සෘජු මඟ පෙන්වීම සහ ස්ථිරත්වය

ෂේක් අබ්දුර්රහ්මාන් අස්-සාඉදීගේ තෆ්සීර්

ඉන්පසු අල්ලාහ් මෙසේ පැවසීය: “අපව සෘජු මාර්ගයට මඟ පෙන්වනු මැනව.” එනම්, අපට මඟ පෙන්වා, නිවැරදි මඟ පෙන්වීම ලබා දී, සෘජු මාර්ගය වෙත යාමට අපට තව්ෆීක් ලබා දෙනු මැනව. එය අල්ලාහ් වෙතත්, ඔහුගේ ස්වර්ගය වෙතත් ගෙන යන පැහැදිලි මාර්ගයයි. එනම්, සත්‍යය දැනගෙන ඒ අනුව ක්‍රියා කිරීමයි.

එබැවින් මාර්ගය වෙතත්, එම මාර්ගය තුළත් අපට මඟ පෙන්වනු මැනව. මාර්ගය වෙත මඟ පෙන්වීම යනු ඉස්ලාම් ආගමට බැඳී සිටීමත්, එය හැර වෙනත් ආගම් අත්හැරීමත්ය. මාර්ගය තුළ මඟ පෙන්වීම යනු දැනුමෙන් හා ක්‍රියාවෙන් ආගමික විස්තර සියල්ල වෙත මඟ පෙන්වීම ඇතුළත් කරයි. මෙබැවින් මෙම ප්‍රාර්ථනාව ඉතා පුළුල් හා දාසයාට ඉතා ප්‍රයෝජනවත් ප්‍රාර්ථනාවකි.

ඒ නිසාම, එය සඳහා මිනිසාට ඇති දැඩි අවශ්‍යතාව හේතුවෙන්, තම සලාතයේ සෑම රකඅතයකදීම අල්ලාහ්ගෙන් මෙය ප්‍රාර්ථනා කිරීම ඔහුට අනිවාර්ය කර ඇත.

මෙම සෘජු මාර්ගය නම්: “ඔබ ආශීර්වාද කළවුන්ගේ මාර්ගය” යි. එනම්, නබිවරුන්, සිද්දීක්වරුන්, ෂහීද්වරුන් සහ සාලිහ්වරුන්ගේ මාර්ගයයි. “ඔබේ උදහසට ලක්වූවන්ගේ” මාර්ගය නොවේ. ඔවුහු යුදෙව්වන් හා ඔවුන් වැනි අය මෙන් සත්‍යය දැනගෙන එය අත්හැරියෝය.

එසේම “මුළා වූවන්ගේ” මාර්ගයද නොවේ. ඔවුහු කිතුනුවන් හා ඔවුන් වැනි අය මෙන් නොදැනුවත්කමින් හා මුළාවෙන් සත්‍යය අත්හැරියෝය.

මෙම සූරාව කෙටියෙන් තිබුණද, අල්-කුර්ආනයේ වෙනත් සූරාවක අන්තර්ගත නොවූ කරුණු එහි අන්තර්ගත කර ඇත. එහි තව්හීද් වර්ග තුනම ඇතුළත් වේ. රුබූබිය්යත්වයේ තව්හීද් “සියලු ලෝකයන්ගේ පරමාධිපතියා” යන ප්‍රකාශයෙන් ගම්‍ය වේ. උලූහිය්යත්වයේ තව්හීද්—එනම්, නැමදුම අල්ලාහ්ට පමණක් සීමා කිරීම—“අල්ලාහ්” යන නාමයෙන්ද, “ඔබට පමණක් අපි නැමදුම් කරමු” යන ප්‍රකාශයෙන්ද ගම්‍ය වේ.

අස්මා වසිෆාත්හි තව්හීද් යනු අල්ලාහ් තමන් වෙනුවෙන් තහවුරු කළ සහ ඔහුගේ දූතයාණන් ඔහු වෙනුවෙන් තහවුරු කළ පරිපූර්ණ ගුණාංග, ඒවා ප්‍රතික්ෂේප නොකර, සමානකම් නොදක්වා, උපමා නොකර, අල්ලාහ්ට තහවුරු කිරීමයි. පෙර සඳහන් කළ පරිදි “සියලු ප්‍රශංසා” යන ප්‍රකාශය ඒ සඳහා සාක්ෂි සපයයි.

“අපව සෘජු මාර්ගයට මඟ පෙන්වනු මැනව” යන ප්‍රකාශයෙන් නබිත්වයද තහවුරු වේ; මන්ද, දූත මෙහෙවරක් නොමැතිව එය සිදුවිය නොහැක. “විනිශ්චය දිනයේ අධිපතියා” යන ප්‍රකාශයෙන් ක්‍රියාවන්ට ප්‍රතිඵල ලැබීමද තහවුරු වේ. තවද ප්‍රතිඵලය යුක්තියට අනුව සිදුවන බවද තහවුරු වේ; මන්ද “දීන්” යන්නෙහි අර්ථය යුක්තියට අනුව ප්‍රතිඵල දීමයි. එසේම කද්ර් තහවුරු කරමින්, කද්රිය්යාවරුන් හා ජබ්රිය්යාවරුන්ට වෙනස්ව, දාසයා සැබෑ ලෙසම ක්‍රියා කරන්නෙකු බවද මෙහි අන්තර්ගත වේ.

තවද, “අපව සෘජු මාර්ගයට මඟ පෙන්වනු මැනව” යන ප්‍රකාශයෙන් සියලුම බිද්අත්වාදීන්ට පිළිතුරු දීමද මෙහි ඇතුළත් වේ; මන්ද එහි අර්ථය සත්‍යය දැනගෙන ඒ අනුව ක්‍රියා කිරීමයි. සෑම බිද්අත්කරුවෙකුම එයට විරුද්ධ වේ.

“ඔබට පමණක් අපි නැමදුම් කරමු; ඔබගෙන් පමණක් අපි උපකාර පතමු” යන ප්‍රකාශයෙන් නැමදුමෙන් හා උපකාර පැතීමෙන් ආගම අල්ලාහ්ට පමණක් අවංකව කැප කිරීමද මෙහි ඇතුළත් වේ. එබැවින් සියලු ප්‍රශංසා ලෝකයන්ගේ පරමාධිපති අල්ලාහ්ටමය. මුළාව; මුළා වූවෙක්.

ඉමාම් ඉබ්න් කසීර්ගේ තෆ්සීර්

අපට සෘජු මාර්ගය පෙන්වනු මැනව බහුතරය “الصاد” අකුරෙන් කියවා ඇත. “السراط” ලෙසද කියවා ඇති අතර, “الزاي” අකුරෙන්ද කියවා ඇත. අල්-ෆර්රා පැවසුවේ: “එය බනූ උද්රා, බල්කීන් සහ බනූ කල්බ් ගෝත්‍රවල භාෂා ව්‍යවහාරයකි” යනුවෙනි. ප්‍රශංසාවට ලක් කළ යුත්තාට, උත්තරීතර හා ආශීර්වාද ලත් අල්ලාහ්ට, පළමුව ප්‍රශංසා කිරීමෙන් අනතුරුව ඉල්ලීමක් කිරීම සුදුසු විය.

එය, “එයින් අඩක් මටත්, අඩක් මාගේ ගැත්තාටත්ය; මාගේ ගැත්තාට ඔහු ඉල්ලූ දේ හිමිය” යනුවෙන් පැවසූ පරිදි ය. ඉල්ලන්නාගේ වඩාත් පරිපූර්ණ තත්ත්වය මෙයයි: ඔහු තම ඉල්ලීම ඉදිරිපත් කිරීමට පෙර, ඉල්ලන තැනැත්තාට ප්‍රශංසා කිරීම. මන්ද එය අවශ්‍යතාව ඉටුවීමටත්, ඉල්ලීමට පිළිතුරු ලැබීමටත් වඩාත් හේතු වන බැවිනි. එබැවින් වඩාත් පරිපූර්ණ ක්‍රමය වන එම ක්‍රමය වෙත උත්තරීතර අල්ලාහ් මඟපෙන්වූයේ ඒ නිසාය.

ඉල්ලීමක් කරන විට, ඉල්ලන්නාගේ තත්ත්වය හා ඔහුගේ අවශ්‍යතාව විස්තර කිරීම ද සිදුවිය හැකිය. මූසා (عليه السلام) පැවසූ පරිදි: “මාගේ පරමාධිපතියාණනි! ඔබ මා වෙත පහළ කරන යහපත කුමක් වුවත්, මම එයට අවශ්‍යතා ඇති අයෙකි.” තවද, ඉල්ලන තැනැත්තා පිළිබඳ විස්තරයක් ඊට පෙර දැක්විය හැකිය. යූනුස් (عليه السلام) පැවසූ පරිදි:

“ඔබ හැර වෙනත් දෙවියෙකු නැත. ඔබ සුවිශුද්ධය. සැබැවින්ම මම අපරාධකරුවන් අතර වූයෙමි.”

ඇතැම් විට ඉල්ලන තැනැත්තාට ප්‍රශංසා කිරීම පමණක් ද සිදුවේ. කවියා මෙසේ පැවසූ පරිදි:

“මාගේ අවශ්‍යතාව ඔබට කියන්නද? නැතහොත්, ඔබගේ ලජ්ජාශීලී ගුණයම මට ප්‍රමාණවත්ද? ඔබගේ ගුණය ලජ්ජාශීලී වීමය.

යම් දිනෙක මිනිසෙකු ඔබට ප්‍රශංසා කළහොත්, ඔහුගේ ප්‍රශංසාවම ඔබ වෙත යමක් ඉල්ලීමට ඔහු දරන උත්සාහයෙන් ඔහුට ප්‍රමාණවත් වන්නේය.”

මෙහි “මඟපෙන්වීම” යන්නෙන් අදහස් වන්නේ මඟ පෙන්වීම හා සාර්ථකත්වය ලබා දීමයි. මෙහි මෙන් “اهدنا الصراط المستقيم” යන තැන මඟපෙන්වීම සෘජුවම කර්මය ලෙස යෙදී ඇත. එබැවින් එහි “අපගේ සිත්වලට එය දමනු මැනව”, “අපට සාර්ථකත්වය ලබා දෙනු මැනව”, “අපට එය ලබා දෙනු මැනව” හෝ “අපට එය දෙනු මැනව” යන අර්ථ ඇතුළත් වේ. “තවද ඔහුට මාර්ග දෙක පෙන්වූයේය” යනු, යහපත හා අයහපත ඔහුට පැහැදිලි කළේය යන්නයි.

“إلى” යන උපසර්ගය සමඟද “මඟපෙන්වීම” යෙදේ. උත්තරීතර අල්ලාහ් පැවසූ පරිදි: “ඔහු ඔහු තෝරාගෙන, සෘජු මාර්ගයක් වෙත ඔහුට මඟපෙන්වූයේය.” තවද: “ඔවුන් නිරයේ මාර්ගය වෙත මඟපෙන්වනු.” එය මඟපෙන්වීම හා දැනුම් දීම යන අර්ථයෙනි. උත්තරීතර අල්ලාහ්ගේ “සැබැවින්ම ඔබ සෘජු මාර්ගය වෙත මඟපෙන්වන්නෙහිය” යන ප්‍රකාශයද එලෙසය.

“لام” උපසර්ගය සමඟද එය යෙදේ. ස්වර්ගවාසීන් පැවසූ පරිදි: “අපට මෙයට මඟපෙන්වූ අල්ලාහ්ට සියලු ප්‍රශංසා හිමිය.” එනම්, අපට මෙයට සාර්ථකත්වය ලබා දී, ඒ සඳහා සුදුසු අය බවට පත් කළේය.

“සෘජු මාර්ගය” ගැන ඉමාම් අබූ ජඃෆර් ඉබ්නු ජරීර් පැවසුවේ: “අර්ථකථනය කරන විද්වතුන් සියලු දෙනා එකඟ වන්නේ සෘජු මාර්ගය යනු වක්‍රතාවක් නැති, පැහැදිලි මාර්ගය බවය. සියලු අරාබිවරුන්ගේ භාෂාවෙහිද එය එලෙසමය.” ඒ සඳහා ජරීර් ඉබ්නු අතිය්යා අල්-ඛත්ෆී මෙසේ කී වදන් ද ඔහු උපුටා දැක්වීය:

“අමීරුල් මුඃමිනීන් සෘජු මාර්ගයකය; ජලය ගලා යන තැන් වක්‍ර වුවත් ඔහු සෘජුය.”

ඔහු පැවසුවේ: “මෙයට සාක්ෂි වන පද බොහෝය; ඒවා ගණන් කළ නොහැකිය.” පසුව අරාබිවරු “සෘජු මාර්ගය” යන වචනය රූපකයක් ලෙස භාවිත කරමින්, සෘජු හෝ වක්‍ර බවකින් විස්තර කළ හැකි සෑම කියමනකටම හා ක්‍රියාවකටම එය යොදා ගනිති. එබැවින් සෘජු දේ සෘජු බවින්ද, වක්‍ර දේ වක්‍ර බවින්ද ඔවුහු විස්තර කරති.

