Udhëzimi në rrugën e drejtë

Tefsiri i shejh Abdurrahman Es-Sa’diut

Ihdinaŝ-ŝirâţal musteķîm” -“Na udhëzo në Rrugën e Drejtë” - Domethënë: Na i trego, na udhëzo dhe na jep sukses, për të vazhduar në Rrugën e Drejtë, në rrugën e qartë, që të çon tek Allahu i Lartësuar dhe te Xhenetet e Tij. Në këtë mënyrë, ne kërkojmë udhëzimin dhe suksesin prej Allahut të Madhëruar për dy gjëra: së pari, për njohjen e së vërtetës dhe, së dyti, për të punuar sipas kësaj të vërtete. Ne kërkojmë prej Allahut udhëzimin në Rrugën e Drejtë dhe vijimin në këtë rrugë.

Me fjalë të tjera, kërkesa bëhet fillimisht për të hyrë në Rrugën e Drejtë, dhe pastaj për të qenë i vazhdueshëm e i qëndrueshëm në këtë rrugë. Udhëzimi për të hyrë në Rrugën e Drejtë, është udhëzimi për të kuptuar dhe pranuar Islamin, dhe për të braktisur çdo fe tjetër. Ndërsa vijimi në këtë rrugë nënkupton suksesin për të njohur imtësitë e kësaj feje, si edhe veprimin sipas dispozitave të saj.

Kjo lutje është një ndër më gjithëpërfshirëset dhe më të dobishmet për robin, prandaj, për shkak edhe të nevojës së tij të madhe në këtë aspekt, u bë e detyrueshme që ai të lutet me fjalët e saj në çdo rekat namazi që e fal për Allahun. Kjo Rrugë e Drejtë tregohet më poshtë: “Në rrugën e atyre të cilët i begatove” - Kjo është pikërisht rruga e profetëve, e të sinqertëve ( sidikin ), dëshmorëve dhe e të mirëve ( ŝâliĥîne ).

“Jo në rrugën e atyre që merituan zemërimin” - Pra, Rruga e Drejtë nuk është ajo që ndoqën të mallkuarit dhe ata që merituan zemërimin e Allahut, të cilët e njohën të vërtetën dhe më pas e braktisën atë e nuk punuan sipas saj. Ata që vepruan kështu ishin çifutët dhe të ngjashmit me ta. “…dhe as në rrugën e të humburve” - Rruga e Drejtë nuk është as ajo që ndoqën të humburit, ata të cilët e braktisën dhe e shpërfillën të vërtetën nga padituria dhe përhumbja e tyre, siç ishin të krishterët dhe të ngjashmit me ta.

Disa dobi nga kjo sure Kjo sure, edhe pse e shkurtër, ka përmbledhur mes rreshtave të saj atë që asnjë sure në Kur’ân nuk e ka sjellë në këtë mënyrë. Ajo ka përmendur dhe sqaruar të trija llojet e teuhidit, që janë: 1. Teuhidi rububije (ose njësimin e Zotit në veprat e posaçme të Tij, për sa u përket çështjeve të krijimit, sundimit dhe përkujdesjes së Tij ndaj krijesave), të cilin e kuptojmë nga fjala e Allahut të Madhëruar: “Zoti i botëve” ( Rabil âlemîn ). 2.

Teuhidi uluhije , ose njësimi i Zotit i shprehur në adhurimet që kryejnë krijesat. Kjo kuptohet në ajet nga fjala Allâh , që në kuptimin e saj gjuhësor do të thotë “i Adhuruar”, si edhe nga pjesa: “ Vetëm Ty të adhurojmë ”. 3. Teuhidi esmau ue sifat , ose njëshmëria e Allahut në meritimin e emrave dhe atributeve të Tij absolute.

Me fjalë të tjera, ky lloj teuhidi konsiston në pohimin apo pranimin e faktit që Allahu i Lartësuar është i emërtuar me emrat më të bukur dhe është i cilësuar me atributet më absolute, të cilat Ai i ka pohuar për Vetveten dhe të cilat i ka deklaruar për Të Profeti (a.s) i Tij. Ky pohim bëhet ashtu siç është, larg çdo keqinterpretimi dhe pa u përpjekur të mohohet ndonjë prej këtyre emrave apo cilësive të Tij.

