી છું અને સેવા કરવા માટે મારી પાસે કંઈ નથી.

અલ્લાહની ખાતર મારા પર ઉપકાર કરો, અલ્લાહ તમને ઉપકાર કરે.’ તેમણે પૂછ્યું: ‘તારો સંરક્ષક કોણ છે?’ તેણે કહ્યું: ‘અદી બિન હાતિમ.’ તેમણે કહ્યું: ‘જે અલ્લાહ અને તેના રસૂલથી ભાગી ગયો હતો?’ તેણે કહ્યું: ‘મારા પર ઉપકાર કરો.’ જ્યારે હું પાછો ફર્યો અને મારી બાજુમાં એક માણસ હતો—મને લાગ્યું કે તે અલી હતા—ત્યારે તેમણે કહ્યું: ‘તેને સવારીની વ્યવસ્થા માગવાનું કહો.’

તેણીએ તેમની પાસે માગ્યું અને તેમણે તેની વ્યવસ્થા કરી. પછી તે મારી પાસે આવીને કહેવા લાગી: ‘તેમણે એવું કામ કર્યું છે જે તારા પિતા ક્યારેય ન કરતા. તેમની પાસે ફલાણા આવ્યા, તો તેમણે તેમને આપ્યું; અને ફલાણા આવ્યા, તો તેમને પણ આપ્યું.’ પછી હું તેમની પાસે આવ્યો.

ત્યાં એક સ્ત્રી અને બે બાળકો, અથવા એક બાળક હતા. તેણે રસૂલ (સલ્લલ્લાહુ અલૈહિ વસલ્લમ)ની નજીક તેમની સ્થિતિનો ઉલ્લેખ કર્યો. ત્યારે મને સમજાયું કે તેઓ કિસરા કે કૈસરના રાજા નથી. તેમણે કહ્યું: ‘હે અદી, તને “લા ઇલાહ ઇલ્લલ્લાહ” કહેવાય તેનાથી શું ભાગે છે?

શું અલ્લાહ સિવાય કોઈ ઇલાહ છે?’ મેં કહ્યું: ‘મને તેમાં શું વાંધો હોય?’ પછી તેમણે કહ્યું: ‘તને “અલ્લાહુ અકબર” કહેવાય તેનાથી શું ભાગે છે? અલ્લાહ કરતાં મોટું કંઈ છે?’ અદીએ કહ્યું: ‘પછી હું ઇસ્લામમાં પ્રવેશ્યો. મેં જોયું કે તેમનો ચહેરો પ્રસન્ન થઈ ગયો.

તેમણે કહ્યું: “ક્રોધને પાત્ર થયેલા લોકો યહૂદીઓ છે અને માર્ગભ્રષ્ટો ખ્રિસ્તીઓ છે.”» પછી તેમણે હદીસ વર્ણવી. તિર્મિઝીએ પણ સિમાક બિન હર્બની હદીસથી આ રિવાયત કરી અને કહ્યું: «આ હસન ગરીબ હદીસ છે; અમે તેને તેમની રિવાયત સિવાય જાણતા નથી.» હું [ઇબ્ન કસિર] કહું છું: હમ્માદ બિન સલમાએ સિમાકથી, તેમણે મરી બિન કતરીથી અને તેમણે અદી બિન હાતિમથી પણ વર્ણવ્યું છે કે તેમણે કહ્યું: મેં અલ્લાહના રસૂલ (સલ્લલ્લાહુ અલૈહિ વસલ્લમ)ને અલ્લાહના આ વચન «જેમના પર ક્રોધ થયો તેમના સિવાય» વિશે પૂછ્યું.

તેમણે કહ્યું: «તેઓ યહૂદીઓ છે.» મેં પૂછ્યું: «અને માર્ગભ્રષ્ટો?» તેમણે કહ્યું: «ખ્રિસ્તીઓ; તેઓ જ માર્ગભ્રષ્ટ છે.» સુફ્યાન બિન ઉયૈનાએ પણ ઈસ્માઈલ બિન અબી ખાલિદ મારફતે, તેમણે અશ-શઅબીથી અને તેમણે અદી બિન હાતિમથી આ જ રિવાયત કરી છે.

અદીની આ હદીસ અનેક માર્ગોથી અને જુદા જુદા શબ્દોમાં વર્ણવાઈ છે; તેને અહીં સંપૂર્ણ જણાવવાથી લખાણ લાંબું થઈ જશે.

અબ્દુર્રઝાકે કહ્યું: અમને મઅમરે બુદૈલ અલ-ઉકૈલી પાસેથી વર્ણવ્યું; તેમણે કહ્યું: અબ્દુલ્લાહ બિન શકીકએ મને જણાવ્યું કે તેમણે એવા વ્યક્તિ પાસેથી સાંભળ્યું જેણે નબીને વાદી અલ-કુરામાં, જ્યારે તેઓ ઘોડા પર સવાર હતા, સાંભળ્યા હતા. બનું કૈનના એક માણસે પૂછ્યું: «હે અલ્લાહના રસૂલ, આ લોકો કોણ છે?» તેમણે કહ્યું: «ક્રોધને પાત્ર થયેલા લોકો»—અને યહૂદીઓ તરફ ઈશારો કર્યો—«અને માર્ગભ્રષ્ટો ખ્રિસ્તીઓ છે.» જરીરી, ઉર્વા અને ખાલિદ અલ-હઝ્ઝાએ પણ અબ્દુલ્લાહ બિન શકીકથી આ હદીસ મુર્સલ [સહાબીનો ઉલ્લેખ વિના] રૂપે વર્ણવી છે; તેમણે નબીની વાત સાંભળનાર વ્યક્તિનો ઉલ્લેખ કર્યો નથી.

ઉર્વાની રિવાયતમાં અબ્દુલ્લાહ બિન ઉમરનું નામ આવ્યું છે; અલ્લાહ વધુ જાણે છે. ઇબ્ન મર્દવૈહે ઇબ્રાહીમ બિન તહમાનની હદીસથી, તેમણે બુદૈલ બિન મુયસિરાથી, તેમણે અબ્દુલ્લાહ બિન શકીકથી અને તેમણે અબૂ ઝરથી વર્ણવ્યું કે તેમણે કહ્યું: મેં અલ્લાહના રસૂલને «ક્રોધને પાત્ર થયેલા લોકો» વિશે પૂછ્યું. તેમણે કહ્યું: «યહૂદીઓ.» મેં પૂછ્યું: «માર્ગભ્રષ્ટો?» તેમણે કહ્યું: «ખ્રિસ્તીઓ.»