පෙර සිටි හා පසුකාලීන මුෆස්සිරීන් “සෘජු මාර්ගය” අර්ථකථනය කිරීමේදී භාවිත කළ වදන් වෙනස් වුවද, ඒවායේ සාරය එක් අර්ථයකටම යොමු වේ. එනම්, අල්ලාහ්ට හා දූතයාට අනුගමනය කිරීමය. එය අල්ලාහ්ගේ ග්‍රන්ථය බවට වාර්තා වී ඇත. ඉබ්නු අබී හාතිම් පැවසුවේ: “අල්-හසන් ඉබ්නු අරෆා අපට වාර්තා කළේය.

යහ්යා ඉබ්නු යමාන් මට වාර්තා කළේය. ඔහු හම්සා අල්-සය්යාත්ගෙන්ද, ඔහු සඃද්ගෙන්ද—ඔහු අබූ අල්-මුඛ්තාර් අත්-තාඊය—ඔහු අල්-හාරිස් අල්-අඃවරගේ සහෝදර පුත්‍රයාගෙන්ද, ඔහු අල්-හාරිස් අල්-අඃවරගෙන්ද වාර්තා කළේය. අල්-හාරිස් අල්-අඃවර, අලී ඉබ්නු අබී තාලිබ් رضي الله عنه වෙතින් වාර්තා කළේ, අල්ලාහ්ගේ දූතයා صلى الله عليه وسلم මෙසේ පැවසූ බවය: ‘සෘජු මාර්ගය අල්ලාහ්ගේ ග්‍රන්ථයයි.’”

ඉබ්නු ජරීර් ද හම්සා ඉබ්නු හබීබ් අල්-සය්යාත්ගේ වාර්තා මාර්ගයෙන් එය වාර්තා කළේය. අහ්මද් සහ තිර්මිදි ද අල්-හාරිස් අල්-අඃවරගෙන්, අලී رضي الله عنه වෙතින් නබිතුමාට ආරෝපිතව මෙසේ වාර්තා කළහ: “එය අල්ලාහ්ගේ ශක්තිමත් රැහැනයි; එය ප්‍රඥාවන්ත සිහිපත් කිරීමයි; එය සෘජු මාර්ගයයි.” මෙය අලී رضي الله عنه වෙතින් නබිතුමාට ආරෝපණය නොකර වාර්තා කර තිබේ. එසේ වීම වඩාත් සමාන බව අල්ලාහ් හොඳින් දනී.

අත්-සව්රී, මන්සූර්ගෙන්, අබූ වාඉල්ගෙන්, අබ්දුල්ලාහ්ගෙන් වාර්තා කරමින් මෙසේ පැවසීය: “සෘජු මාර්ගය අල්ලාහ්ගේ ග්‍රන්ථයයි.” තවත් මතයක් අනුව එය ඉස්ලාමයයි. අද්-දහ්හාක්, ඉබ්නු අබ්බාස්ගෙන් වාර්තා කරමින් මෙසේ පැවසීය: “ජිබ්රීල්, මුහම්මද් عليهما السلام වෙත මෙසේ පැවසීය: ‘මුහම්මද්! “අපට සෘජු මාර්ගය පෙන්වනු මැනව” යැයි පවසන්න.’

එනම්, අපට මඟපෙන්වන මාර්ගය පෙන්වනු මැනව. එය කිසිදු වක්‍රතාවක් නැති අල්ලාහ්ගේ දහමයි.”

මයිමූන් ඉබ්නු මිහ්රාන්, “අපට සෘජු මාර්ගය පෙන්වනු මැනව” යන අල්ලාහ්ගේ ප්‍රකාශය ගැන ඉබ්නු අබ්බාස්ගෙන් වාර්තා කරමින් මෙසේ පැවසීය: “එය ඉස්ලාමයයි.” ඉස්මාඊල් ඉබ්නු අබ්දුර්රහ්මාන් අස්-සුද්දී අල්-කබීර්, අබූ මාලික්ගෙන් සහ අබූ සාලිහ්ගෙන්—ඔවුන් දෙදෙනා ඉබ්නු අබ්බාස්ගෙන්—තවද මුරරා අල්-හම්දානීගෙන්—ඔහු අබ්දුල්ලාහ් ඉබ්නු මස්ඌද්ගෙන්—සහ නබිතුමාගේ සහාබාවරුන්ගෙන් කිහිපදෙනෙකුගෙන් වාර්තා කළේ, “අපට සෘජු මාර්ගය පෙන්වනු මැනව” යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ ඉස්ලාමය බව ඔවුන් පැවසූ බවය.

අබ්දුල්ලාහ් ඉබ්නු මුහම්මද් ඉබ්නු උකයිල්, ජාබිර්ගෙන් වාර්තා කළේ, “අපට සෘජු මාර්ගය පෙන්වනු මැනව” යන්න ඉස්ලාමය බව ඔහු පැවසූ බවය. ඔහු තවදුරටත් පැවසුවේ: “එය අහසත් පොළොවත් අතර ඇති දේට වඩා පුළුල්ය.” ඉබ්නු අල්-හනෆිය්යා, “අපට සෘජු මාර්ගය පෙන්වනු මැනව” යන උත්තරීතර අල්ලාහ්ගේ ප්‍රකාශය ගැන මෙසේ පැවසීය: “එය අල්ලාහ්ගේ දහමයි. ගැත්තන්ගෙන් එය හැර වෙනත් කිසිවක් ඔහු පිළිගන්නේ නැත.”

අබ්දුර්රහ්මාන් ඉබ්නු සයිද් ඉබ්නු අස්ලම් පැවසුවේ: “‘අපට සෘජු මාර්ගය පෙන්වනු මැනව’ යන්න ඉස්ලාමයයි.”

ඉමාම් අහ්මද් තම මුස්නද් ග්‍රන්ථයේ වාර්තා කළ මෙම හදීසයේද එය පැහැදිලි වේ. ඔහු පැවසුවේ: අල්-හසන් ඉබ්නු සව්වාර් අබූ අල්-අලා අපට වාර්තා කළේය; ලයිත්—එනම් ඉබ්නු සඃද්—අපට වාර්තා කළේය; ඔහුගෙන් මුආවියා ඉබ්නු සාලිහ් වාර්තා කළේය; අබ්දුර්රහ්මාන් ඉබ්නු ජුබයිර් ඉබ්නු නුෆයර්, තම පියාගෙන්ද, ඔහු අන්-නව්වාස් ඉබ්නු සම්ආන්ගෙන්ද, ඔහු අල්ලාහ්ගේ දූතයා صلى الله عليه وسلم වෙතින් වාර්තා කළේය. එතුමා මෙසේ පැවසීය:

“අල්ලාහ් සෘජු මාර්ගයකට උපමාවක් දක්වා ඇත. මාර්ගයේ දෙපස බිත්ති දෙකක් ඇත. ඒවායේ විවෘත දොරවල් තිබේ; දොරවල් මත ලිහිල්ව දමා ඇති තිර ඇත. මාර්ගයේ දොරටුව අසල කැඳවුම්කරුවෙකු මෙසේ කියයි: ‘මිනිසුනි! සියලු දෙනාම මේ මාර්ගයට පිවිසෙන්න; වක්‍ර නොවන්න.’

තවද මාර්ගයට ඉහළින් සිට තවත් කැඳවුම්කරුවෙකු කැඳවයි. මිනිසෙකු ඒ දොරවල්වලින් යම් දොරක් විවෘත කිරීමට අදහස් කළ විට, ඔහු පවසයි: ‘අහෝ, එය විවෘත නොකරන්න! ඔබ එය විවෘත කළහොත් එයට ඇතුළු වනු ඇත.’ එම මාර්ගය ඉස්ලාමයයි; දෙපස ඇති බිත්ති අල්ලාහ්ගේ සීමාවන්ය; විවෘත දොරවල් අල්ලාහ් තහනම් කළ දේවල්ය.

මාර්ගයේ මුල සිටින කැඳවුම්කරු අල්ලාහ්ගේ ග්‍රන්ථයයි; මාර්ගයට ඉහළින් සිටින කැඳවුම්කරු සෑම මුස්ලිම්වරයෙකුගේම හදවත තුළ ඇති අල්ලාහ්ගේ අවවාදකාරකයයි.”

ඉබ්නු අබී හාතිම් සහ ඉබ්නු ජරීර්ද ලයිත් ඉබ්නු සඃද්ගේ මෙම වාර්තා මාර්ගයෙන් එය වාර්තා කළහ. තිර්මිදි සහ නසාඊ දෙදෙනාම අලී ඉබ්නු හජර්ගෙන්, ඔහු බකිය්යාගෙන්, ඔහු බුජයිර් ඉබ්නු සඃද්ගෙන්, ඔහු කාලිද් ඉබ්නු මඃදාන්ගෙන්, ඔහු ජුබයිර් ඉබ්නු නුෆයර්ගෙන්, ඔහු අන්-නව්වාස් ඉබ්නු සම්ආන්ගෙන් එය වාර්තා කළහ. එහි වාර්තා දාමය සත්‍යසම්පන්නය. අල්ලාහ් හොඳින් දනී.

මුජාහිද් “අපට සෘජු මාර්ගය පෙන්වනු මැනව” යන්න ගැන මෙසේ පැවසීය: “එය සත්‍යයයි.” මෙය පෙර සඳහන් කළ අර්ථවලට වඩා පුළුල්ය. ඒවා සමඟ මෙය පරස්පර නොවේ.

ඉබ්නු අබී හාතිම් සහ ඉබ්නු ජරීර්, අබූ අන්-නද්ර් හාෂිම් ඉබ්නු අල්-කාසිම්ගේ වාර්තා මාර්ගයෙන් මෙසේ වාර්තා කළහ: හම්සා ඉබ්නු අල්-මුගීරා අපට වාර්තා කළේය; ඔහුගෙන් ආසිම් අල්-අහ්වල්; ඔහුගෙන් අබූ අල්-ආලියා. “අපට සෘජු මාර්ගය පෙන්වනු මැනව” යන්න ගැන ඔහු පැවසුවේ: “එය නබිතුමා صلى الله عليه وسلم ය; එතුමාට පසුව සිටි එතුමාගේ සහායකයන් දෙදෙනාය.” ආසිම් පැවසුවේ: “අපි එය අල්-හසන්ට සඳහන් කළෙමු. ඔහු පැවසුවේ: ‘අබූ අල්-ආලියා සත්‍යය පැවසුවේය; ඔහු යහපත් උපදෙස් දුන්නේය’ යනුවෙනි.”

මේ සියලු අදහස් නිවැරදිය; ඒවා එකිනෙකට අනුබද්ධය. නබිතුමා صلى الله عليه وسلم අනුගමනය කර, එතුමාගෙන් පසු සිටි අබූ බක්ර් සහ උමර් යන දෙදෙනා අනුගමනය කළ තැනැත්තා සත්‍යය අනුගමනය කළේය. සත්‍යය අනුගමනය කළ තැනැත්තා ඉස්ලාමය අනුගමනය කළේය. ඉස්ලාමය අනුගමනය කළ තැනැත්තා අල්-කුර්ආනය අනුගමනය කළේය.

එය අල්ලාහ්ගේ ග්‍රන්ථයද, ඔහුගේ ශක්තිමත් රැහැනද, ඔහුගේ සෘජු මාර්ගයද වේ. එබැවින් මේ සියල්ල නිවැරදිය; ඒවා එකිනෙක සනාථ කරයි. සියලු ප්‍රශංසා අල්ලාහ්ටය.

තබරානී මෙසේ පැවසීය: මුහම්මද් ඉබ්නු අල්-ෆද්ල් අස්-සක්තී අපට වාර්තා කළේය; ඉබ්‍රාහීම් ඉබ්නු මහ්දී අල්-මිසීසී අපට වාර්තා කළේය; යහ්යා ඉබ්නු සකරියා ඉබ්නු අබී සාඉදා, අඃමෂ්ගෙන්, ඔහු අබූ වාඉල්ගෙන්, ඔහු අබ්දුල්ලාහ්ගෙන් වාර්තා කළේය. ඔහු පැවසුවේ: “සෘජු මාර්ගය යනු අල්ලාහ්ගේ දූතයා صلى الله عليه وسلم අප හැර ගිය මාර්ගයයි.”

මේ නිසා ඉමාම් අබූ ජඃෆර් ඉබ්නු ජරීර් رحمه الله මෙසේ පැවසීය: “මගේ මතය අනුව, මෙම ආයතයේ—එනම් ‘අපට සෘජු මාර්ගය පෙන්වනු මැනව’ යන ප්‍රකාශයේ—අර්ථකථනය සම්බන්ධයෙන් වඩාත් සුදුසු වන්නේ මෙසේ අදහස් කිරීමයි: ‘ඔබ ප්‍රිය කළ දේ තුළත්, ඔබගේ ගැත්තන් අතර ඔබ ආශීර්වාද කළ අයට ලබා දුන් වචන හා ක්‍රියා තුළත්, අපට ස්ථිරව සිටීමට සාර්ථකත්වය ලබා දෙනු මැනව.’ ඒවාම සෘජු මාර්ගයයි.