Më qartë, ai bëhet duke u larguar nga mohimi i plotë i cilësive ( teaŧîl ), ose nga krahasimi i tyre me cilësitë e krijesave ( temthîl ), ose nga përngjasimi, përafrimi apo shëmbëllimi me diçka tjetër ( teshbîh ). Për këtë, sikurse dhe u përmend, tregon fjala ‘ ĥamd ’ dhe kuptimet e saj. Gjithashtu, kjo sure dëshmon për vërtetësinë e institucionit të profetësisë, gjë të cilën e kuptojmë nga pjesa: “ Na udhëzo në Rrugën e Drejtë ”, sepse udhëzimi në Rrugën e Drejtë nuk mund të arrihet pa ekzistencën e profetëve, pa të zgjedhurit e Zotit dhe pa shpalljet hyjnore.

Kjo sure flet edhe për shpërblimin e llogarinë që i pret krijesat për veprat që kanë kryer. Ky kuptim merret nga fjala e Allahut të Madhëruar: “ Mâliki jeumiddîn ” (Sunduesit të Ditës së Gjykimit). Kjo llogari e asaj dite do të jetë me drejtësi, sepse fjala ‘ din ’ do të thotë ‘shpërblim me drejtësi’.

Surja tregon bindshëm besimin e drejtë në fushën e ( kaderit ) përcaktimit të Allahut, duke pohuar faktin që robi është i lirë të veprojë, ndryshe nga çka thonë grupet e humbura, të ashtuquajtura Xhebrie apo Kaderie , të cilët ose e zhveshin robin nga çdo lloj përgjegjësie dhe mundësie veprimi, ose i japin atij pavarësi, mundësi dhe fushë veprimi absolute, të pavarur prej dëshirës dhe vullnetit suprem të Allahut të Madhëruar. Në këtë sure kundërshtohen të gjitha grupet e humbura, gjë që shfaqet në pjesën: “ Na udhëzo në Rrugën e Drejtë ”.

Rruga e drejtë nënkupton dy shtylla parimore: njohjen e së vërtetës dhe punën sipas kësaj të vërtete, dhe dihet se çdo grup i humbur është i tillë, sepse ka neglizhuar njërën prej këtyre dy shtyllave të rëndësishme. Kjo sure nxit, gjithashtu, edhe sinqeritetin në adhurimin ndaj Allahut dhe në kërkimin e ndihmës e të mbështetjes vetëm prej Tij. Kjo kuptohet nga fragmenti: “ Vetëm Ty të adhurojmë dhe vetëm tek Ti ndihmë kërkojmë ”.

Tefsiri i imamit Ibn Kethir

“Udhëzona në rrugën e drejtë.” Shumica e lexuesve të Kuranit e lexojnë me shkronjën ṣād. Është lexuar edhe me sīn, si dhe me zāy. El-Ferrā’ ka thënë: “Kjo është e folur e fiseve Benu ‘Udhra, Belkajn dhe Benu Kelb.”

Pasi parapriu lavdërimi i Atij të cilit i kërkohet, të Bekuarit e të Lartësuarit, ishte e përshtatshme që pas tij të vinte kërkesa, ashtu siç thuhet: “Gjysma e saj është për Mua dhe gjysma për robin Tim, dhe robit Tim i takon ajo që kërkoi.” Kjo është gjendja më e përsosur e lutësit: ta lavdërojë Atë të cilit i drejtohet, pastaj t’i kërkojë nevojën e vet, sepse kjo e ndihmon më shumë kërkesën të plotësohet dhe lutjen të pranohet. Prandaj Allahu i Lartësuar e udhëzoi njeriun drejt kësaj mënyre, sepse ajo është më e përsosura.