અસ-સુદ્દીએ અબૂ માલિક અને અબૂ સાલિહથી, તેમણે ઇબ્ન અબ્બાસથી; મુર્રા અલ-હમદાનીએ ઇબ્ન મસઊદથી; તથા નબી (સલ્લલ્લાહુ અલૈહિ વસલ્લમ)ના કેટલાક સહાબીઓથી વર્ણવ્યું કે «જેમના પર ક્રોધ થયો» એટલે યહૂદીઓ અને «માર્ગભ્રષ્ટો» એટલે ખ્રિસ્તીઓ. દહ્હાક અને ઇબ્ન જુરૈજે ઇબ્ન અબ્બાસથી પણ એવું જ વર્ણવ્યું છે. રબી બિન અનસ, અબ્દુર્રહમાન બિન ઝૈદ બિન અસ્લમ અને બીજા ઘણા વિદ્વાનોએ પણ આવું જ કહ્યું છે. ઇબ્ન અબી હાતિમે કહ્યું: «આ બાબતે મુફસ્સિરો વચ્ચે કોઈ મતભેદ છે, એવું હું જાણતો નથી.»

આ ઇમામોના મતને કે યહૂદીઓ ક્રોધને પાત્ર છે અને ખ્રિસ્તીઓ માર્ગભ્રષ્ટ છે, તેને અગાઉની હદીસ સમર્થન આપે છે. તેમજ સૂરા અલ-બકરામાં બની ઇસરાઈલને સંબોધીને અલ્લાહનું આ વચન છે: «અલ્લાહે પોતાના બંદાઓમાંથી જેના પર ઇચ્છે પોતાની કૃપા ઉતારે છે, તે બાબતે ઈર્ષ્યાથી અલ્લાહે ઉતારેલી વસ્તુનો ઇનકાર કરીને તેમણે પોતાનો જીવ કેટલા ખરાબ મૂલ્યે વેચ્યો! તેથી તેઓ એક ક્રોધ પછી બીજા ક્રોધને પાત્ર બન્યા. અને કાફિરો માટે અપમાનજનક યાતના છે» (અલ-બકરા 2:90).

સૂરા અલ-માઈદામાં કહ્યું: «કહો: શું હું તમને અલ્લાહ પાસે વળતર તરીકે આના કરતાં પણ ખરાબ લોકો વિશે જણાવી દઉં? તેઓ એ છે જેમને અલ્લાહે ધિક્કાર્યા, જેમના પર ક્રોધ કર્યો, જેમનામાંથી કેટલાકને વાંદરા અને ડુક્કર બનાવ્યા અને જેમણે તાગૂતની ઇબાદત કરી. તેઓ સ્થાનની દૃષ્ટિએ સૌથી ખરાબ અને સીધા માર્ગથી સૌથી વધુ ભટકેલા છે» (અલ-માઈદા 5:60). અને અલ્લાહે કહ્યું: «બની ઇસરાઈલમાંથી જેમણે કફ્ર કર્યો, તેઓને દાઉદ અને મરયમના પુત્ર ઈસા (અલૈહિમસ્સલામ)ની જીભે ધિક્કારવામાં આવ્યા.

આ એટલા માટે થયું કે તેઓએ અવજ્ઞા કરી અને હદ વટાવી. તેઓ એકબીજાને એવા ખરાબ કામોથી રોકતા નહોતા જે તેઓ કરતા હતા. તેઓ જે કરતા હતા તે કેટલું ખરાબ હતું!» (અલ-માઈદા 5:78–79).

સિરામાં ઝૈદ બિન અમ્ર બિન નુફૈલ વિશે વર્ણવાયું છે કે જ્યારે તેઓ અને તેમના કેટલાક સાથીઓ સાચા ધર્મની શોધમાં શામ ગયા, ત્યારે યહૂદીઓએ તેમને કહ્યું: «અમારા ધર્મમાં પ્રવેશવા માટે તારે અલ્લાહના ક્રોધમાં તારો હિસ્સો લેવો પડશે.» તેમણે કહ્યું: «હું તો અલ્લાહના ક્રોધથી બચી રહ્યો છું.» ખ્રિસ્તીઓએ કહ્યું: «અમારા ધર્મમાં પ્રવેશવા માટે તારે અલ્લાહના રોષમાં તારો હિસ્સો લેવો પડશે.» તેમણે કહ્યું: «હું તે સહન કરી શકતો નથી.»

તેથી તેઓ પોતાની મૂળ પ્રકૃતિ પર જ રહ્યા, મૂર્તિપૂજા અને મુશ્રિકોના ધર્મથી દૂર રહ્યા, અને ન યહૂદીઓમાં જોડાયા, ન ખ્રિસ્તીઓમાં. તેમના સાથીઓ ખ્રિસ્તી બની ગયા અને ખ્રિસ્તી ધર્મમાં પ્રવેશ્યા, કારણ કે તે સમયે તેમને તે યહૂદી ધર્મ કરતાં વધુ નજીક લાગ્યો. તેમનામાં વરકાહ બિન નૌફલ પણ હતા. પછી અલ્લાહે પોતાના નબીને મોકલ્યા ત્યારે તેમને માર્ગદર્શન આપ્યું; તેમણે વહીમાંથી જે પ્રાપ્ત થયું તેના પર ઈમાન લાવ્યું. અલ્લાહ તેમના પર રાજી થાય.

**એક મસઅલો:** વિદ્વાનોના મતોમાં સાચો મત એ છે કે «ض» (દાદ) અને «ظ» (ઝા)ના ઉચ્ચાર વચ્ચેનો તફાવત સંપૂર્ણ રીતે જાળવવામાં ન આવે તો તે માફ ગણાય છે, કારણ કે બંનેના ઉચ્ચારસ્થાન નજીક છે. દાદનો ઉચ્ચાર જીભની બાજુના આગળના ભાગ અને તેની પાસેના દાઢના દાંતમાંથી થાય છે; જ્યારે ઝાનો ઉચ્ચાર જીભની ટોચ અને ઉપરના આગળના દાંતની ધારમાંથી થાય છે. બંને અવાજવાળા, નરમ અને જીભને ઉપર વાળીને ઉચ્ચારાતા અક્ષરો છે. આ બધા કારણે જે વ્યક્તિ બંને વચ્ચેનો તફાવત ન જાણી શકે, તેના માટે એકના સ્થાને બીજાનો ઉચ્ચાર માફ ગણાયો છે.