මන්ද, අල්ලාහ් තමන් ආශීර්වාද කළ නබිවරුන්, සත්‍යවාදීන්, සාක්ෂිකරුවන් හා සාලිහ්වරුන්ට ලබා දුන් දේ සඳහා සාර්ථකත්වය ලැබූ අය, ඉස්ලාමය සඳහාද, දූතයන් සත්‍යය බව පිළිගැනීම සඳහාද, ග්‍රන්ථයට තදින් බැඳී සිටීම සඳහාද, අල්ලාහ් ඔහුට අණ කළ දේ ක්‍රියාත්මක කිරීම සඳහාද, ඔහු තහනම් කළ හා වැළැක්වූ දේවලින් වැළකී සිටීම සඳහාද, නබිතුමා صلى الله عليه وسلم ගේ මාර්ගය හා සිව් කලීෆාවරුන්ගේ මාර්ගය අනුගමනය කිරීම සඳහාද සාර්ථකත්වය ලැබූ අය වෙති. සෑම සාලිහ් ගැත්තෙකුගේම මාර්ගයද එයට අයත්ය. මේ සියල්ල සෘජු මාර්ගයට අයත් වේ.”

“විශ්වාසවන්තයා දැනටමත් එම මාර්ගයේ සිටින අතර, සෑම අවස්ථාවකදීම—සලාතයේදීත් වෙනත් අවස්ථාවලදීත්—මඟපෙන්වීම ඉල්ලන්නේ ඇයි? එය දැනටමත් ඇති දෙයක් නැවත ලබා ගැනීමට ඉල්ලීමක් නොවේද?” යැයි යමෙක් විමසුවහොත්, පිළිතුර නම්: නැත, එය එසේ නොවේ. දිවා රෑ සෑම මොහොතකම මඟපෙන්වීම ඉල්ලා සිටීමට ඔහුට අවශ්‍ය නොවූයේ නම්, අල්ලාහ් ඔහුට එසේ ඉල්ලීමට මඟපෙන්වන්නේ නැත.

මන්ද, මඟපෙන්වීමෙහි ස්ථිරව සිටීමටත්, එහි ගැඹුරින් පිහිටීමටත්, එය පැහැදිලිව දැකීමටත්, එහි තවදුරටත් වර්ධනය වීමටත්, එය අඛණ්ඩව අනුගමනය කිරීමටත් ගැත්තා සෑම පැයකදීම හා සෑම තත්ත්වයකදීම උත්තරීතර අල්ලාහ් වෙත අවශ්‍යතාවෙන් යුක්තය. අල්ලාහ් කැමති කළ දේ හැර, ගැත්තෙකුට තමන්ටම යහපතක් හෝ හානියක් හිමිකර ගත නොහැකිය. එබැවින්, සෑම වේලාවකදීම ඔහුගෙන් උපකාරය, ස්ථිරභාවය හා සාර්ථකත්වය ඉල්ලා සිටීමට උත්තරීතර අල්ලාහ් මඟපෙන්වීය. අල්ලාහ් ඔහුගෙන් ඉල්ලීමට සාර්ථකත්වය ලබා දුන් තැනැත්තා සතුටු වන්නේය.

මන්ද, ඔහුට යාඥා කරන විට යාඥා කරන්නාගේ ඉල්ලීමට පිළිතුරු දීමට අල්ලාහ් භාරගෙන ඇත. විශේෂයෙන්ම රාත්‍රියේ සෑම කාලයකදීම හා දහවලේ සෑම කොටසකදීම ඔහු වෙත අවශ්‍යතාවෙන් යුතුව, අසරණව, ඔහු මත රඳා සිටින තැනැත්තාටය.

උත්තරීතර අල්ලාහ් මෙසේ පැවසීය: “විශ්වාස කළවුනි! අල්ලාහ්ද, ඔහුගේ දූතයාද, ඔහුගේ දූතයා වෙත පහළ කළ ග්‍රන්ථයද, ඊට පෙර පහළ කළ ග්‍රන්ථයද විශ්වාස කරන්න...” යන ආයතය දක්වා. මෙහිදී විශ්වාස කළ අයටම විශ්වාස කිරීමට අණ කර ඇත. එය දැනටමත් ඇති දෙයක් නැවත ලබා ගැනීමක් නොවේ.

මන්ද, එහි අර්ථය වන්නේ එහි ස්ථිරව සිටීම, අඛණ්ඩව පවත්වාගෙන යාම සහ ඒ සඳහා උපකාරී වන නිශ්චිත ක්‍රියා දිගටම කිරීමය. අල්ලාහ් හොඳින් දනී.

තවද උත්තරීතර අල්ලාහ් තම විශ්වාසවන්ත ගැත්තන්ට මෙසේ පැවසීමට අණ කළේය: “අපගේ පරමාධිපතියාණනි! ඔබ අපට මඟපෙන්වූ පසු අපගේ හදවත් වක්‍ර නොකරනු මැනව. ඔබ වෙතින් අපට කරුණාවක් පිරිනමනු මැනව. සැබැවින්ම ඔබම අතිශය පරිත්‍යාගශීලියාය.” අස්-සිද්දීක් رضي الله عنه මග්රිබ් සලාතයේ තුන්වන රක්ආතයේ, සූරා අල්-ෆාතිහා කියවීමෙන් පසු, මෙම ආයතය සෙමින් කියවීමට පුරුදුව සිටියේය.

එබැවින් “අපට සෘජු මාර්ගය පෙන්වනු මැනව” යන උත්තරීතර අල්ලාහ්ගේ ප්‍රකාශයේ අර්ථය වන්නේ: “අප එහි දිගටම රඳවා තබනු මැනව; එයින් වෙනත් මාර්ගයකට අපව හරවා නොයවනු මැනව” යන්නයි.

“අපට මඟපෙන්වනු මැනව” යනුවෙන් ඔහුගේ විශ්වාසවන්ත සහෝදරයන් වෙනුවෙන්ද ඔහු ඉල්ලා සිටියි.

[කුරානයේ ස්ථාන: අල්-කසස් 24; අල්-අන්බියා 87; අල්-බලද් 10; අන්-නහ්ල් 121; අස්-සාෆ්ෆාත් 23; අෂ්-ෂූරා 52; අල්-අඃරාෆ් 43. කුරානයේ ගුණ ගැන පෙර සඳහන් වී ඇත. අර්ථය: අන්-නිසා 136.]

“ගැත්තා ‘අපට සෘජු මාර්ගය පෙන්වනු මැනව’ යනුවෙන් අවසානය දක්වා පැවසූ විට, අල්ලාහ් ‘මෙය මාගේ ගැත්තා වෙනුවෙනි; ඔහු ඉල්ලූ දේ ඔහුට හිමිය’ යැයි පවසන” හදීසය පෙර සඳහන් කර ඇත.

“ඔබ ආශීර්වාද කළ අයගේ මාර්ගය” යන ප්‍රකාශය “සෘජු මාර්ගය” පැහැදිලි කරයි. නහ්ව් විද්වතුන්ට අනුව එය එයට ආදේශක පදයකි. “පැහැදිලි කිරීමේ අනුබද්ධය” යැයි සැලකීමටද ඉඩ ඇත. අල්ලාහ් හොඳින් දනී.

“ඔබ ආශීර්වාද කළ අය” යනු සූරා අන්-නිසාහි සඳහන් අය වෙති. එහි උත්තරීතර අල්ලාහ් මෙසේ පවසයි: “කවරෙකු අල්ලාහ්ටත් දූතයාටත් අවනත වන්නේද, ඔවුහු අල්ලාහ් ආශීර්වාද කළ නබිවරුන්, සත්‍යවාදීන්, සාක්ෂිකරුවන් හා සාලිහ්වරුන් සමඟ සිටිනු ඇත. ඔවුහු කොතරම් යහපත් සහකරුවන්ද! එය අල්ලාහ් වෙතින් වූ අනුග්‍රහයකි. දැනුමෙන් අල්ලාහ් ප්‍රමාණවත්ය.”

අද්-දහ්හාක්, ඉබ්නු අබ්බාස්ගෙන් වාර්තා කරමින් මෙසේ පැවසීය: “‘ඔබ ආශීර්වාද කළ අයගේ මාර්ගය’ යනු, ඔබට අවනත වීමෙන් හා ඔබට වන්දනා කිරීමෙන් ආශීර්වාද ලැබූ ඔබගේ මලක්වරුන්, නබිවරුන්, සත්‍යවාදීන්, සාක්ෂිකරුවන් සහ සාලිහ්වරුන්ගේ මාර්ගයයි. එය අපගේ පරමාධිපතියාණන් පැවසූ ‘කවරෙකු අල්ලාහ්ටත් දූතයාටත් අවනත වන්නේද, ඔවුහු අල්ලාහ් ආශීර්වාද කළ අය සමඟ සිටිනු ඇත’ යන ආයතයට සමාන වේ.”

අබූ ජඃෆර්, අර්-රබී ඉබ්නු අනස්ගෙන් වාර්තා කරමින් “ඔබ ආශීර්වාද කළ අයගේ මාර්ගය” යන්න ගැන මෙසේ පැවසීය: “ඔවුහු නබිවරුන්ය.” ඉබ්නු ජුරයිජ්, ඉබ්නු අබ්බාස්ගෙන් වාර්තා කරමින්, ඔවුන් විශ්වාසවන්තයන් බව පැවසීය. මුජාහිද්ද එලෙසම පැවසීය. වකීඃ පැවසුවේ, ඔවුන් මුස්ලිම්වරුන් බවය.

අබ්දුර්රහ්මාන් ඉබ්නු සයිද් ඉබ්නු අස්ලම් පැවසුවේ, ඔවුන් නබිතුමා صلى الله عليه وسلم සහ එතුමා සමඟ සිටි අය බවය. ඉබ්නු අබ්බාස්ගෙන් පෙර සඳහන් කළ විවරණය වඩාත් පුළුල් හා සමස්ත අර්ථය ආවරණය කරයි. අල්ලාහ් හොඳින් දනී.

“ඔවුන් කෙරෙහි කෝපය ඇති වූ අයගේ මාර්ගය නොව, නොමඟ ගිය අයගේ මාර්ගයද නොව” යන උත්තරීතර අල්ලාහ්ගේ ප්‍රකාශයෙහි අර්ථය මෙසේය: “අපට සෘජු මාර්ගය පෙන්වනු මැනව; එනම්, ඔබ ආශීර්වාද කළ අයගේ මාර්ගයයි.” ඔවුන් කලින් විස්තර කරනු ලැබූ හා ගුණාංග දැක්වූ අය වන අතර, ඔවුහු මඟපෙන්වීම, ස්ථිරභාවය හා අල්ලාහ්ට සහ ඔහුගේ දූතයන්ට අවනත වීම යන ගුණාංග ඇත්තෝය. ඔවුහු ඔහුගේ අණ පිළිපදිමින්, ඔහු තහනම් කළ හා වැළැක්වූ දේ අත්හරිති.

එය කෝපයට ලක් වූ අයගේ මාර්ගය නොවේ. ඔවුන්ගේ කැමැත්ත දූෂිත වූ අතර, ඔවුහු සත්‍යය දැන සිටියද එයින් හැරී ගියහ. එසේම, දැනුම අහිමි වූ නිසා නොමඟ තුළ අතරමං වී, සත්‍යය වෙත මඟ නොලබන අයගේ මාර්ගයද නොවේ. මෙහි “නැත” යන අර්ථය දක්වන “لا” යෙදීමෙන්, දූෂිත මාර්ග දෙකක් ඇති බව අවධාරණය කරයි. ඒවා යුදෙව්වන්ගේ හා ක්‍රිස්තියානීන්ගේ මාර්ග දෙකය.

ඇතැම් නහ්ව් විද්වතුන් “غير” යන්න මෙහි ව්‍යතිරේකයක් බව කියා ඇත. එසේ නම් එය වෙන්වූ ව්‍යතිරේකයක් වනු ඇත. මන්ද, ආශීර්වාද ලැබූ අය අතරට ඔවුන් අයත් නොවන නිසා, ඔවුන්ගෙන් වෙන් කර දක්වනු ලැබේ. එහෙත් අප ඉදිරිපත් කළ අදහස වඩාත් සුදුසුය. කවියාගේ පහත පදය සාක්ෂියක් ලෙස ගත හැකිය:

“ඔබ බනූ අකීෂ් ගෝත්‍රයේ ඔටුවන් අතරින් එකෙකු මෙන්ය; ඔහුගේ පාද අසල පැරණි ජලමලුන් ගැටෙමින් හඬ නැඟේ.”

