Тура юлға һалыуҙы һорау

Шәйех Әбдуррахман әс-Сәғди тәфсире

Шәйех Абдуррахман әс-Сәғди яҙа: «Тура юл — Аллаһҡа һәм Уның йәннәтенә алып барған асыҡ юл. Ул хәҡиҡәтте танып белеүҙән һәм уны ғәмәлдә тормошҡа ашырыуҙан ғибәрәт. Һиҙәйәт һорау — юл күрһәтеүҙе һәм шул юлда ныҡ тороуҙы һорауҙы үҙ эсенә ала. Кеше был доғаға үҙенең һәр хәлендә һәм ғүмеренең һәр мәлендә мохтаж».

Имам Ибн Кәсир тәфсире

Имам Ибн Кәсир былай тип һыҙыҡ өҫтөнә ала: «Аллаһтың ҡоло көнө-төнө, бөтә эштәрендә тура юлда ныҡ тороуға мохтаж булғанлыҡтан, Аллаһ уға был доғаны намаҙҙың һәр рәкәғәтендә уҡырға ҡушты. Ниғмәтләндерелгәндәр — пәйғәмбәрҙәр, хаҡ һүҙлеләр, Аллаһ юлында шәһит булғандар һәм тәҡүә кешеләр».

Әл-Багави тәфсире

Аллаһ Тәғәләнең: «Үҙең ниғмәтләндергән кешеләрҙең юлына, асыуың төшкәндәрҙең юлына түгел һәм аҙашҡандарҙың юлына ла түгел» тигән һүҙҙәре.

«…Үҙең ниғмәтләндергән кешеләрҙең юлына…» йәғни, Үҙең тура юлға эйәреү һәм шул юлда ярҙам итеү ниғмәтен биргән кешеләрҙең юлына.

Икрима былай тигән: «Улар — иманда һәм туралыҡта ныҡ тороу ниғмәтен биргән кешеләр, йәғни пәйғәмбәрҙәр (уларға сәләм булһын)».

Бер фекер буйынса, улар — пәйғәмбәрҙәр һәм иман килтергәндәр араһынан Аллаһ иманда нығытҡандарҙың барыһы ла. Ибн Ғәббәс: «Был — Муса һәм Ғайса халыҡтары (икеһенә лә сәләм булһын), улар үҙ диндәрен үҙгәрткәнгә тиклем», — тигән.

Абдуррахман ибн Зәйд: «Был — Пәйғәмбәр (Аллаһтың уға сәләме һәм салауаты булһын) һәм уның менән бергә булғандар», — тигән.

Абу әл-Ғалия: «Был — Рәсүлдең ғаиләһе (Аллаһтың уға сәләме һәм салауаты булһын), Абу Бәкер һәм Ғүмәр (Аллаһ уларҙан разый булһын), шулай уҡ уның ғаилә ағзалары», — тигән.

Абдуррахман ибн Зидан: «Был — Пәйғәмбәр (Аллаһтың уға сәләме һәм салауаты булһын) һәм уның ғаилә ағзалары», — тигән.

Шәһр ибн Хәүшәб: «Был — Аллаһ Рәсүленең сәхәбәләре (Аллаһтың уға сәләме һәм салауаты булһын) һәм уның ғаиләһе», — тигән.

Аллаһ Тәғәләнең «…асыуың төшкәндәрҙең юлына түгел…» тигән һүҙҙәре, йәғни Үҙең асыуланған кешеләрҙең юлына түгел.

«…һәм аҙашҡандарҙың юлына ла түгел…» йәғни, хаҡ юлдан яҙған кешеләрҙең юлына түгел. «Аҙашыу» һүҙенең төп мәғәнәһе — һәләк булыу һәм аңһыҙ хәлдә ҡалыу. «Һыу һөттә аҙашты» тип, ул юғалып, күҙҙән яҙғас әйтәләр.

Был ғибәрәләге «ғайр» (түгел, башҡа) һүҙе «түгел» мәғәнәһендә килә, «һан башҡа» мәғәнәһендә түгел.

Бер фекер буйынса, «…асыуың төшкәндәр…» тигәндә йәһүдтәр, ә «аҙашҡандар» тигәндә христиандар күҙ уңында тотола. Сөнки Аллаһ Тәғәлә йәһүдтәр хаҡында асыуы төшөү хөкөмөн сығарып: «Аллаһ ҡарғаған һәм Үҙе асыуланған кеше…» (әл-Мәидә сүрәһе, 60-сы аят) тигән.