અલ્લાહ વધુ જાણે છે. «હું દાદનો ઉચ્ચાર કરનારાઓમાં સૌથી વધુ વાકપટુ છું»—આ હદીસનો કોઈ આધાર નથી, અલ્લાહ વધુ જાણે છે.

**પ્રકરણ:** આ મહાન સૂરામાં, જે સાત આયતોની છે અને જેમાં વિશેષ મહત્ત્વ છે, અલ્લાહની પ્રશંસા, મહિમા અને તેના સુંદર નામો દ્વારા તેના ગુણગાનનો સમાવેશ થાય છે. આ નામો તેના ઉચ્ચતમ ગુણોને અનિવાર્ય બનાવે છે. તેમાં પાછા ફરવાના દિવસ—બદલાના દિવસ—નો ઉલ્લેખ છે. તેમાં બંદાઓને અલ્લાહ પાસે માગવા, તેની સામે વિનમ્ર થવા, પોતાની શક્તિ અને સામર્થ્યથી પોતાને મુક્ત જાહેર કરવા, ઇબાદતને તેના માટે નિખાલસ કરવા અને તેને ઉલૂહિય્યતમાં એકમાત્ર માનવા, તથા તેનો કોઈ ભાગીદાર, સમકક્ષ કે સમાન નથી તેમ પવિત્ર ઠેરવવા તરફ માર્ગદર્શન છે.

તેમાં તેઓ અલ્લાહ પાસે સીધા માર્ગની હિદાયત માગે છે—એ ધર્મનો માર્ગ, જે પર તેમને સ્થિર રાખે, જેથી અંતે તેઓ કિયામતના દિવસે વાસ્તવિક પુલ (સિરાત) પાર કરે; એ પુલ તેમને નબીઓ, સત્યનિષ્ઠો, શહીદો અને સદાચારી લોકોની સાથે જન્નતના આનંદ સુધી પહોંચાડે છે.

તેમાં સદ્કર્મો માટે પ્રોત્સાહન છે, જેથી કિયામતના દિવસે કરનારાઓની સાથે રહે; અને અસત્યના માર્ગોથી ચેતવણી છે, જેથી કિયામતના દિવસે તેના પર ચાલનારાઓ—ક્રોધને પાત્ર થયેલા અને માર્ગભ્રષ્ટો—ની સાથે ભેગા ન થવું પડે. અલ્લાહના વચન «તેમનો માર્ગ જેમના પર તેં કૃપા કરી»માં કૃપાનું કર્તાપણું તેની તરફ જોડવામાં આવ્યું છે, જ્યારે «જેમના પર ક્રોધ થયો»માં કર્તાનો ઉલ્લેખ છોડી દેવામાં આવ્યો છે, જો કે વાસ્તવમાં એ ક્રોધનો કર્તા પણ અલ્લાહ જ છે. જેમ તેણે કહ્યું: «શું તું એવા લોકોને જોતો નથી જેઓ એવા લોકો સાથે મિત્રતા કરે છે જેમના પર અલ્લાહે ક્રોધ કર્યો છે…» (અલ-મુજાદિલા 58:14).

એ જ રીતે ભટકાવાનું કર્તાપણું તે ભટકેલા લોકો તરફ જોડવામાં આવ્યું છે, જો કે પોતાની તકદીરથી તેમને ભટકાવનાર પણ તે જ છે. અલ્લાહે કહ્યું: «અલ્લાહ જેને હિદાયત આપે તે જ હિદાયત પામેલો છે; અને જેને તે ભટકાવે, તેના માટે તને કોઈ માર્ગદર્શક મિત્ર નહીં મળે» (અલ-કહફ 18:17). અને કહ્યું: «જેને અલ્લાહ ભટકાવે, તેને કોઈ હિદાયત આપનાર નથી; અને તે તેમને તેમની અવજ્ઞામાં ભટકતા છોડી દે છે» (અલ-અઅરાફ 7:186). આ સિવાયની આયતો પણ સાબિત કરે છે કે હિદાયત અને ભટકાવાનો એકમાત્ર અધિકાર અલ્લાહને છે.

આ વાત કદરિય્યા અને તેમનું અનુસરણ કરનારાઓના મતથી વિરુદ્ધ છે. તેઓ કહે છે કે બંદાઓ પોતે પસંદ કરે છે અને તે કરે છે. પોતાની બિદઅતના પુરાવા તરીકે તેઓ કુરઆનની રૂપકાત્મક આયતોનો આશરો લે છે અને તેમની વિરુદ્ધ સ્પષ્ટ પુરાવો ધરાવતી આયતો છોડી દે છે. આ ભટકાવ અને ગેરમાર્ગે દોરાયેલા લોકોની રીત છે.

સહિહ હદીસમાં આવ્યું છે: «જ્યારે તમે એવા લોકોને જુઓ જેઓ તેની [કુરઆનની] રૂપકાત્મક આયતોનું અનુસરણ કરે છે, તો એ જ તેઓ છે જેમનો અલ્લાહે ઉલ્લેખ કર્યો છે; તેથી તેમનાથી સાવધાન રહો.» તેનો અર્થ અલ્લાહના આ વચનથી છે: «જેમના હૃદયોમાં વાંક છે, તેઓ ફિતનોની શોધમાં અને તેનું ખોટું અર્થઘટન કરવા માટે તેની રૂપકાત્મક આયતોનું અનુસરણ કરે છે» (આલે ઇમરાન 3:7). અલ્લાહની પ્રશંસા છે કે કુરઆનમાં કોઈ બિદઅતી માટે સાચો પુરાવો નથી; કારણ કે કુરઆન સત્યને અસત્યથી જુદું કરવા અને હિદાયતને ભટકાવાથી અલગ બતાવવા ઉતારવામાં આવ્યું છે. તેમાં કોઈ વિરોધાભાસ કે મતભેદ નથી, કારણ કે તે પ્રભુત્વશાળી અને પ્રશંસાપાત્ર અલ્લાહ તરફથી ઉતારેલું છે.