එනම්, “ඔබ බනූ අකීෂ් ගෝත්‍රයේ ඔටුවන්ගෙන් ඔටුවෙකු මෙනි” යන්නයි. විස්තර කෙරෙන නාම පදය අත්හැර, එහි විශේෂණය පමණක් භාවිත කර ඇත. “ඔවුන් කෙරෙහි කෝපය ඇති වූ අය නොවන” යන්නද එලෙසය. එහි අදහස “ඔවුන් කෙරෙහි කෝපය ඇති වූ අයගේ මාර්ගය නොවන” යන්නයි.

වාක්‍යයේ පසුබිමෙන් පෙන්වා ඇති නිසා, අනුබද්ධ පදය සඳහන් නොකර එයට අනුබද්ධ පදය පමණක් යොදා ඇත. එය උත්තරීතර අල්ලාහ්ගේ “අපට සෘජු මාර්ගය පෙන්වනු මැනව; ඔබ ආශීර්වාද කළ අයගේ මාර්ගය” යන ප්‍රකාශයයි. ඉන්පසු ඔහු “ඔවුන් කෙරෙහි කෝපය ඇති වූ අය නොවන” යැයි පැවසීය.

“නොමඟ ගිය අය” යන ප්‍රකාශයේ “لا” යන්න අතිරේකයක් බවත්, එවිට එහි අර්ථය “කෝපයට ලක් වූ අය හා නොමඟ ගිය අය නොවන” බවත් ඇතැමුන් පැවසූහ. ඔවුහු අල්-අජ්ජාජ්ගේ පහත පදය සාක්ෂියක් ලෙස දැක්වූහ: “වළක, ‘ලා හව්ර’ යනුවෙන්; ඔහු රාත්‍රියේ ගමන් කළේය, නමුත් දැන සිටියේ නැත.” එහි අදහස “හව්ර නම් වළක” යන්නයි. එහෙත් අප කලින් ඉදිරිපත් කළ මතය නිවැරදිය.

මේ නිසා අබූ උබයිද් අල්-කාසිම් ඉබ්නු සලාම් තම “අල්-කුර්ආනයේ ගුණ” නම් ග්‍රන්ථයේ, අබූ මුආවියාගෙන්, අඃමෂ්ගෙන්, ඉබ්‍රාහීම්ගෙන්, අල්-අස්වද්ගෙන්, උමර් ඉබ්නු අල්-ඛත්තාබ් رضي الله عنه වෙතින් වාර්තා කළේ, ඔහු “ඔවුන් කෙරෙහි කෝපය ඇති වූ අය නොවන අතර, නොමඟ ගිය අයද නොවන” යනුවෙන් කියවූ බවය. මෙහි වාර්තා දාමය සත්‍යසම්පන්නය. එහෙත් එය ඔහුගෙන් අර්ථකථනයක් ලෙස නිකුත් වූ බවට ගත යුතුය. එයින් අප පැවසූ දේ තහවුරු වේ: “لا” යන්න මෙහි යොදා ඇත්තේ ප්‍රතික්ෂේපය අවධාරණය කිරීමටත්, මාර්ග දෙක අතර වෙනස පෙන්වා, ඒ දෙකෙන්ම වැළකිය යුතු බව දැක්වීමටත්ය.

විශ්වාසවන්තයන්ගේ මාර්ගය සත්‍යය දැනගෙන ඒ අනුව ක්‍රියා කිරීම ඇතුළත් කරයි. යුදෙව්වන්ට ක්‍රියා කිරීම අහිමි වූ අතර, ක්‍රිස්තියානීන්ට දැනුම අහිමි විය. එබැවින් කෝපය යුදෙව්වන්ටද, නොමඟ යෑම ක්‍රිස්තියානීන්ටද අදාළ විය. මන්ද, දැනගෙන එය අත්හරින තැනැත්තා කෝපයට සුදුසු වන අතර, නොදන්නා තැනැත්තා එසේ නොවේ.

ක්‍රිස්තියානීන් යම් අරමුණක් සොයමින් සිටියද, ඒ අරමුණ කරා යන මාර්ගය ඔවුන්ට නොපෙනුණි. මන්ද, ඔවුහු එම කාර්යයට නිවැරදි දොරටුවෙන්—එනම් සැබෑ දූතයා අනුගමනය කිරීමෙන්—ප්‍රවේශ නොවූ නිසා නොමඟ ගියහ. යුදෙව්වන් හා ක්‍රිස්තියානීන් දෙපිරිසම නොමඟ ගිය අයත්, කෝපයට ලක් වූ අයත් වෙති. එහෙත් යුදෙව්වන්ගේ විශේෂිතම ගුණාංගය කෝපයට ලක් වීමය; ක්‍රිස්තියානීන්ගේ විශේෂිතම ගුණාංගය නොමඟ යෑමය. හදීස් හා වාර්තා මේ අර්ථයට පැමිණ ඇත.

ඉමාම් අහ්මද් මෙසේ පැවසීය: මුහම්මද් ඉබ්නු ජඃෆර් අපට වාර්තා කළේය; ෂුඃබා අපට වාර්තා කළේය. ඔහු පැවසුවේ: මම සිමාක් ඉබ්නු හර්බ්ට මෙසේ පවසනු ඇසුවෙමි: මම ඉබාද් ඉබ්නු හුබයිෂ්ට අදී ඉබ්නු හාතිම්ගෙන් වාර්තා කරනු ඇසුවෙමි. ඔහු පැවසුවේ:

“අල්ලාහ්ගේ දූතයා صلى الله عليه وسلم ගේ අශ්වාරෝහක කණ්ඩායමක් පැමිණ, මගේ නැන්දා සහ තවත් පිරිසක් අල්ලා ගත්හ. ඔවුන්ව අල්ලාහ්ගේ දූතයා صلى الله عليه وسلم වෙත ගෙන ආ විට, ඔවුහු එතුමා ඉදිරියේ පෙළ ගැසුණහ. ඇය මෙසේ පැවසුවාය: ‘අල්ලාහ්ගේ දූතයාණෙනි! මගේ පැමිණෙන අය දුරස්ථ වී ගොස්ය; මගේ දරුවන් නැති වී ගොස්ය.

මම වයස්ගත මහලු කාන්තාවක් වන අතර, සේවය කිරීමට මට කිසිවක් නැත. එබැවින් අල්ලාහ් ඔබට අනුග්‍රහ කළ පරිදි ඔබත් මට අනුග්‍රහ කරනු මැනව.’ එතුමා ඇසුවේය: ‘ඔබගේ පැමිණෙන තැනැත්තා කවුද?’ ඇය පැවසුවාය: ‘අදී ඉබ්නු හාතිම්.’ එතුමා පැවසුවේ: ‘අල්ලාහ්ගෙන් හා ඔහුගේ දූතයාගෙන් පලා ගිය තැනැත්තාද?’

ඇය නැවතත් මෙසේ පැවසුවාය: ‘එසේ නම්, ඔබ මට අනුග්‍රහ කරනු මැනව.’ ඇය ආපසු ගිය විට, මා අසල සිටි පුද්ගලයෙකු—ඔහු අලී යැයි මට සිතුණි—එතුමාට මෙසේ පැවසීය: ‘ඇය සඳහා ගමන් පහසුකමක් ඉල්ලා සිටින්න.’ ඇය එය ඉල්ලා සිටි විට, එතුමා ඇයට එය ලබා දෙන ලෙස නියම කළේය.

ඇය මා වෙත පැමිණ මෙසේ පැවසුවාය: ‘ඔබගේ පියා නොකළ දෙයක් ඔහු කළේය. අසවලා ඔහු වෙත පැමිණ ඔහුගෙන් ප්‍රයෝජනයක් ලැබුවේය; තවත් අසවලා පැමිණ ඔහුගෙන් ප්‍රයෝජනයක් ලැබුවේය.’ මම එතුමා වෙත ගිය විට, එතුමා අසල කාන්තාවක් හා දරුවන් කිහිපදෙනෙක් සිටියහ—නැතහොත් එක් දරුවෙකු—ඔවුන් නබිතුමා صلى الله عليه وسلم ට ඉතා සමීපව සිටින බවද සඳහන් කළේය. එවිට එතුමා කිස්රාගේ හෝ කයිසර්ගේ රජෙකු නොවන බව මට වැටහුණි.

එතුමා පැවසුවේය: ‘අදී! “අල්ලාහ් හැර වෙනත් දෙවියෙකු නැත” යැයි කියනු ලැබීමෙන් ඔබව වළක්වන්නේ කුමක්ද? අල්ලාහ් හැර වෙනත් දෙවියෙකු සිටීද?’ ඔහු පැවසුවේ: ‘“අල්ලාහ් අති ශ්‍රේෂ්ඨය” යැයි කියනු ලැබීමෙන් මා වළක්වන්නේ කුමක්ද? උත්තරීතර අල්ලාහ්ට වඩා ශ්‍රේෂ්ඨ යමක් තිබේද?’

ඔහු පැවසුවේ: ‘එවිට මම ඉස්ලාමයට පිවිසියෙමි. එතුමාගේ මුහුණ ප්‍රීතියෙන් බැබළෙනු මම දුටුවෙමි. එතුමා පැවසුවේ: “කෝපයට ලක් වූවෝ යුදෙව්වෝය; නොමඟ ගියෝ ක්‍රිස්තියානීහුය.”’” පසුව ඔහු හදීසය සඳහන් කළේය.

තිර්මිදිද සිමාක් ඉබ්නු හර්බ්ගේ වාර්තා මාර්ගයෙන් එය වාර්තා කර, “එය හසන් ගරීබ් හදීසයකි; ඔහුගෙන් ලැබුණු වාර්තාව හැර අපි එය වෙනත් මාර්ගයකින් නොදනිමු” යැයි පැවසීය. මම කියමි: හම්මාද් ඉබ්නු සලාමාද සිමාක්ගෙන්, ඔහු මර්ය් ඉබ්නු කත්රීගෙන්, ඔහු අදී ඉබ්නු හාතිම්ගෙන් වාර්තා කළේ, අදී මෙසේ පැවසූ බවය: “මම අල්ලාහ්ගේ දූතයා صلى الله عليه وسلم වෙතින් ‘ඔවුන් කෙරෙහි කෝපය ඇති වූ අය නොවන’ යන අල්ලාහ්ගේ ප්‍රකාශය ගැන විමසුවෙමි. එතුමා පැවසුවේ: ‘ඔවුහු යුදෙව්වෝය.’ ‘නොමඟ ගිය අයද නොවන’ යනුවෙන් ඇසූ විට, එතුමා පැවසුවේ: ‘ඔවුහු ක්‍රිස්තියානීහුය; ඔවුහු නොමඟ ගියෝය.’”

සුෆ්යාන් ඉබ්නු උයයිනාද ඉස්මාඊල් ඉබ්නු අබී කාලිද්ගෙන්, ඔහු අෂ්-ෂඃබීගෙන්, ඔහු අදී ඉබ්නු හාතිම්ගෙන් එලෙසම වාර්තා කළේය. අදීගේ මෙම හදීසය බොහෝ වාර්තා මාර්ගවලින් හා විවිධ වචනවලින් වාර්තා වී ඇත. ඒ සියල්ල සඳහන් කිරීම දිගු වනු ඇත.

අබ්දුර්රස්සාක් පැවසීය: මඃමර් අපට වාර්තා කළේය; බුදයිල් අල්-උකයිලී මට වාර්තා කළේය; අබ්දුල්ලාහ් ඉබ්නු ෂකීක් මට පැවසුවේ, නබිතුමා صلى الله عليه وسلم වාදී අල්-කුරාහි තම අශ්වයා පිට සිටියදී අසා සිටි තැනැත්තෙකුගෙන් ඔහුට වාර්තා වූ බවය. බනූ කයින් ගෝත්‍රයේ මිනිසෙක් එතුමාගෙන් මෙසේ විමසුවේය: “අල්ලාහ්ගේ දූතයාණෙනි! මේ අය කවුරුන්ද?” එතුමා යුදෙව්වන් වෙත අතින් සංඥා කරමින් පැවසුවේ: “කෝපයට ලක් වූ අයයි. නොමඟ ගිය අය නම් ක්‍රිස්තියානීහුය.”

අල්-ජුරයිරී, උර්වා සහ කාලිද් අල්-හද්දාඃ, අබ්දුල්ලාහ් ඉබ්නු ෂකීක්ගෙන් මෙය වාර්තා කළහ. එහෙත් ඔවුහු එය මුරසල් ලෙස වාර්තා කළ අතර, නබිතුමා صلى الله عليه وسلم අසා සිටි තැනැත්තා සඳහන් නොකළහ. උර්වාගේ වාර්තාවක අබ්දුල්ලාහ් ඉබ්නු උමර්ගේ නම සඳහන් වී ඇත. අල්ලාහ් හොඳින් දනී.