Ndonjëherë kërkesa parashtrohet duke treguar gjendjen e lutësit dhe nevojën e tij, siç tha Musai, paqja qoftë mbi të: “Zoti im, unë kam nevojë për çfarëdo të mire që Ti të më zbresësh.” (El-Kasas, 28:24) Ndonjëherë, krahas kësaj, paraprihet edhe përshkrimi i Atij të cilit i drejtohet, si në lutjen e Dhun-Nunit: “Nuk ka të adhuruar tjetër me të drejtë përveç Teje! I lavdëruar qofsh! Vërtet, unë kam qenë prej zullumqarëve.”

(El-Enbija’, 21:87) E ndonjëherë bëhet vetëm duke e lavdëruar Atë të cilit i drejtohet, siç tha poeti: “A ta përmend nevojën time, apo më mjafton turpi yt, sepse turpi është prej virtyteve të tua? Nëse dikush të lavdëron qoftë edhe një ditë, atij i mjafton lavdërimi që të mos kërkojë më.”

Këtu udhëzimi përfshin tregimin e rrugës dhe dhënien e suksesit për ta ndjekur atë. Fjala “udhëzo” mund të marrë kundrinor të drejtpërdrejtë pa parafjalë, si në ajetin “Udhëzona në rrugën e drejtë”, dhe kështu përmban kuptimet: “frymëzona”, “na jep sukses”, “na dhuro” ose “na jep”. Allahu thotë: “Dhe ia treguam atij të dyja rrugët” (El-Beled, 90:10), domethënë, ia bëmë të qartë të mirën dhe të keqen. Udhëzimi mund të vijë edhe me parafjalën “drejt”, si në fjalët e Allahut: “Ai e zgjodhi dhe e udhëzoi drejt një rruge të drejtë.”

(En-Nahl, 16:121) Dhe: “Çojini ata në rrugën e Xhehenemit.” (Es-Saffat, 37:23) Kjo ka kuptimin e udhëzimit dhe tregimit të rrugës. Po kështu, Allahu thotë: “Dhe, me të vërtetë, ti udhëzon drejt rrugës së drejtë.” (Esh-Shura, 42:52) Udhëzimi mund të marrë edhe parafjalën “për”, siç thonë banorët e Xhenetit: “Lavdi Allahut, i Cili na udhëzoi për këtë!”

(El-A‘raf, 7:43), domethënë, na dha sukses për këtë dhe na bëri të denjë për të.

Sa i përket rrugës së drejtë, imam Ebu Xha‘fer ibn Xheriri ka thënë: “Të gjithë dijetarët e tefsirit janë pajtuar se rruga e drejtë është rruga e qartë, pa asnjë shtrembërim. Kështu është edhe në gjuhën e të gjithë arabëve.” Ndër dëshmitë për këtë është vargu i Xherir ibn ‘Atijje el-Hatfit: “Prijësi i besimtarëve është në një rrugë të drejtë, kurse shtigjet janë shtrembëruar.” Ai tha: “Dëshmitë për këtë janë më të shumta nga sa mund të numërohen.”

Arabët pastaj e përdorin fjalën “rrugë” për çdo fjalë a vepër që përshkruhet si e drejtë ose e shtrembër: të drejtën e quajnë të drejtë, kurse të shtrembrën, të shtrembër.

Më pas, shprehjet e komentuesve të brezave të parë dhe të mëvonshëm ndryshojnë në shpjegimin e “rrugës”, ndonëse të gjitha kthehen te një kuptim: ndjekja e Allahut dhe të Dërguarit të Tij. Është transmetuar se ajo është Libri i Allahut. Ibn Ebi Hatim ka thënë: Na tregoi el-Hasan ibn ‘Arefe, i cili tha: Më tregoi Jahja ibn Jeman, nga Hamza ez-Zajjati, nga Sa‘di, Ebu el-Mukhtar et-Ta’i, nga djali i vëllait të el-Harith el-A‘verit, nga el-Harith el-A‘veri, se ‘Ali ibn Ebi Talibi, Allahu qoftë i kënaqur me të, ka thënë: I Dërguari i Allahut ﷺ tha: “Rruga e drejtë është Libri i Allahut.”