**પ્રકરણ:** ફાતિહાનું પઠન પૂરું થયા પછી «આમીન» કહેવું મુસ્તહબ છે. તેને ટૂંકા ઉચ્ચાર સાથે «આમીન» પણ કહેવામાં આવે છે; તેનો અર્થ છે: «હે અલ્લાહ, સ્વીકાર.» આનો પુરાવો ઇમામ અહમદ, અબૂ દાઉદ અને તિર્મિઝીએ વાઈલ બિન હુજરથી વર્ણવેલી હદીસ છે. તેમણે કહ્યું: મેં નબીને «જેમના પર ક્રોધ થયો તેમના સિવાય, અને માર્ગભ્રષ્ટો નહીં» પઢતા સાંભળ્યા; પછી તેમણે «આમીન» કહ્યું અને તેનો અવાજ લાંબો કર્યો.

અબૂ દાઉદની રિવાયતમાં છે કે તેમણે અવાજ ઊંચો કર્યો. તિર્મિઝીએ કહ્યું: આ હદીસ હસન છે. અલી, ઇબ્ન મસઊદ અને અન્ય લોકોથી પણ એવું જ વર્ણવાયું છે.

અબૂ હુરૈરાએ કહ્યું: જ્યારે અલ્લાહના રસૂલ «જેમના પર ક્રોધ થયો તેમના સિવાય, અને માર્ગભ્રષ્ટો નહીં» પઢતા, ત્યારે તેઓ «આમીન» કહેતા, એટલો કે પ્રથમ સફમાં તેમની નજીક ઊભેલા લોકો તેને સાંભળતા. આ હદીસ અબૂ દાઉદ અને ઇબ્ન માજાએ વર્ણવી છે; તેમની રિવાયતમાં ઉમેર્યું છે: «મસ્જિદ ગુંજી ઊઠતી.» દારકુતનીએ પણ વર્ણવી અને કહ્યું: «આ સનદ હસન છે.» બિલાલે કહ્યું: «હે અલ્લાહના રસૂલ, આમીન કહેવામાં મારી આગળ ન નીકળી જશો.» આ હદીસ અબૂ દાઉદે વર્ણવી છે.

અબૂ નસ્ર અલ-કુશૈરીએ હસન અને જઅફર અસ-સાદિકથી વર્ણવ્યું કે તેઓ «આમીન»ના મીમ પર તશ્દીદ કરતા—જેમ «આમીન અલ-બૈત અલ-હરામ»માં થાય છે. અમારા [શાફિઈ] વિદ્વાનો અને અન્યોએ કહ્યું: નમાઝની બહાર હોય તે વ્યક્તિ માટે પણ આ કહેવું મુસ્તહબ છે; નમાઝ પઢનાર માટે તો વધુ ભારપૂર્વક મુસ્તહબ છે, પછી તે એકલો હોય, ઇમામ હોય કે મુક્તદી; અને દરેક સ્થિતિમાં આ જ હુકમ છે. કારણ કે સહિહ બુખારી અને સહિહ મુસ્લિમમાં અબૂ હુરૈરા (રદિઅલ્લાહુ અન્હુ)થી વર્ણવાયું છે કે અલ્લાહના રસૂલે કહ્યું: «જ્યારે ઇમામ ‘આમીન’ કહે, ત્યારે તમે પણ ‘આમીન’ કહો. જેની ‘આમીન’ ફરિશ્તાઓની ‘આમીન’ સાથે મેળ ખાય, તેના અગાઉના ગુનાઓ માફ કરવામાં આવે છે.»

મુસ્લિમની રિવાયતમાં છે કે અલ્લાહના રસૂલે કહ્યું: «જ્યારે તમારામાંનો કોઈ નમાઝમાં ‘આમીન’ કહે અને આકાશમાં ફરિશ્તાઓ ‘આમીન’ કહે, અને તે બંનેમાંથી એક બીજા સાથે મેળ ખાય, તો તેના અગાઉના ગુનાઓ માફ કરવામાં આવે છે.»

સહિહ મુસ્લિમમાં અબૂ મૂસાથી મરફૂઅ હદીસ છે: «જ્યારે ઇમામ “અને માર્ગભ્રષ્ટો નહીં” કહે, ત્યારે તમે “આમીન” કહો; અલ્લાહ તમારી દુઆનો જવાબ આપશે.» જુવૈબરે દહ્હાક મારફતે ઇબ્ન અબ્બાસથી વર્ણવ્યું કે તેમણે કહ્યું: મેં પૂછ્યું: «હે અલ્લાહના રસૂલ, આમીનનો અર્થ શું છે?» તેમણે કહ્યું: «હે રબ, એવું કરી દે.» જૌહરીએ કહ્યું: «આમીન»નો અર્થ છે: «એવું જ થાઓ.»

તિર્મિઝીએ કહ્યું: તેનો અર્થ છે: «અમારી આશાને નિરાશ ન કર.» મોટા ભાગના વિદ્વાનોએ કહ્યું: તેનો અર્થ છે: «હે અલ્લાહ, અમારી દુઆ સ્વીકાર.» મુજાહિદ, જઅફર અસ-સાદિક અને હિલાલ બિન કૈસાનથી વર્ણવાયું છે કે «આમીન» અલ્લાહના નામોમાંનું એક નામ છે. ઇબ્ન અબ્બાસથી મરફૂઅ રિવાયત પણ વર્ણવાઈ છે, પરંતુ તે સહિહ નથી; માલિકી વિદ્વાન અબૂ બક્ર ઇબ્ન અલ-અરબીનો આ મત છે.

માલિકના અનુયાયીઓએ કહ્યું કે ઇમામ «આમીન» ન કહે, પરંતુ મુક્તદી કહે. તેનું કારણ માલિકે સુમય્ય મારફતે, તેમણે અબૂ સાલિહથી અને તેમણે અબૂ હુરૈરાથી વર્ણવેલી હદીસ છે કે અલ્લાહના રસૂલે કહ્યું: «જ્યારે ઇમામ—અર્થાત્—“અને માર્ગભ્રષ્ટો નહીં” કહે, ત્યારે તમે “આમીન” કહો.» તેમણે અબૂ મૂસાની હદીસને પણ સમર્થન તરીકે રજૂ કરી: «જ્યારે તે “અને માર્ગભ્રષ્ટો નહીં” પઢે, ત્યારે તમે “આમીન” કહો.» જોકે અમે અગાઉ સહમતપણે વર્ણવેલી હદીસમાં છે: «જ્યારે ઇમામ “આમીન” કહે, ત્યારે તમે પણ “આમીન” કહો.»