ඉබ්නු මර්දවයිහ්, ඉබ්‍රාහීම් ඉබ්නු තහ්මාන්ගේ වාර්තා මාර්ගයෙන්, බුදයිල් ඉබ්නු මයිසරාගෙන්, ඔහු අබ්දුල්ලාහ් ඉබ්නු ෂකීක්ගෙන්, ඔහු අබූ ධර්ර්ගෙන් වාර්තා කළේය. ඔහු පැවසුවේ: “මම අල්ලාහ්ගේ දූතයා صلى الله عليه وسلم වෙතින් ‘කෝපයට ලක් වූ අය’ කවුරුන්දැයි විමසුවෙමි. එතුමා පැවසුවේ: ‘යුදෙව්වෝය.’ මම ‘නොමඟ ගිය අය’ කවුරුන්දැයි විමසුවෙමි. එතුමා පැවසුවේ: ‘ක්‍රිස්තියානීහුය.’”

අස්-සුද්දී, අබූ මාලික්ගෙන් හා අබූ සාලිහ්ගෙන්—ඔවුන් දෙදෙනා ඉබ්නු අබ්බාස්ගෙන්—තවද මුරරා අල්-හම්දානීගෙන්—ඔහු ඉබ්නු මස්ඌද්ගෙන්—සහ නබිතුමාගේ සහාබාවරුන්ගෙන් කිහිපදෙනෙකුගෙන් වාර්තා කළේ, “ඔවුන් කෙරෙහි කෝපය ඇති වූ අය නොවන” යන්න යුදෙව්වන් බවත්, “නොමඟ ගිය අයද නොවන” යන්න ක්‍රිස්තියානීන් බවත් ඔවුන් පැවසූ බවය. අද්-දහ්හාක් සහ ඉබ්නු ජුරයිජ්, ඉබ්නු අබ්බාස්ගෙන් එය වාර්තා කරමින්, “කෝපයට ලක් වූ අය” යනු යුදෙව්වන් බවත්, “නොමඟ ගිය අය” යනු ක්‍රිස්තියානීන් බවත් පැවසූහ. අර්-රබී ඉබ්නු අනස්, අබ්දුර්රහ්මාන් ඉබ්නු සයිද් ඉබ්නු අස්ලම් සහ තවත් බොහෝ අයද එලෙසම පැවසූහ.

ඉබ්නු අබී හාතිම් පැවසුවේ: “මේ කාරණය සම්බන්ධයෙන් මුෆස්සිරීන් අතර මතභේදයක් ඇති බව මම නොදනිමි.”

යුදෙව්වන් කෝපයට ලක් වූ අය බවත්, ක්‍රිස්තියානීන් නොමඟ ගිය අය බවත් මෙම ඉමාම්වරුන් පැවසීම සනාථ කරන සාක්ෂිය වන්නේ පෙර සඳහන් කළ හදීසයයි. තවද, සූරා අල්-බකරාහි බනූ ඉස්රාඊල් වෙත යොමු කරමින් උත්තරීතර අල්ලාහ් මෙසේ පැවසීමද එය සනාථ කරයි: “අල්ලාහ් තම ගැත්තන් අතර තමන් කැමති කෙනෙකුට තම فضلය පහළ කිරීම ගැන ඊර්ෂ්‍යාවෙන්, අල්ලාහ් පහළ කළ දේ ප්‍රතික්ෂේප කිරීමෙන් ඔවුහු තමන්ව විකුණා දැමූ දේ කොතරම් නපුරුද! එබැවින් ඔවුහු කෝපයක් මත තවත් කෝපයක් අත්කර ගත්හ. ප්‍රතික්ෂේප කරන්නන්ට නින්දාසහගත දඬුවමක් ඇත.”

අල්-මාඉදාහි ඔහු මෙසේ පැවසීය: “අල්ලාහ් වෙතින් ඔවුන්ට ලැබෙන ප්‍රතිඵලය අනුව ඊටත් වඩා නරක අය කවුරුන්දැයි මම ඔබට දන්වන්නද? අල්ලාහ් ශාප කළ අය, ඔහුගේ කෝපයට ලක් කළ අය, ඔවුන් අතරින් වඳුරන් හා ඌරන් බවට පත් කළ අය සහ තාඝූත්ට වන්දනා කළ අයය. ඔවුහු තත්ත්වයෙන් වඩාත් නපුරු අය වන අතර, සෘජු මාර්ගයෙන් වඩාත් දුරස්ථව නොමඟ ගිය අය වෙති.”

උත්තරීතර අල්ලාහ් තවදුරටත් මෙසේ පැවසීය: “ඉස්රාඊල් දරුවන් අතරින් ප්‍රතික්ෂේප කළ අයට දාවූද්ගේ හා මර්යම්ගේ පුත් ඊසාගේ දිවෙන් ශාප කරනු ලැබීය. එය ඔවුන් අකීකරු වූ නිසාත්, සීමාව ඉක්මවූ නිසාත්ය. ඔවුහු කළ නපුරු දේවලින් එකිනෙකා වැළැක්වූයේ නැත. ඔවුන් කළ දේ කොතරම් නපුරුද!”

සීරාහි, සයිද් ඉබ්නු අම්ර් ඉබ්නු නුෆය්ල් ගැන සඳහන් වී ඇත්තේ, ඔහු තම සහචරයන් කිහිපදෙනෙකු සමඟ නිවැරදි දහම සොයමින් ෂාම් ප්‍රදේශයට ගිය විට, යුදෙව්වන් ඔහුට මෙසේ පැවසූ බවය: “අල්ලාහ්ගේ කෝපයෙන් කොටසක් ඔබට හිමිවන තුරු අප සමඟ එක්වීමට ඔබට නොහැකිය.” ඔහු පැවසුවේ: “මම අල්ලාහ්ගේ කෝපයෙන් පලා යමි.” ක්‍රිස්තියානීහු ඔහුට මෙසේ පැවසූහ: “අල්ලාහ්ගේ අප්‍රසාදයෙන් ඔබට කොටසක් හිමිවන තුරු අප සමඟ එක්වීමට ඔබට නොහැකිය.” ඔහු පැවසුවේ: “මට එය දරාගත නොහැකිය.”

එබැවින් ඔහු තම ස්වභාවික දහම මතම සිටිමින්, පිළිම වන්දනාවෙන් හා බහුදේවවාදීන්ගේ ආගමෙන් ඈත්ව සිටියේය. යුදෙව්වන් හෝ ක්‍රිස්තියානීන් කිසිවෙකු සමඟ එක් නොවීය. ඔහුගේ සහචරයන් නම් ක්‍රිස්තියානීන් වූ අතර, ක්‍රිස්තියානි ආගම එවකට යුදෙව් ආගමට වඩා සමීප යැයි ඔවුන්ට පෙනුණු නිසා එයට පිවිසුණහ. ඔවුන් අතර වරකා ඉබ්නු නව්ෆල්ද විය.

අල්ලාහ් තම නබිතුමා එවා, ඔහුට මඟපෙන්වූ විට, වරකා වෙත ලැබුණු වහී අනුව ඔහු විශ්වාස කළේය. අල්ලාහ් ඔහු කෙරෙහි ප්‍රසාදය දක්වනු මැනව. [කරුණු]

විද්වතුන්ගේ නිවැරදි මතය නම්, ض හා ظ අකුරු දෙක වෙන්කර නිවැරදිව උච්චාරණය කිරීමේ අඩුපාඩුව ඉවසිය හැකි බවය. මන්ද, ඒ දෙකෙහි උච්චාරණ ස්ථාන එකිනෙකට ආසන්නය. ض අකුර උච්චාරණය වන්නේ දිවේ පැත්තේ මුල් කොටසින් හා එයට ආසන්න දත්මැදින්ය. ظ අකුර උච්චාරණය වන්නේ දිවේ අගින් හා ඉහළ ඉදිරිපස දත්වල අගවලින්ය.

තවද, අකුරු දෙකම හඬ සහිත අකුරු, මෘදු අකුරු හා තද උච්චාරණ අකුරු අතරට අයත්ය. මේ සියලු හේතු නිසා, ඒ දෙක වෙන්කර හඳුනා නොගන්නා තැනැත්තා එක් අකුර වෙනුවට අනෙක් අකුර යෙදීම සමාව දිය හැකිය. අල්ලාහ් හොඳින් දනී.

“මම ض අකුර උච්චාරණය කළ අය අතරින් වඩාත් පැහැදිලි වචන ඇති තැනැත්තා වෙමි” යන හදීසයට කිසිදු පදනමක් නැත. අල්ලාහ් හොඳින් දනී. පරිච්ඡේදය

මෙම උතුම් සූරාව, එහි ආයත් හත සමඟ, අල්ලාහ්ට ප්‍රශංසා කිරීම, ඔහුගේ ගෞරවය වර්ණනා කිරීම සහ ඔහුට ප්‍රශංසා කිරීම ඇතුළත් කරයි. එහිදී ඔහුගේ උසස් ගුණාංග අත්‍යවශ්‍ය කරන අලංකාර නාම සඳහන් වේ. තවද, නැවත නැගිටුවනු ලබන දිනය—විනිශ්චය දිනය—ද සඳහන් වේ. තමන්ගෙන් ඉල්ලීමටත්, ඔහු වෙත බැගෑපත්ව ආයාචනා කිරීමටත්, තමන්ගේම බලය හා ශක්තියෙන් නිදහස් වී අල්ලාහ් මත රඳා සිටීමටත්, වන්දනාව ඔහුට පමණක් අවංකව ඉටු කර ඔහුගේ දෙවියත්වය ඒකීය කිරීමටත්, ඔහුට හවුල්කරුවෙකු, සමානකමක් හෝ සමකයෙකු ඇතැයි සිතීමෙන් ඔහුව පිරිසිදු කිරීමටත් එය ඔහුගේ ගැත්තන්ට මඟපෙන්වයි.

තවද, ඔවුන්ට සෘජු මාර්ගය—නිවැරදි දහම—වෙත මඟපෙන්වන ලෙසත්, එහි ස්ථිර කරනු ලෙසත් ඔවුහු ඔහුගෙන් ඉල්ලති. එමඟින් අවසානයේදී, නැවත නැඟිටුවනු ලබන දිනයේදී, ඔවුන් ඉන්ද්‍රියයට ගෝචර සිරාත් පාලම තරණය කර, නබිවරුන්, සත්‍යවාදීන්, සාක්ෂිකරුවන් සහ සාලිහ්වරුන් අසල වූ සදාකාලික සැපයේ උයන් වෙත ළඟා වීමට එය මඟ සලසයි.

මෙම සූරාව යහපත් ක්‍රියාවන් කෙරෙහි උනන්දු කරයි; එවිට ඔවුන් නැවත නැඟිටුවනු ලබන දිනයේ එම ක්‍රියාවන්හි හිමිකරුවන් සමඟ සිටිනු ඇත. තවද, අසත්‍ය මාර්ගවලින් අනතුරු අඟවයි; එම මාර්ගවල ගමන් කරන්නන් සමඟ නැවත නැඟිටුවනු ලබන දිනයේ ඔවුන් එක්රැස් කරනු නොලබන ලෙසය. ඒ අය කෝපයට ලක් වූවෝ සහ නොමඟ ගියෝ වෙති.

“ඔබ ආශීර්වාද කළ අයගේ මාර්ගය” යන උත්තරීතර අල්ලාහ්ගේ ප්‍රකාශයෙහි ආශීර්වාදය ඔහුටම ආරෝපණය කර, “ඔවුන් කෙරෙහි කෝපය ඇති වූ අය නොවන” යන ප්‍රකාශයෙහි කෝපය ඇති කළ ක්‍රියාකරු සඳහන් නොකිරීම කොතරම් අලංකාරද! සත්‍යයෙන් ඔවුන් කෙරෙහි කෝපය ඇති කළේ ඔහුම වුවද, ඔහු එය එසේ කළේය. උත්තරීතර අල්ලාහ් මෙසේ පැවසූ පරිදි: “අල්ලාහ් කෝපයට ලක් කළ පිරිසක් සමඟ මිත්‍රකම් කළ අය ඔබ නොදුටුවෙහිද...” යන ආයතය දක්වා.

ඔවුන් තුළ ඇති නොමඟ යෑම ඔවුන්ට ආරෝපණය කිරීමද එලෙසමය. ඔවුන්ගේ නියමයෙන් ඔහු ඔවුන් නොමඟ යැවූ තැනැත්තා වුවද, උත්තරීතර අල්ලාහ් මෙසේ පැවසීය: “අල්ලාහ් කවරෙකුට මඟපෙන්වන්නේද, ඔහුම මඟපෙන්වනු ලැබූ තැනැත්තාය. ඔහු කවරෙකු නොමඟ යවන්නේද, ඔහුට මඟපෙන්වන මිතුරෙකු ඔබට සොයාගත නොහැකිය.” තවද ඔහු මෙසේ පැවසීය: “අල්ලාහ් කවරෙකු නොමඟ යවන්නේද, ඔහුට මඟපෙන්වන්නෙකු නැත.