Христиандар хаҡында иһә аҙашыу хөкөмөн сығарып, былай тигән:

«…һәм бығаса үҙҙәре аҙашҡан кешеләрҙең нәфсе теләктәренә эйәрмәгеҙ…» (әл-Мәидә сүрәһе, 77-се аят).

Сәһл бин Абдуллаһ: «Яңылыҡтар индерә башлағандары өсөн асыу төшкән кешеләрҙең юлына түгел, Сөннәттән ситкә тайпылған аҙашҡандарҙың юлына ла түгел», — тигән.

Сөннәткә ярашлы, «әл-Фатиха» сүрәһен уҡыған кешегә уны тамамлағандан һуң ҡыҫҡа ғына пауза яһап, «амин» тип әйтеү мөстәхәб һанала; был һүҙ «әл-Фатиха» сүрәһенән айырып әйтелә. «Амин»де еңелсә, ҡыҫҡа итеп әйтергә мөмкин. Әммә грамматика белгестәре фекеренсә, уны һуҙып та, ҡыҫҡа итеп тә әйтеү рөхсәт ителә. «Амин»дең мәғәнәһе: «Эй, Аллаһ, ишет һәм ҡабул ит!» Аллаһ Тәғәләнең «Беҙҙе тура юлға алып бар» тигән һүҙҙәре.

«Беҙҙе алып бар» тигән һүҙҙәр «беҙгә юлды күрһәт, беҙҙе тура юлға күндер» тигәнде аңлата.

Ғәли һәм Үбәйй ибн Ҡәғб: «Беҙҙе шул юлда нығыт», — тигәндәр. Был, берәй кешегә: «Мин һиңә кире ҡайтҡансы тор», — тип әйтеүгә оҡшаш. Йәғни: «Үҙең булған хәлдә ҡал», — тигәнде аңлата.

Мөьминдәр был доғаны тура юлда булған хәлдә лә ҡылалар. Был — хәҡиҡәттә нығытыуҙы һәм өҫтәмә һиҙәйәт һорауҙы аңлата, сөнки Сөннәт әһелдәре инаныуынса, Аллаһ Тәғәләнең ниғмәттәре һәм һиҙәйәте сикһеҙ.

«Әс-сыйрат» (юл) һүҙен «сират» тип тә, син хәрефе менән уҡырға мөмкин; төп формаһы ла шул. Юл «сыйрат» тип аталған, сөнки ул үҙенән барған кешеләрҙе «йота», йәғни үҙ эсенә ала.

Был һүҙҙе зә хәрефе менән уҡыу ҙа рөхсәт ителә, ә Хәмзә уны зә һәм сад өндәрен ҡушып уҡыған. Был варианттарҙың барыһы ла диалект формаһы булараҡ рөхсәт ителә. Әммә күпселек ҡариҙар уҡыуына ярашлы, сад менән уҡыу өҫтөнөрәк һанала, сөнки ул мосхафтағы (Ҡөрьәндәге) яҙылышҡа тап килә. «Тура юл» тураһында:

Ибн Ғәббәс менән Жәбир: «Был — Ислам», — тигәндәр, Муқатил дә шулай тигән. Ибн Мәсғүд: «Был — Ҡөрьән», — тигән. Ғәлиҙән Пәйғәмбәрҙең: «Тура юл — Аллаһтың Китабы», — тип әйтеүе риүәйәт ителә (әт-Тәбәри килтергән).

Сәғид ибн Жүбәйр: «Был — йәннәткә алып барған юл», — тигән. Сәһл ибн Абдуллаһ: «Был — Сөннәт һәм йәмәғәт юлы», — тигән. Бәкер ибн Абдуллаһ әл-Мүзәни: «Был — Аллаһ Рәсүленең юлы (Аллаһтың уға сәләме һәм салауаты булһын)», — тигән. Абу әл-Ғалия менән әл-Хәсән: «Был — Аллаһ Рәсүле, уның ғаиләһе һәм уның ике сәхәбәһе», — тигәндәр. Ғәрәп телендә «сират» һүҙе асыҡ, күренеп торған юлды аңлата.