અને અલ્લાહના રસૂલ (સલ્લલ્લાહુ અલૈહિ વસલ્લમ) «જેમના પર ક્રોધ થયો તેમના સિવાય, અને માર્ગભ્રષ્ટો નહીં» પઢ્યા પછી પોતે «આમીન» કહેતા હતા.

જાહેર નમાઝમાં મુક્તદીએ «આમીન» ઊંચા અવાજે કહેવું કે નહીં, તે બાબતે અમારા વિદ્વાનોમાં મતભેદ છે. મતભેદનો સાર આ છે: જો ઇમામ «આમીન» કહેવાનું ભૂલી જાય, તો મુક્તદી ઊંચા અવાજે કહે—આ બાબતે એકમત છે. જો ઇમામ ઊંચા અવાજે «આમીન» કહે, તો નવો મત એ છે કે મુક્તદી ઊંચા અવાજે ન કહે; આ અબૂ હનીફાનો મત અને માલિકથી વર્ણવાયેલો એક મત છે. કારણ કે તે સ્મરણના શબ્દોમાંનો એક છે; તેથી નમાઝનાં અન્ય સ્મરણો જેમ તેને પણ ઊંચા અવાજે ન કહેવું.

જૂનો મત એ છે કે મુક્તદી ઊંચા અવાજે કહે; આ ઇમામ અહમદ બિન હનબલનો મત અને માલિકથી વર્ણવાયેલો બીજો મત છે. અગાઉની હદીસમાં આવ્યું છે: «અહીં સુધી કે મસ્જિદ ગુંજી ઊઠે.» અમારો ત્રીજો મત એ છે કે જો મસ્જિદ નાની હોય તો મુક્તદી ઊંચા અવાજે ન કહે, કારણ કે તેઓ ઇમામનું પઠન સાંભળે છે; અને જો મસ્જિદ મોટી હોય, તો ઊંચા અવાજે કહે, જેથી મસ્જિદના દરેક ખૂણામાંના લોકો સુધી «આમીન» પહોંચે. અલ્લાહ વધુ જાણે છે.

ઇમામ અહમદે પોતાની મુસ્નદમાં આયશા (રદિઅલ્લાહુ અન્હા)થી વર્ણવ્યું છે કે અલ્લાહના રસૂલની હાજરીમાં યહૂદીઓનો ઉલ્લેખ થયો, ત્યારે તેમણે કહ્યું: «તેઓ કોઈ બાબતમાં આપણી એટલી ઈર્ષ્યા કરતા નથી, જેટલી શુક્રવારની બાબતમાં કરે છે, જેના તરફ અલ્લાહે આપણને માર્ગદર્શન આપ્યું અને તેઓ તેનાથી ભટકી ગયા; કિબલાની બાબતમાં, જેના તરફ અલ્લાહે આપણને માર્ગદર્શન આપ્યું અને તેઓ તેનાથી ભટકી ગયા; અને ઇમામની પાછળ આપણે “આમીન” કહીએ છીએ તેની બાબતમાં.» ઇબ્ન માજાની રિવાયતમાં શબ્દો આ છે: «યહૂદીઓએ કોઈ બાબતમાં તમારી એટલી ઈર્ષ્યા નથી કરી, જેટલી સલામ અને “આમીન” કહેવાની બાબતમાં કરી છે.»

તેમની જ ઇબ્ન અબ્બાસથી રિવાયતમાં છે કે અલ્લાહના રસૂલે કહ્યું: «યહૂદીઓએ કોઈ બાબતમાં તમારી એટલી ઈર્ષ્યા નથી કરી, જેટલી “આમીન” કહેવાની બાબતમાં કરે છે; તેથી વધુ ને વધુ “આમીન” કહો.» તેની સનદમાં તલ્હા બિન અમ્ર છે, જે નબળા રાવીઓમાંનો છે.

ઇબ્ન મર્દવૈહે અબૂ હુરૈરાથી વર્ણવ્યું કે અલ્લાહના રસૂલે કહ્યું: «“આમીન” એ પોતાના મોમિન બંદાઓ પર રબની મહોર છે.» અનસથી વર્ણવાયું છે કે તેમણે કહ્યું: અલ્લાહના રસૂલે કહ્યું: «મને નમાઝમાં અને દુઆ કરતી વખતે “આમીન” આપવામાં આવ્યું છે; મારી પહેલાં કોઈને આપવામાં આવ્યું નહોતું—સિવાય કે મૂસાને. મૂસા દુઆ કરતા અને હારૂન “આમીન” કહેતા. તેથી દુઆનો અંત “આમીન”થી કરો, કારણ કે અલ્લાહ તેને તમારા માટે સ્વીકારશે.»

હું [ઇબ્ન કસિર] કહું છું: કેટલાક લોકોએ આ મહાન આયતને પુરાવા તરીકે રજૂ કરી છે. અલ્લાહ કહે છે: «મૂસાએ કહ્યું: “હે અમારા રબ, નિઃશંક તેં ફિરઔન અને તેના સરદારોને દુન્યવી જીવનમાં શણગાર અને સંપત્તિ આપી છે. હે અમારા રબ, તેઓ તારા માર્ગથી લોકોને ભટકાવે છે. હે અમારા રબ, તેમની સંપત્તિ નષ્ટ કરી દે અને તેમનાં હૃદય કઠોર કરી દે, જેથી તેઓ દુઃખદાયક યાતના જોઈ લે ત્યાં સુધી ઈમાન ન લાવે.”

અલ્લાહે કહ્યું: “તમારી બંનેની દુઆ સ્વીકારવામાં આવી છે; તેથી તમે બંને સીધા રહો અને અજ્ઞાનીઓના માર્ગનું અનુસરણ ન કરો.”» (યૂનુસ 10:88–89). અહીં દુઆ માત્ર મૂસાથી વર્ણવાઈ છે, પરંતુ વાતના સંદર્ભથી સમજાય છે કે હારૂને «આમીન» કહ્યું હતું; તેથી તેમને દુઆ કરનારની જેમ ગણવામાં આવ્યા. અલ્લાહનું વચન «તમારી બંનેની દુઆ સ્વીકારવામાં આવી છે» આ વાતનો પુરાવો છે કે જે કોઈ દુઆ પર «આમીન» કહે છે, તે જાણે પોતે જ દુઆ કરી રહ્યો હોય.