ඔහු ඔවුන්ව ඔවුන්ගේ සීමාව ඉක්මවා ගිය තත්ත්වයේ අන්ධව සිටීමට ඉඩ හරියි.” මෙයට සමාන තවත් ආයත් බොහෝය. ඒවායින් පෙනෙන්නේ මඟපෙන්වීම හා නොමඟ යැවීම සම්බන්ධයෙන් ඔහු පමණක් ස්වාධීන බවයි. ගැත්තන් තමන්ගේ කැමැත්තෙන් එය තෝරාගෙන සිදුකරන බව කියන කදරියා නිකායේ පිරිස හා ඔවුන්ගේ මතය අනුගමනය කරන අයගේ ප්‍රකාශය එසේ නොවේ.

ඔවුහු තම නව නිපැයුම් මතයට සාක්ෂි ලෙස කුර්ආනයේ අර්ථ ද්විත්වයක් ඇති වදන් ගෙන, ඔවුන්ට එරෙහිව පැහැදිලිව පිළිතුරු දෙන වදන් අත්හරිති. මෙය නොමඟ හා සීමාව ඉක්මවා යෑමේ අයගේ තත්ත්වයයි. “ඔහුගෙන් පැහැදිලි නොවන කොටස් අනුගමනය කරන අය ඔබ දුටුවහොත්, ඔවුහු අල්ලාහ් නම් කළ අය වෙති; එබැවින් ඔවුන්ගෙන් ප්‍රවේශම් වන්න” යන සත්‍යසම්පන්න හදීසය වාර්තා වී ඇත. එනම්, උත්තරීතර අල්ලාහ්ගේ “හදවත් තුළ වක්‍රතාව ඇති අය එයින් පැහැදිලි නොවන දේ අනුගමනය කරති” යන ප්‍රකාශයයි.

සියලු ප්‍රශංසා අල්ලාහ්ටය. කුර්ආනය තුළ නව මතයක් ගොඩනඟන කෙනෙකුට නිවැරදි සාක්ෂියක් නැත. මන්ද, කුර්ආනය පැමිණියේ සත්‍යය හා අසත්‍යය වෙන්කර, මඟපෙන්වීම හා නොමඟ යෑම අතර පැහැදිලි වෙනසක් ඇති කිරීමටය. එහි පරස්පරතාවක් හෝ මතභේදයක් නැත. මන්ද, එය ප්‍රඥාවන්ත හා ප්‍රශංසනීය අල්ලාහ් වෙතින් පහළ වූවකි. පරිච්ඡේදය

සූරා අල්-ෆාතිහා කියවූ තැනැත්තා එයට පසු “آمين” යැයි පැවසීම සුන්නාහ් ලෙස අනුමත කර ඇත. “أمين” ලෙස දිගු නොකර කියවීමද වාර්තා වී ඇත. එහි අර්ථය “අල්ලාහ්වහන්ස! පිළිගනු මැනව” යන්නයි. ඒ සඳහා සාක්ෂිය වන්නේ ඉමාම් අහ්මද්, අබූ දාවූද් සහ තිර්මිදි වාඉල් ඉබ්නු හුජ්ර්ගෙන් වාර්තා කළ දේය.

ඔහු පැවසුවේ: “අල්ලාහ්ගේ දූතයා صلى الله عليه وسلم ‘ඔවුන් කෙරෙහි කෝපය ඇති වූ අය නොවන අතර, නොමඟ ගිය අයද නොවන’ යන්න කියවනු මම ඇසුවෙමි. පසුව එතුමා ‘آمين’ යැයි, හඬ දිගු කර පැවසීය.” අබූ දාවූද්ගේ වාර්තාවේ “එතුමා එය හඬ නඟා පැවසීය” යනුවෙන් ඇත. තිර්මිදි පැවසුවේ: “මෙය හසන් හදීසයකි.” අලී, ඉබ්නු මස්ඌද් සහ තවත් අයගෙන්ද මෙය වාර්තා වී ඇත.

අබූ හුරයිරා رضي الله عنه පැවසුවේ: “අල්ලාහ්ගේ දූතයා صلى الله عليه وسلم ‘ඔවුන් කෙරෙහි කෝපය ඇති වූ අය නොවන අතර, නොමඟ ගිය අයද නොවන’ යන්න කියවූ විට, ඉදිරි පෙළෙහි තමන් අසල සිටින අයට ඇසෙන තෙක් ‘آمين’ යැයි පැවසූහ.” මෙය අබූ දාවූද් සහ ඉබ්නු මාජා වාර්තා කළහ. ඉබ්නු මාජාගේ වාර්තාවේ “එයින් මස්ජිදය ගිගුම් දුන්නේය” යනුවෙන්ද ඇත. දාරකුත්නී එය වාර්තා කරමින්, “මෙහි වාර්තා දාමය හසන්ය” යැයි පැවසීය.

බිලාල් رضي الله عنه නබිතුමා صلى الله عليه وسلم වෙත මෙසේ පැවසූ බව වාර්තා වී ඇත: “අල්ලාහ්ගේ දූතයාණෙනි! ‘آمين’ පැවසීමේදී මට ඉදිරියෙන් නොයනු මැනව.” මෙය අබූ දාවූද් වාර්තා කළේය.

අබූ නස්ර් අල්-කුෂයිරී, අල්-හසන් සහ ජඃෆර් අස්-සාදික්ගෙන් “آمين” යන වචනයේ මීම් අකුරට තෂ්දීද් යොදා, “آمين البيت الحرام” යනුවෙන් කියවූ බව වාර්තා කළේය. අපගේ විද්වතුන් සහ වෙනත් අය පැවසුවේ, සලාතයෙන් පිටත සිටින අයටද එසේ පැවසීම අනුමත බවත්, සලාතයෙහි සිටින අය සම්බන්ධයෙන් එය වඩාත් තහවුරු බවත්ය. තනිව සලාතය ඉටු කරන අය, ඉමාම්වරුන් හෝ ඉමාමය අනුගමනය කරන අය යන වෙනසක් නැතිව, සෑම තත්ත්වයකදීම එය අනුමතය. මන්ද, බුහාරි හා මුස්ලිම්ගේ සත්‍යසම්පන්න ග්‍රන්ථ දෙකෙහි අබූ හුරයිරා رضي الله عنه වෙතින් නබිතුමා صلى الله عليه وسلم මෙසේ පැවසූ බව වාර්තා වී ඇත:

“ඉමාම් ‘آمين’ පවසන විට, ඔබත් ‘آمين’ පවසන්න. කවරෙකුගේ ‘آمين’ පැවසීම මලක්වරුන්ගේ ‘آمين’ පැවසීමට එකඟ වන්නේද, ඔහුගේ පෙර පව්වලට සමාව ලැබේ.”

මුස්ලිම්ගේ වාර්තාවේ, අල්ලාහ්ගේ දූතයා صلى الله عليه وسلم මෙසේ පැවසූ බව ඇත: “ඔබෙන් කෙනෙකු සලාතයේදී ‘آمين’ පවසන විට, අහසේ සිටින මලක්වරුන්ද ‘آمين’ පවසති. ඒ දෙකෙන් එකක් අනෙකට එකඟ වුවහොත්, ඔහුගේ පෙර පව්වලට සමාව ලැබේ.”

මුස්ලිම්ගේ සත්‍යසම්පන්න ග්‍රන්ථයේ අබූ මූසා رضي الله عنه වෙතින් නබිතුමාට ආරෝපිතව මෙසේ ඇත: “ඉමාම් ‘ولا الضالين’ යැයි පැවසූ විට, ඔබ ‘آمين’ යැයි පවසන්න. එවිට අල්ලාහ් ඔබට පිළිතුරු දෙනු ඇත.”

ජුවයිබර්, අද්-දහ්හාක්ගෙන්, ඔහු ඉබ්නු අබ්බාස්ගෙන් වාර්තා කළේය. ඔහු පැවසුවේ: “මම ඇසුවෙමි: ‘අල්ලාහ්ගේ දූතයාණෙනි! “آمين” යන්නෙහි අර්ථය කුමක්ද?’ එතුමා පැවසුවේ: ‘පරමාධිපතියාණෙනි! එය සිදු කරනු මැනව.’” අල්-ජව්හරී පැවසුවේ: “آمين යන්නෙහි අර්ථය ‘එලෙසම සිදුවේවා’ යන්නයි.”

තිර්මිදි පැවසුවේ: “එහි අර්ථය අපගේ බලාපොරොත්තුව බිඳ නොදමනු මැනව යන්නයි.” බහුතරය පැවසුවේ එහි අර්ථය “අල්ලාහ්වහන්ස! අපට පිළිතුරු දෙනු මැනව” යන්න බවය. අල්-කුර්තුබී, මුජාහිද්, ජඃෆර් අස්-සාදික් සහ හිලාල් ඉබ්නු කයිසාන්ගෙන් “آمين” යනු උත්තරීතර අල්ලාහ්ගේ නාමවලින් එකක් බව උපුටා දැක්වීය.

එය ඉබ්නු අබ්බාස්ගෙන් නබිතුමාට ආරෝපිතවද වාර්තා වී ඇත; එහෙත් එය සත්‍ය නොවේ යැයි අබූ බක්ර් ඉබ්නු අල්-අරබී අල්-මාලික් පැවසීය.

මාලික්ගේ අනුගාමිකයන් පැවසුවේ, ඉමාම් “آمين” නොපවසන අතර, ඉමාමය අනුගමනය කරන අය එය පවසන බවය. ඔවුහු මාලික්, සුමය්ගෙන්, අබූ සාලිහ්ගෙන්, ඔහු අබූ හුරයිරාගෙන් වාර්තා කළ හදීසය සාක්ෂියක් කර ගත්හ. එහි අල්ලාහ්ගේ දූතයා صلى الله عليه وسلم මෙසේ පැවසූහ: “ඉමාම් ‘ولا الضالين’ යැයි පැවසූ විට, ඔබ ‘آمين’ යැයි පවසන්න.” හදීසය.

අබූ මූසාගේ හදීසයද ඔවුහු සාක්ෂියක් කර ගත්හ: “ඔහු ‘ولا الضالين’ යැයි කියවූ විට, ඔබ ‘آمين’ යැයි පවසන්න.” එහෙත් අප කලින් සඳහන් කළ, සත්‍යසම්පන්න ග්‍රන්ථ දෙකෙහි එකඟව වාර්තා වූ “ඉමාම් ‘آمين’ පැවසූ විට, ඔබත් ‘آمين’ පවසන්න” යන හදීසය දැනටමත් පැහැදිලි කර ඇත. තවද, අල්ලාහ්ගේ දූතයා صلى الله عليه وسلم “ඔවුන් කෙරෙහි කෝපය ඇති වූ අය නොවන අතර, නොමඟ ගිය අයද නොවන” යන්න කියවූ විට “آمين” පැවසූ බවද සඳහන් කළෙමු.

අපගේ විද්වතුන් අතර, ඉමාමය අනුගමනය කරන අය ශබ්ද නඟා කියවන සලාතවලදී “آمين” හඬ නඟා පැවසීම පිළිබඳ මතභේදයක් ඇත. එහි සාරාංශය මෙසේය: ඉමාම්ට “آمين” පැවසීම අමතක වුවහොත්, ඉමාමය අනුගමනය කරන තැනැත්තා එය හඬ නඟා පැවසිය යුතු බවට මතභේදයක් නැත. ඉමාම් එය හඬ නඟා පැවසුවහොත්, නව මතය අනුව අනුගාමිකයා එය හඬ නඟා නොකියයි. එය අබූ හනීෆාගේ මතය සහ මාලික්ගෙන් වාර්තා වූ එක් මතයකි.

මන්ද, එය සලාතයේ අනෙක් සිහිපත් කිරීම් මෙන්ම සිහිපත් කිරීමක් බැවින්, එය හඬ නඟා නොකියවිය යුතුය. පැරණි මතය අනුව එය හඬ නඟා පැවසිය යුතුය. එය ඉමාම් අහ්මද් ඉබ්නු හන්බල්ගේ මතයත්, මාලික්ගෙන් වාර්තා වූ අනෙක් මතයත් වේ. කලින් සඳහන් කළ පරිදි, එයින් මස්ජිදය ගිගුම් දුන්නේය.

අපට තවත් තුන්වන මතයක් ඇත: මස්ජිදය කුඩා නම්, ඉමාම්ගේ කියවීම ඔවුන්ට ඇසෙන බැවින් අනුගාමිකයා හඬ නඟා නොපවසයි. එය විශාල නම්, මස්ජිදයේ සියලු පැතිවල සිටින අයට “آمين” පැවසීම ඇසෙන ලෙස හඬ නඟයි. අල්ලාහ් හොඳින් දනී.