આથી કેટલાકે દલીલ કરી કે મુક્તદી પઠન ન કરે, કારણ કે ફાતિહાના પઠન પર તેનું «આમીન» કહેવું જાણે તે ફાતિહા પઢતો હોય એવું છે. આથી હદીસમાં આવ્યું છે: «જેની પાસે ઇમામ હોય, તેના માટે ઇમામનું પઠન જ તેનું પઠન છે.» આથી બિલાલ કહેતા: «આમીન કહેવામાં મારી આગળ ન નીકળશો.» આ દલીલ દર્શાવે છે કે જાહેર નમાઝમાં મુક્તદી પર પઠન નથી. અલ્લાહ વધુ જાણે છે.

આથી ઇબ્ન મર્દવૈહે કહ્યું: અમને અહમદ બિન અલ-હસને અબ્દુલ્લાહ બિન મુહમ્મદ બિન સલામથી વર્ણવ્યું; અમને ઇસ્હાક બિન ઇબ્રાહીમે જરીર મારફતે, તેમણે લૈસ બિન અબી સુલૈમથી, તેમણે કઅબથી અને તેમણે અબૂ હુરૈરાથી વર્ણવ્યું કે અલ્લાહના રસૂલે કહ્યું: «જ્યારે ઇમામ “જેમના પર ક્રોધ થયો તેમના સિવાય, અને માર્ગભ્રષ્ટો નહીં” કહે, પછી “આમીન” કહે, અને ધરતીવાસીઓની “આમીન” આકાશવાસીઓની “આમીન” સાથે મેળ ખાય, ત્યારે અલ્લાહ બંદાના અગાઉના ગુનાઓ માફ કરે છે. જે “આમીન” નથી કહેતો, તેનું ઉદાહરણ એવા માણસ જેવું છે જેણે એક સમૂહ સાથે લશ્કરી અભિયાનમાં ભાગ લીધો. તેમણે કુરા નાખી, બધાના ભાગ નીકળ્યા, પરંતુ તેનો ભાગ ન નીકળ્યો. તેણે કહ્યું: “મારો ભાગ કેમ ન નીકળ્યો?” તેને કહેવામાં આવ્યું: “કારણ કે તેં ‘આમીન’ કહી નહોતી.”»

મોટાભાગના કિરાઅત કરનારાઓએ «غَيْرِ»ને નીચેની કસરા સાથે પઢ્યું છે—વિશેષણ તરીકે. ઝમખશરીએ કહ્યું: તેને ઝબર સાથે હાલ તરીકે પણ પઢવામાં આવ્યું છે; આ અલ્લાહના રસૂલ (સલ્લલ્લાહુ અલૈહિ વસલ્લમ) અને ઉમર બિન અલ-ખત્તાબનું પઠન છે, અને ઇબ્ન કસીરથી પણ વર્ણવાયું છે. હાલ «عليهم»માં રહેલો સર્વનામ છે અને તેનું કારક «أنعمت» છે. અર્થ એ છે: તેઓ [એવા લોકો છે જેમના પર ક્રોધ થયો નથી].

ઉબય્ય બિન કઅબથી પણ આવું પઠન વર્ણવાયું છે, જેથી તે «જેમના પર તેં કૃપા કરી» સાથે જોડાયેલું છે એવો ખોટો ખ્યાલ ન આવે; જેમ અલ્લાહે તેમના વિશે કહ્યું: «જેને અલ્લાહે ધિક્કાર્યો અને જેના પર ક્રોધ કર્યો» (અલ-માઈદા 5:60). અને જેમ કહ્યું: «તેઓ પહેલાં પોતે ભટક્યા, ઘણા લોકોને ભટકાવ્યા અને સીધા માર્ગથી ભટકી ગયા» (અલ-માઈદા 5:77). આ સ્પષ્ટ છે.

**આમીનનો હુકમ:** ફાતિહા પઢ્યા પછી «આમીન» કહેવું મુસ્તહબ છે. તેનો અર્થ છે: «હે અલ્લાહ, સ્વીકાર.» «આમીન»નો અર્થ «એવું જ થાઓ» એમ પણ કહેવાયું છે. «અમારી આશાને નિરાશ ન કર» એવો અર્થ પણ છે. મોટા ભાગના વિદ્વાનોએ તેનો અર્થ «હે અલ્લાહ, અમારી દુઆ સ્વીકાર» કહ્યો છે.

મુજાહિદ, જઅફર અસ-સાદિક અને હિલાલ બિન કૈસાનથી કહેવાયું છે કે તે અલ્લાહના નામોમાંનું એક નામ છે; ઇબ્ન અબ્બાસથી મરફૂઅ રિવાયત પણ છે, પરંતુ તે સહિહ નથી. ઇમામ માલિકના અનુયાયીઓએ કહ્યું કે ઇમામ «આમીન» ન કહે, મુક્તદી કહે; પરંતુ સહિહ હદીસમાં ઇમામ અને મુક્તદી બંનેને «આમીન» કહેવાનો આદેશ છે. જાહેર નમાઝમાં મુક્તદી ઊંચા અવાજે કહે કે નહીં તે અંગે વિદ્વાનોમાં મતભેદ છે: ઇમામ ભૂલી જાય તો મુક્તદી ઊંચા અવાજે કહે; ઇમામ ઊંચા અવાજે કહે તો એક મત પ્રમાણે મુક્તદી ઊંચા અવાજે ન કહે, જ્યારે બીજા મત પ્રમાણે કહે. નાની મસ્જિદમાં ઊંચા અવાજે ન કહે અને મોટી મસ્જિદમાં કહે—એવો ત્રીજો મત પણ છે. અલ્લાહ વધુ જાણે છે.

અલ-બગવીની તફસીર

અલ્લાહના વચન «અમને સીધા માર્ગની હિદાયત આપ» (اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ) અંગે:

«અમને હિદાયત આપ» (اهدنا)નો અર્થ છે: અમને માર્ગદર્શન આપ. અલી અને ઉબય્ય બિન કઅબે કહ્યું: «અમને તેના પર સ્થિર રાખ.» જેમ ઊભેલા માણસને કહેવામાં આવે છે: «ઊભા રહેજે, હું તારી પાસે પાછો આવું»—એટલે કે તું જે સ્થિતિમાં છે તેમાં જ રહે. મોમિનો પહેલેથી હિદાયત પર હોવા છતાં આ દુઆ કરે છે; તેનો અર્થ છે કે તેઓ સ્થિરતા અને વધુ હિદાયત માગે છે, કારણ કે અહલુસ્સુન્નાના મત પ્રમાણે અલ્લાહની કૃપાઓ અને હિદાયતોની કોઈ અંતિમ સીમા નથી.