ඉමාම් අහ්මද් තම මුස්නද් ග්‍රන්ථයේ ආඉෂා رضي الله عنها වෙතින් වාර්තා කළේ, යුදෙව්වන් නබිතුමා صلى الله عليه وسلم ඉදිරියේ සඳහන් කළ විට, එතුමා මෙසේ පැවසූ බවය: “අල්ලාහ් අපට මඟපෙන්වූ එහෙත් ඔවුන් නොමඟ ගිය ජුමුආ දිනය සම්බන්ධයෙන්ද, අල්ලාහ් අපට මඟපෙන්වූ එහෙත් ඔවුන් නොමඟ ගිය කිබ්ලා දිශාව සම්බන්ධයෙන්ද, ඉමාම් පිටුපස සිට අප පවසන ‘آمين’ සම්බන්ධයෙන්ද, ඔවුන් අපට ඊර්ෂ්‍යා කරන තරම් වෙනත් කිසිවක් සම්බන්ධයෙන් ඔවුහු අපට ඊර්ෂ්‍යා නොකරති.” ඉබ්නු මාජාද එය වාර්තා කළේය. ඔහුගේ වචන මෙසේය: “සලාම් පැවසීම හා ‘آمين’ පැවසීම සම්බන්ධයෙන් යුදෙව්වන් ඔබට ඊර්ෂ්‍යා කරන තරම් වෙනත් කිසිවක් සම්බන්ධයෙන් ඔබට ඊර්ෂ්‍යා නොකරති.”

ඉබ්නු මාජා ඉබ්නු අබ්බාස් رضي الله عنهما වෙතින්ද වාර්තා කළේ, අල්ලාහ්ගේ දූතයා صلى الله عليه وسلم මෙසේ පැවසූ බවය: “ඔබ ‘آمين’ යැයි පැවසීම සම්බන්ධයෙන් යුදෙව්වන් ඔබට ඊර්ෂ්‍යා කරන තරම් වෙනත් කිසිවක් සම්බන්ධයෙන් ඔබට ඊර්ෂ්‍යා නොකරති. එබැවින් ‘آمين’ බහුලව පවසන්න.” එහි වාර්තා දාමයේ තල්හා ඉබ්නු අම්ර් සිටින අතර, ඔහු දුර්වලය.

ඉබ්නු මර්දවයිහ් අබූ හුරයිරා رضي الله عنه වෙතින් වාර්තා කළේ, අල්ලාහ්ගේ දූතයා صلى الله عليه وسلم මෙසේ පැවසූ බවය: “‘آمين’ යනු විශ්වාසවන්ත ගැත්තන් කෙරෙහි වූ ලෝකයන්ගේ පරමාධිපතියාගේ මුද්‍රාවයි.” අනස් رضي الله عنه මෙසේ පැවසූ බවද වාර්තා වී ඇත: අල්ලාහ්ගේ දූතයා صلى الله عليه وسلم පැවසූහ: “සලාතයේදීත් යාඥාවේදීත් ‘آمين’ මට දෙන ලදී. මට පෙර කිසිවෙකුට එය දෙන ලද්දේ නැත; මූසාට හැර. මූසා යාඥා කළ අතර, හාරූන් ‘آمين’ පැවසුවේය.

එබැවින් යාඥාව ‘آمين’ යනුවෙන් අවසන් කරන්න. එවිට අල්ලාහ් ඔබට පිළිතුරු දෙනු ඇත.”

මම කියමි: මේ හේතුවෙන් ඇතැමුන් මෙම උතුම් ආයතය සාක්ෂියක් කරගෙන ඇත. එය උත්තරීතර අල්ලාහ්ගේ පහත ප්‍රකාශයයි: “මූසා පැවසුවේ: ‘අපගේ පරමාධිපතියාණනි! ඔබ ෆිර්අව්න්ටත් ඔහුගේ ප්‍රධානීන්ටත් මෙලොව ජීවිතයේ අලංකාරයත් ධනයත් ලබා දුන්නෙහිය. අපගේ පරමාධිපතියාණනි!

ඔවුන් ඔබගේ මාර්ගයෙන් නොමඟ යැවීමටය. අපගේ පරමාධිපතියාණනි! ඔවුන්ගේ ධනය විනාශ කර, ඔවුන්ගේ හදවත් දැඩි කරනු මැනව. වේදනාකාරී දඬුවම දකින තුරු ඔවුහු විශ්වාස නොකරත්වා!’ ඔහු පැවසීය: ‘ඔබ දෙදෙනාගේ යාඥාව පිළිගනු ලැබීය. එබැවින් ඔබ දෙදෙනා ස්ථිරව සිටින්න; නොදන්නා අයගේ මාර්ගය අනුගමනය නොකරන්න.’”

මෙහි යාඥාව මූසාට පමණක් ආරෝපණය කර ඇත. එහෙත් වාක්‍යයේ පසුබිමෙන් හාරූන් “آمين” පැවසූ බව පෙනේ. එබැවින් යාඥා කළ අයෙකුගේ තත්ත්වයට ඔහු පත් කර ඇත. “ඔබ දෙදෙනාගේ යාඥාව පිළිගනු ලැබීය” යන උත්තරීතර අල්ලාහ්ගේ ප්‍රකාශය එය පෙන්වයි. “ආමීන්” යැයි යාඥාවකට එක්වන තැනැත්තා, එය පැවසූ තැනැත්තා මෙන් වන බව එයින් පැහැදිලි වේ.

මේ නිසා ඉමාමය අනුගමනය කරන තැනැත්තා ෆාතිහා කියවිය යුතු නැතැයි ඇතැමුන් පැවසූහ. මන්ද, ෆාතිහා කියවීමෙන් පසු ඔහු “آمين” පැවසීම එය කියවීමට සමාන වන බැවිනි. “ඉමාමයෙකු සිටින තැනැත්තාට, ඉමාම්ගේ කියවීම ඔහුගේ කියවීම වේ” යන හදීසයද මේ නිසා වාර්තා වී ඇත. බිලාල්ද “آمين” පැවසීමේදී මට ඉදිරියෙන් නොයනු මැනව” යැයි පැවසූ බව වාර්තා වී ඇත.

මෙයින්, ශබ්ද නඟා කියවන සලාතයකදී අනුගාමිකයාට කියවීමක් නැති බවට සාක්ෂියක් ගෙන ඇත. අල්ලාහ් හොඳින් දනී.

මේ නිසා ඉබ්නු මර්දවයිහ් මෙසේ පැවසීය: අහ්මද් ඉබ්නු අල්-හසන් අපට වාර්තා කළේය; අබ්දුල්ලාහ් ඉබ්නු මුහම්මද් ඉබ්නු සලාම් අපට වාර්තා කළේය; ඉස්හාක් ඉබ්නු ඉබ්‍රාහීම් අපට වාර්තා කළේය; ජරීර් අපට වාර්තා කළේය; ලයිත් ඉබ්නු අබී සුලයිම්, කඃබ්ගෙන්, ඔහු අබූ හුරයිරාගෙන් වාර්තා කළේ, අල්ලාහ්ගේ දූතයා صلى الله عليه وسلم මෙසේ පැවසූ බවය:

“ඉමාම් ‘ඔවුන් කෙරෙහි කෝපය ඇති වූ අය නොවන අතර, නොමඟ ගිය අයද නොවන’ යැයි පැවසීමෙන් පසු ‘آمين’ යැයි පැවසූ විට, පොළොවේ අයගේ ‘آمين’ පැවසීම අහසේ අයගේ ‘آمين’ පැවසීමට එකඟ වුවහොත්, එම ගැත්තාගේ පෙර පව්වලට අල්ලාහ් සමාව දෙයි. ‘آمين’ නොපවසන තැනැත්තාගේ උදාහරණය නම්, පිරිසක් සමඟ යුද්ධයට ගොස් ඔවුන් කුසපත් ඇදගත් විට, ඔහු හැර අනෙක් සියල්ලන්ටම ඔවුන්ගේ කොටස් ලැබුණු මිනිසෙකුගේ උදාහරණයයි. ඔහු ‘මගේ කොටස නොලැබුණේ ඇයි?’ යැයි ඇසූ විට, ‘ඔබ “آمين” නොපැවසූ නිසාය’ යැයි ඔහුට කියනු ලැබේ.”

[කුරානයේ ස්ථාන: අන්-නිසා 69, 70; අන්-නිසා 69. බහුතරය “غير” යන්න “جر” සමඟ කියවා ඇත්තේ එය විශේෂණයක් වන නිසාය. අස්-සමක්ෂරි පැවසුවේ, එය තත්ත්වය දක්වන පදයක් ලෙස “نصب” සමඟද කියවා ඇති බවය. එය අල්ලාහ්ගේ දූතයා صلى الله عليه وسلم සහ උමර් ඉබ්නු අල්-ඛත්තාබ්ගේ කියවීම වන අතර, ඉබ්නු කසීර්ගෙන්ද වාර්තා වී ඇත.

එහි තත්ත්වය දක්වන පදය “عليهم” හි ඇති සර්වනාමය වන අතර, එයට ක්‍රියාකාරී වන පදය “أنعمت” යන්නයි. එහි අර්ථය “ඔවුන් සිටින අතර” යන්නයි. උබය් ඉබ්නු කඃබ්ද එලෙස කියවා ඇති බව වාර්තා වේ; එවිට එය “ඔබ ආශීර්වාද කළ අය” සමඟ සම්බන්ධ වූ පදයක් යැයි වරදවා නොසිතනු ඇත. ඔවුන් ගැන “අල්ලාහ් ශාප කළ හා කෝපයට ලක් කළ අය” යනුවෙන් පැවසූ පරිදි [අල්-මාඉදා 60].

තවද, “ඔවුහු කලින් නොමඟ ගියහ; බොහෝ දෙනෙකු නොමඟ යැවූහ; සෘජු මාර්ගයෙන්ද නොමඟ ගියහ” [අල්-මාඉදා 77] යනුවෙන් පැවසූ පරිදි එය පැහැදිලි කරයි. “ඔවුහු” යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ ඔවුන්ය [අල්-බකරා 90; අල්-මාඉදා 60; අල්-මාඉදා 78–79; අල්-මුජාදලා 14; අල්-කහ්ෆ් 17; අල්-අඃරාෆ් 186; ආලු ඉම්රාන් 7]. “يس” වැනි උදාහරණයක්; “يمين” වැනි උදාහරණයක්; [අල්-මාඉදා 2]. එය “ඔහුගේ ‘آمين’ පැවසීම මලක්වරුන්ගේ ‘آمين’ පැවසීමට එකම වේලාවේදී ගැළපීම” යන අර්ථයෙන්ද, පිළිතුරු ලැබීමේදී ගැළපීම යන අර්ථයෙන්ද, අවංකභාවයේ ගුණාංගයෙන් ගැළපීම යන අර්ථයෙන්ද විවරණය කර ඇත. [යූනුස් 88–89; යූනුස් 89.]

අල්-බගවීගේ තෆ්සීර්

ඔහුගේ “අපට සෘජු මාර්ගය පෙන්වා දෙනු මැනව” යන ප්‍රකාශය පිළිබඳව:

“අපට පෙන්වා දෙනු මැනව” යනු අපට මඟ පෙන්වා දෙනු මැනව යන්නයි. අලී සහ උබය් ඉබ්නු කඅබ් මෙසේ පැවසූහ: “අපව ස්ථිර කරනු මැනව.” යමෙකු සිටගෙන සිටින විට, “මම ඔබ වෙත නැවත පැමිණෙන තුරු සිටින තැනම රැඳී සිටින්න” යැයි කියන ආකාරයටය; එනම්, ඔබ සිටින තත්ත්වයෙහිම දිගටම සිටින්න යන්නයි. මඟපෙන්වීමෙහි සිටින විශ්වාසවන්තයන් විසින් කරන මෙම ප්‍රාර්ථනාව, ස්ථිර කිරීම යන අර්ථයෙන්ද, තවත් වැඩි මඟපෙන්වීමක් ඉල්ලා සිටීම යන අර්ථයෙන්ද වේ.

මන්ද, අහ්ලුස් සුන්නාහ්ගේ මතය අනුව, අල්ලාහ් තආලාගෙන් ලැබෙන අනුග්‍රහයන්ද මඟපෙන්වීම්ද නිමාවක් නැති බැවිනි.

“සිරාත්” යන වචනය “සිරාත්” යනුවෙන් සීන් අකුරින්ද කියවනු ලැබේ. යඋකූබ්ගෙන් උවයිස් එසේ වාර්තා කර ඇති අතර, එය මුල් ආකාරයයි. ගමන්කරුවන් එය ගිල දමන්නාක් මෙන් ඒ මඟ ඔස්සේ යන බැවින් එයට “සිරාත්” යන නම දී ඇත. එය සායි අකුරින්ද කියවනු ලැබේ.

හම්සා සායි අකුරේ ශබ්දයට මඳක් සමානව උච්චාරණය කර කියවයි. මේ සියල්ල නිවැරදි භාෂා භාවිතයන් වේ. බොහෝ කියවන්නන්ගේ මතය අනුව, මුෂ්හෆ්හි ලිවීමට ගැළපෙන බැවින් වඩාත් සුදුසු කියවීම සාද් අකුරින් කියවීමයි.