«સરાત» (الصراط) શબ્દ «સીન» સાથે «સિરાત» તરીકે પણ આવે છે; ઉવૈસે યઅકૂબ પાસેથી આ પઠન વર્ણવ્યું છે, અને આ જ મૂળ રૂપ છે. તેને ‘સરાત’ કહેવામાં આવે છે, કારણ કે તે ચાલનારાઓને પોતાની અંદર સમાવી લે છે [તેમના પગલાંઓને જાણે ગળી જાય છે]. તેને «ઝા» સાથે પણ પઢવામાં આવે છે. હમ્ઝાએ «ઝા» તરફ ઝુકાવ સાથે પઢ્યું છે.

આ બધા સાચા ભાષારૂપો છે. મોટાભાગના કિરાઅત કરનારાઓએ «સાદ»ને પસંદ કર્યો છે, કારણ કે તે મુશહફના લખાણને અનુરૂપ છે.

«સીધો માર્ગ» વિશે ઇબ્ન અબ્બાસ અને જાબિર (રદિઅલ્લાહુ અન્હુમા)એ કહ્યું: «તે ઇસ્લામ છે.» મુકાતિલનો પણ આ જ મત છે. ઇબ્ન મસઊદ (રદિઅલ્લાહુ અન્હુ)એ કહ્યું: «તે કુરઆન છે.» અલી (રદિઅલ્લાહુ અન્હુ)થી મરફૂઅ રિવાયત છે: «સીધો માર્ગ અલ્લાહની કિતાબ છે.»

સઈદ બિન જુબૈરે કહ્યું: «જન્નતનો માર્ગ.» સહલ બિન અબ્દુલ્લાહે કહ્યું: «સુન્નત અને જમાઅતનો માર્ગ.» બક્ર બિન અબ્દુલ્લાહ અલ-મુઝનીએ કહ્યું: «અલ્લાહના રસૂલ (સલ્લલ્લાહુ અલૈહિ વસલ્લમ)નો માર્ગ.» અબૂ અલ-આલિયા અને હસને કહ્યું: «અલ્લાહના રસૂલ, તેમના કુટુંબીજનો અને તેમના બંને સાથીઓ.» ભાષામાં તેનો મૂળ અર્થ સ્પષ્ટ માર્ગ છે.

અલ્લાહના વચન «તેમનો માર્ગ જેમના પર તેં કૃપા કરી» (صِرَاطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ)નો અર્થ છે: તેં તેમને હિદાયત અને તૌફીક આપીને ઉપકાર કર્યો. ઇક્રમાએ કહ્યું: «તેં તેમને ઈમાન અને સીધા માર્ગ પર સ્થિર રાખીને ઉપકાર કર્યો; તેઓ નબીઓ છે (અલૈહિમુસ્સલામ).» એમ પણ કહેવામાં આવ્યું છે કે તેઓ એવા બધા લોકો છે જેમને અલ્લાહે ઈમાન પર સ્થિર રાખ્યા—નબીઓ અને મોમિનો—જેમનો અલ્લાહે પોતાના આ વચનમાં ઉલ્લેખ કર્યો છે: «તો તેઓ એવા લોકો સાથે હશે જેમના પર અલ્લાહે કૃપા કરી છે, એટલે કે નબીઓ…» (અન-નિસા 4:69). ઇબ્ન અબ્બાસે કહ્યું: «તેઓ મૂસા અને ઈસા (અલૈહિમસ્સલામ)ના લોકો છે, તેમના ધર્મને બદલવામાં આવ્યો તે પહેલાં.»

અબ્દુર્રહમાન બિન ઝૈદે કહ્યું: «તેઓ નબી (સલ્લલ્લાહુ અલૈહિ વસલ્લમ) અને તેમની સાથેના લોકો છે.» અબૂ અલ-આલિયાએ કહ્યું: «તેઓ રસૂલ (સલ્લલ્લાહુ અલૈહિ વસલ્લમ)ના કુટુંબીજનો, અબૂ બક્ર અને ઉમર (રદિઅલ્લાહુ અન્હુમા), તથા તેમના ઘરવાળાઓ છે.» શહેર બિન હૌશબે કહ્યું: «તેઓ અલ્લાહના રસૂલ (સલ્લલ્લાહુ અલૈહિ વસલ્લમ)ના સહાબીઓ અને તેમના કુટુંબીજનો છે.»

હમ્ઝાએ «عليهم», «لديهم» અને «إليهم»નાં હાઓને પેશ સાથે પઢ્યાં છે. યઅકૂબે દરેક એવા હાને પેશ સાથે પઢ્યો છે, જેની પહેલાં દ્વિવચન કે બહુવચનનો સાકિન «યા» હોય, સિવાય કે «તેમની સામે અને તેમના પગ પાસે» (بين أيديهن وأرجلهن). બીજા કિરાઅત કરનારાઓએ બંનેને કસરા સાથે પઢ્યાં છે. જેમણે હાને પેશ સાથે પઢ્યો, તેમણે તેને મૂળ સ્વરૂપ તરફ પાછો ફેરવ્યો, કારણ કે અલગ હોય ત્યારે તે પેશ સાથે હોય છે.

જેમણે કસરા સાથે પઢ્યો, તેમણે સાકિન «યા»ને કારણે એવું કર્યું; કસરા અને «યા» એકબીજાને અનુરૂપ છે. ઇબ્ન કસીર અને અબૂ જઅફરે જોડતી વખતે, જો પછી સાકિન અક્ષર ન આવે, તો તમામ બહુવચન મીમને લાંબા ઉચ્ચાર સાથે પઢ્યો છે; સાકિન અક્ષર આવે તો લાંબો ઉચ્ચાર કરતા નથી. નાફેઅને બંને રીતે પઢવાની છૂટ છે. વરશે કતઆના અલિફ પાસે પેશ આપ્યો છે.

જ્યારે તેની પછી વસલનો અલિફ આવે અને હાથી પહેલાં કસરા અથવા સાકિન «યા» હોય, ત્યારે હમ્ઝા અને કિસાઈએ હા અને મીમ બંનેને પેશ આપ્યો; અબૂ અમ્રએ બંનેને કસરા આપ્યો. આગળનો અક્ષર કસરા સાથે હોય ત્યારે યઅકૂબે પણ આવું જ કર્યું. બીજા કિરાઅત કરનારાઓએ દરેક જગ્યાએ મીમને પેશ અને હાને કસરા સાથે પઢ્યા—«યા» અથવા અગાઉના કસરાને લીધે હાને કસરા અને મીમને મૂળ પ્રમાણે પેશ આપ્યો.