“සෘජු මාර්ගය” යනු ඉබ්නු අබ්බාස් සහ ජාබිර් رضي الله عنهما දෙදෙනාගේ අදහස අනුව “ඉස්ලාමය” යි. එය මුකාතිල්ගේද මතයයි. ඉබ්නු මස්ඌද් رضي الله عنه මෙසේ පැවසීය: “එය කුර්ආනයයි.” අලී رضي الله عنه වෙතින් නබිතුමා صلى الله عليه وسلم වෙත එය ආරෝපණය කර මෙසේ වාර්තා කර ඇත: “සෘජු මාර්ගය අල්ලාහ්ගේ ග්‍රන්ථයයි.”

සඊද් ඉබ්නු ජුබයිර් رضي الله عنه මෙසේ පැවසීය: “එය ස්වර්ගයේ මාර්ගයයි.” සහ්ල් ඉබ්නු අබ්දුල්ලාහ් මෙසේ පැවසීය: “එය සුන්නාව සහ ජමාආත්හි මාර්ගයයි.” බක්ර් ඉබ්නු අබ්දුල්ලාහ් අල්-මුස්නී මෙසේ පැවසීය: “එය අල්ලාහ්ගේ දූතයාණන් صلى الله عليه وسلم ගේ මාර්ගයයි.” අබූ අල්-ආලියා සහ අල්-හසන් මෙසේ පැවසූහ: “එය අල්ලාහ්ගේ දූතයාණන් صلى الله عليه وسلم, ඔහුගේ පවුලේ අය සහ ඔහුගේ සහචරයන්ගේ මාර්ගයයි.” භාෂාමය වශයෙන් එහි මූලික අර්ථය පැහැදිලි මාර්ගයයි.

ඔහුගේ “ඔබ අනුග්‍රහ කළ අයගේ මාර්ගය” යන ප්‍රකාශය පිළිබඳව: එනම්, මඟපෙන්වීම සහ යහමඟෙහි ස්ථිර කිරීම මඟින් ඔබ ඔවුන්ට අනුග්‍රහ කළ අයගේ මාර්ගයයි. ඉක්‍රිමා මෙසේ පැවසීය: “ඔබ ඔවුන්ට ඊමානයෙහි ස්ථිරත්වයත්, අවංකභාවයත් ලබා දී අනුග්‍රහ කළ අයයි; ඔවුන් නබිවරුන් عليهم السلام ය.” තවද, අල්ලාහ් තආලා ඊමානයෙහි ස්ථිර කළ නබිවරුන් සහ විශ්වාසවන්තයන් සියලු දෙනා ඔවුන් බවද කියනු ලැබේ. අල්ලාහ් තආලා මෙසේ පැවසූ අය ඔවුහුය: “එවිට ඔවුහු අල්ලාහ් අනුග්‍රහ කළ නබිවරුන් සමඟ සිටිති...”

යන ආයතය. ඉබ්නු අබ්බාස් මෙසේ පැවසීය: “ඔවුහු ආගම වෙනස් කිරීමට පෙර සිටි මූසා සහ ඊසා عليهما السلام ගේ ජනතාවයි.” අබ්දුර් රහ්මාන් ඉබ්නු සයිද් මෙසේ පැවසීය: “ඔවුහු නබිතුමා صلى الله عليه وسلم සහ ඔහු සමඟ සිටි අයයි.” අබූ අල්-ආලියා මෙසේ පැවසීය: “ඔවුහු නබිතුමාගේ صلى الله عليه وسلم පවුලේ අය, අබූ බක්ර් සහ උමර් رضي الله عنهما සහ ඔහුගේ ගෘහස්ථයෝය.”

ෂහ්ර් ඉබ්නු හව්ෂබ් මෙසේ පැවසීය: “ඔවුහු අල්ලාහ්ගේ දූතයාණන්ගේ صلى الله عليه وسلم සහචරයෝ සහ ඔහුගේ පවුලේ අයයි.”

හම්සා “عليهم”, “لديهم” සහ “إليهم” යන වචනවල හා අකුර දම්මාවෙන් කියවයි. යඋකූබ්ද, “بين أيديهن وأرجلهن” යන්න හැර, ඊට පෙර නිශ්චල යා අකුරක් ඇති සියලුම හා අකුරු ද්වීවචන හා බහුවචන අවස්ථාවල දම්මාවෙන් කියවයි. අනෙක් කියවන්නෝ ඒවා කස්රාවෙන් කියවති. හා අකුර තනිව ඇති විට දම්මාවෙන් තිබෙන මුල් ආකාරයට එය නැවත යොමු කරන බැවින් සමහරු එය දම්මාවෙන් කියවති.

කස්රාවෙන් කියවන අය එසේ කරන්නේ ඊට පෙර ඇති නිශ්චල යා අකුර නිසාය; කස්රාව යා අකුරට සමාන ස්වරයකි.

ඉබ්නු කසීර් සහ අබූ ජඅෆර්, හමුවන ඊළඟ අකුර නිශ්චල නොවේ නම්, සම්බන්ධ කියවීමේදී සියලුම බහුවචන මීම් දම්මාවෙන් දිගු කර කියවති. එය නිශ්චල අකුරක් හමුවුවහොත් දිගු නොකරති. නාෆිඃට දෙකෙන් එකක් තෝරාගැනීමට ඉඩ ඇත. වර්ෂ් එය අල්ෆ් අල්-කත්ඉ හමුවන විට දම්මාවෙන් කියවයි.

එයට අල්ෆ් අල්-වසල් හමුවී, හා අකුරට පෙර කස්රාවක් හෝ නිශ්චල යා අකුරක් තිබේ නම්, හම්සා සහ කිසාඊ හා අකුරත් මීම් අකුරත් දම්මාවෙන් කියවති. අබූ අම්ර් ඒ දෙකම කස්රාවෙන් කියවයි. ඊට පෙර ඇති අකුර කස්රාවෙන් තිබේ නම් යඋකූබ්ද එසේම කියවයි. අනෙක් කියවන්නෝ, යා අකුර හෝ ඊට පෙර ඇති කස්රාව නිසා, සියල්ලෙහිම මීම් දම්මාවෙන්ද හා අකුර කස්රාවෙන්ද කියවති; මීම් අකුර මුල් රීතිය අනුව දම්මාවෙන් කියවනු ලැබේ.

අල්ලාහ් තආලාගේ “කෝපයට ලක්වූවන්ගේ නොව” යන ප්‍රකාශයෙහි අර්ථය වන්නේ, ඔබ කෝපයට ලක් කළ අයගේ මාර්ගය නොවන මාර්ගයයි. කෝපය යනු පාපකාරීන්ගෙන් පළිගැනීමට ඇති කැමැත්තයි. අල්ලාහ් තආලාගේ කෝපය විශ්වාසවන්ත පාපකාරීන් වෙත නොපැමිණේ; එය පැමිණෙන්නේ කාෆිර්වරුන් වෙත පමණි.

“නොමඟ ගියවුන්ගේද නොව” යනු මඟපෙන්වීමෙන් බැහැර වූවන්ගේ මාර්ගයද නොවන බවයි. නොමඟ යාමේ වඩාත් දැඩි අර්ථය විනාශය සහ අතුරුදන් වීමයි. “කිරි තුළ ජලය නැති වී ගියේය” යැයි කියනුයේ එය විනාශ වී නොපෙනී ගිය විටය.

මෙහි “ගයිර්” යන්න “නැත” යන අර්ථයෙන් යෙදෙන අතර, “ලා” යන්න “ගයිර්” යන අර්ථයෙන් යෙදේ. එබැවින් මෙහි සම්බන්ධකය යෙදීම වලංගු වේ. “අසංවර නොවන, අලංකාර නොවන පුද්ගලයෙකි” යැයි කියන ආකාරයටය. “ගයිර්” යන්න “හැර” හෝ “වෙනත්” යන අර්ථයෙන් යෙදෙන විට, එයට පසු “ලා” යොදා සම්බන්ධ කිරීම අවසර නැත.

“මා ළඟ අබ්දුල්ලාහ් හැර, සයිද් ද නැත” යැයි කීම භාෂා භාවිතයේදී සුදුසු නොවේ.

උමර් ඉබ්නු අල්-ඛත්තාබ් رضي الله عنه මෙසේ කියවීය: “ඔබ අනුග්‍රහ කළ අයගේ මාර්ගය; කෝපයට ලක්වූවන්ගේ නොව, නොමඟ ගියවුන්ගේද නොව.”

කෝපයට ලක්වූවන් යනු යුදෙව්වන් බවත්, නොමඟ ගියවුන් යනු ක්‍රිස්තියානීන් බවත් කියනු ලැබේ. මන්ද, අල්ලාහ් තආලා යුදෙව්වන් පිළිබඳව මෙසේ පැවසූ බැවිනි: “අල්ලාහ් ඔහුට ශාප කර, ඔහු කෙරෙහි කෝප වූ අය...” තවද ක්‍රිස්තියානීන් පිළිබඳව නොමඟ යාම ලෙස මෙසේ විනිශ්චය කළේය: “මීට පෙර නොමඟ ගිය ජනතාවගේ කැමැත්තන් අනුගමනය නොකරන්න.” සහ්ල් ඉබ්නු අබ්දුල්ලාහ් මෙසේ පැවසීය: “නව නිර්මාණාත්මක ආගමික පිළිවෙත් නිසා කෝපයට ලක්වූවන් නොව, සුන්නාවෙන් බැහැරව නොමඟ ගියවුන්ද නොව.”

අල්-ෆාතිහා කියවීම අවසන් කළ පසු, එයින් වෙන්වූ කෙටි විරාමයකින් “ආමීන්” යැයි පැවසීම කියවන්නාට සුන්නාවකි. එය සැහැල්ලුවෙන් උච්චාරණය කරනු ලැබේ. ව්‍යාකරණඥයන්ට අනුව එය දිගු කර හෝ කෙටි කර කියවීමද අවසර ඇත. එහි අර්ථය: “අල්ලාහ්නි, සවන් දී පිළිගනු මැනව” යන්නයි.

ඉබ්නු අබ්බාස් සහ කතාදා මෙසේ පැවසූහ: “එහි අර්ථය ‘එසේම වේවා’ යන්නයි.” මුජාහිද් මෙසේ පැවසීය: “එය අල්ලාහ් තආලාගේ නාමවලින් එකකි.” තවත් මතයකට අනුව එය ප්‍රාර්ථනාවට මුද්‍රාවකි. එසේම, එය අල්ලාහ් තම ගැත්තන් මත තබන මුද්‍රාවක් බවද කියනු ලැබේ.

ලිපියක් දූෂණයෙන් ආරක්ෂා කර එහි ඇති දේ අනාවරණය වීම වළක්වන මුද්‍රාවක් මෙන්, එමඟින් ඔවුන්ගෙන් විපත් දුරු කරනු ලැබේ.

ඉමාම් අබූ අලී අල්-හుసයින් ඉබ්නු මුහම්මද් අල්-කාදී සහ අබූ හාමිද් අහ්මද් ඉබ්නු අබ්දුල්ලාහ් අස්-සාලිහී අපට මෙසේ දැනුම් දුන්හ: අපට අබූ බක්ර් අහ්මද් ඉබ්නු හසන් අල්-හයිරී දැනුම් දුන්නේය; ඔහුට අබූ අලී මුහම්මද් ඉබ්නු අහ්මද් ඉබ්නු මුහම්මද් ඉබ්නු මඅ්කිල් අල්-මයිදානී දැනුම් දුන්නේය; ඔහුට මුහම්මද් ඉබ්නු යහ්යා දැනුම් දුන්නේය; ඔහුට අබ්දුර් රසාක් දැනුම් දුන්නේය; ඔහුට මඅ්මර්, අස්-සුහ්රීගෙන්, ඔහු ඉබ්නු අල්-මුසය්යිබ්ගෙන්, ඔහු අබූ හුරයිරා رضي الله عنه වෙතින් වාර්තා කළේය.

අබූ හුරයිරා رضي الله عنه වාර්තා කරන්නේ නබිතුමා صلى الله عليه وسلم මෙසේ පැවසූ බවයි: “ඉමාම් ‘කෝපයට ලක්වූවන්ගේ නොව, නොමඟ ගියවුන්ගේද නොව’ යැයි පැවසූ විට, ‘ආමීන්’ යැයි පවසන්න. මන්ද, මලාඉකාවරුන්ද ‘ආමීන්’ යැයි පවසති, ඉමාම්ද ‘ආමීන්’ යැයි පවසයි. යමෙකුගේ ‘ආමීන්’ කීම මලාඉකාවරුන්ගේ ‘ආමීන්’ කීම සමඟ එකඟ වුවහොත්, ඔහුගේ පෙර පව්වලට සමාව දෙනු ලැබේ.” 69—අන්-නිසා; 12—අල්-මුම්තහිනා; 60—අල්-මාඉදා; 77—අල්-මාඉදා. සහීහ්.