અલ્લાહના વચન «જેમના પર ક્રોધ થયો તેમના સિવાય» (غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ)નો અર્થ છે: જેમના પર તેં ક્રોધ કર્યો, તેમના માર્ગ સિવાય. ક્રોધનો અર્થ છે અવજ્ઞા કરનારાઓ પાસેથી બદલો લેવાની ઇચ્છા. સર્વોચ્ચ અલ્લાહનો ક્રોધ મોમિન ગુનેગારોને લાગુ પડતો નથી; તે ફક્ત કાફિરોને લાગુ પડે છે.

«અને માર્ગભ્રષ્ટો નહીં» (وَلَا الضَّالِّينَ)નો અર્થ છે: હિદાયતથી ભટકેલા લોકો સિવાય. ‘દલાલ’નો સૌથી તીવ્ર અર્થ નાશ પામવું અને ગાયબ થઈ જવું છે. કહેવામાં આવે છે: «દૂધમાં પાણી ગાયબ થઈ ગયું»—જ્યારે પાણી નાશ પામે અને દેખાતું ન રહે.

અહીં «ગૈર» (غير)નો અર્થ «લા» (لا), એટલે કે ‘નહીં’, એવો છે; અને «લા»નો અર્થ ‘ગૈર’, એટલે કે ‘સિવાય’, એવો છે. તેથી જોડણી કરવી માન્ય છે. જેમ કહેવામાં આવે છે: «ફલાણો ન સારો છે, ન સુંદર.» જ્યારે «ગૈર»નો અર્થ ‘સિવાય’ થાય, ત્યારે તેની સાથે «લા»થી જોડણી કરવી માન્ય નથી.

«મારી પાસે અબ્દુલ્લાહ સિવાય કોઈ નથી અને ઝૈદ પણ નથી» એવું કહેવું યોગ્ય નથી. ઉમર બિન અલ-ખત્તાબ (રદિઅલ્લાહુ અન્હુ)એ આ રીતે પઢ્યું: «તેમનો માર્ગ જેમના પર તેં કૃપા કરી; જેમના પર ક્રોધ થયો તેમના સિવાય, અને માર્ગભ્રષ્ટોના સિવાય.»

એમ પણ કહેવામાં આવ્યું છે કે ક્રોધને પાત્ર થયેલા લોકો યહૂદીઓ છે અને માર્ગભ્રષ્ટો ખ્રિસ્તીઓ છે. કારણ કે અલ્લાહે યહૂદીઓ વિશે કહ્યું: «જેને અલ્લાહે ધિક્કાર્યો અને જેના પર ક્રોધ કર્યો» (અલ-માઈદા 5:60); અને ખ્રિસ્તીઓ વિશે કહ્યું: «એવા લોકોની ઇચ્છાઓનું અનુસરણ ન કરો, જેઓ પહેલાં ભટકી ગયા» (અલ-માઈદા 5:77). સહલ બિન અબ્દુલ્લાહે કહ્યું: «બિદઅતીઓને ક્રોધને પાત્ર થયેલા લોકો કહેવામાં આવ્યા છે, અને સુન્નતથી ભટકેલા લોકોને માર્ગભ્રષ્ટ કહેવામાં આવ્યા છે.»

ફાતિહાનું પઠન પૂરું કર્યા પછી વાંચનાર માટે થોડો વિરામ લઈને—ફાતિહાથી અલગ કરીને—«આમીન» કહેવું સુન્નત છે. તેનો ઉચ્ચાર હળવો છે. વ્યાકરણવિદો પ્રમાણે તેને લાંબો કે ટૂંકો—બંને રીતે પઢી શકાય છે. તેનો અર્થ છે: «હે અલ્લાહ, સાંભળ અને સ્વીકાર.»

ઇબ્ન અબ્બાસ અને કતાદાએ કહ્યું: «એનો અર્થ છે: એવું જ થાઓ.» મુજાહિદે કહ્યું: «તે અલ્લાહના નામોમાંનું એક નામ છે.» એમ પણ કહેવામાં આવ્યું છે: «તે દુઆ પરની મહોર છે.» અને એમ પણ કહેવામાં આવ્યું છે કે તે પોતાના બંદાઓ પર અલ્લાહની મહોર છે, જેના દ્વારા તે તેમની પાસેથી આફતો દૂર કરે છે—જેમ પત્ર પરની મહોર તેને બગડવાથી અને તેની અંદરની વાત બહાર આવવાથી રોકે છે.

અમને ઇમામ અબૂ અલી અલ-હુસૈન બિન મુહમ્મદ અલ-કાઝી અને અબૂ હામિદ અહમદ બિન અબ્દુલ્લાહ અસ-સાલિહીએ જણાવ્યું; તેમણે કહ્યું: અબૂ બક્ર અહમદ બિન હસન અલ-હૈરીએ અમને જણાવ્યું; તેમણે અબૂ અલી મુહમ્મદ બિન અહમદ બિન મુહમ્મદ બિન મઅકલ અલ-મૈદાનીએ અમને વર્ણવ્યું; અમને મુહમ્મદ બિન યહ્યાએ વર્ણવ્યું; અમને અબ્દુર્રઝાકે મઅમર મારફતે, તેમણે ઝુહરીથી, તેમણે ઇબ્ન અલ-મુસય્યબથી અને તેમણે અબૂ હુરૈરા (રદિઅલ્લાહુ અન્હુ)થી વર્ણવ્યું કે નબી (સલ્લલ્લાહુ અલૈહિ વસલ્લમ)એ કહ્યું: «જ્યારે ઇમામ “જેમના પર ક્રોધ થયો તેમના સિવાય, અને માર્ગભ્રષ્ટો નહીં” કહે, ત્યારે તમે “આમીન” કહો; કારણ કે ફરિશ્તાઓ “આમીન” કહે છે અને ઇમામ પણ “આમીન” કહે છે.

જેની “આમીન” ફરિશ્તાઓની “આમીન” સાથે મેળ ખાય, તેના અગાઉના ગુનાઓ માફ કરવામાં આવે છે.» (સહિહ.)