Këtë e transmetoi edhe Ibn Xheriri nga Hamza ibn Habib ez-Zajjati. Ahmedi dhe Tirmidhiu e transmetuan nga el-Harith el-A‘veri, nga ‘Aliu, në formë të ngritur te Profeti ﷺ: “Ai është litari i fortë i Allahut, Përkujtimi i Urtë dhe rruga e drejtë.” Ky transmetim është përcjellë edhe si fjalë e ‘Aliut, pa ia atribuar Profetit; dhe kjo duket më e saktë, Allahu e di më së miri.

Eth-Theuri ka transmetuar nga Mensuri, nga Ebu Vaili, nga ‘Abdullahu, se ai tha: “Rruga e drejtë është Libri i Allahut.” Është thënë edhe se ajo është Islami. Ed-Dahhaku ka transmetuar nga Ibn ‘Abbasi se Xhibrili i tha Muhamedit, paqja dhe bekimet e Allahut qofshin mbi të dy: “Thuaj: ‘O Muhamed, udhëzona në rrugën e drejtë.’” Domethënë: “Udhëzona në rrugën që udhëzon; ajo është feja e Allahut, në të cilën nuk ka shtrembërim.”

Mejmun ibn Mihran ka transmetuar nga Ibn ‘Abbasi, për fjalët “Udhëzona në rrugën e drejtë”, se ai tha: “Kjo është Islami.” Isma‘il ibn ‘Abdurrahman es-Suddi i Madh transmetoi nga Ebu Malik dhe nga Ebu Salihu, nga Ibn ‘Abbasi; si dhe nga Murra el-Hemdani, nga Ibn Mes‘udi, dhe nga disa prej shokëve të Profetit ﷺ, se për fjalët “Udhëzona në rrugën e drejtë” thanë: “Ajo është Islami.” ‘Abdullah ibn Muhamed ibn ‘Akil transmetoi nga Xhabiri se ai tha: “Udhëzona në rrugën e drejtë”, domethënë, Islami. Ai tha: “Ajo është më e gjerë se hapësira ndërmjet qiellit dhe tokës.”

Ibn el-Hanefijje ka thënë për ajetin “Udhëzona në rrugën e drejtë”: “Ajo është feja e Allahut, përveç së cilës Allahu nuk pranon fe tjetër prej robërve.” ‘Abdurrahman ibn Zejd ibn Eslem ka thënë se rruga e drejtë është Islami.

Në hadithin që Imam Ahmedi e transmeton në Musnedin e tij thuhet: Na tregoi el-Hasan ibn Sevvar Ebu el-‘Ala’, na tregoi Lejthi, domethënë Ibn Sa‘di, nga Mu‘avije ibn Salih, se ‘Abdurrahman ibn Xhubejr ibn Nufejri i tregoi nga babai i tij, nga en-Nevvas ibn Sem‘ani, se i Dërguari i Allahut ﷺ tha: “Allahu ka sjellë një shembull: një rrugë të drejtë, në të dy anët e së cilës ka dy mure me dyer të hapura. Mbi dyert ka perde të lëshuara. Në hyrje të rrugës qëndron një thirrës që thotë: ‘O njerëz, hyni të gjithë në rrugë dhe mos u shmangni!’ Dhe një thirrës thërret nga sipër rrugës.

Kur njeriu dëshiron të hapë ndonjërën prej atyre dyerve, ai i thotë: ‘Mjerë ti, mos e hap! Nëse e hap, do të hysh brenda.’ Rruga është Islami; dy muret janë kufijtë e Allahut; dyert e hapura janë ndalesat e Allahut; thirrësi në hyrje të rrugës është Libri i Allahut; ndërsa thirrësi që thërret nga sipër rrugës është këshilluesi i Allahut në zemrën e çdo muslimani.” Kështu e transmetuan edhe Ibn Ebi Hatimi dhe Ibn Xheriri nga Lejthi ibn Sa‘di.

Tirmidhiu dhe Nesaiu e transmetuan të dy nga ‘Ali ibn Huxhri, nga Bekijje, nga Buxhejr ibn Sa‘di, nga Khalid ibn Ma‘dani, nga Xhubejr ibn Nufejri, nga en-Nevvas ibn Sem‘ani. Zinxhiri i këtij hadithi është i saktë, Allahu e di më së miri.

Muxhahidi ka thënë për “Udhëzona në rrugën e drejtë”: “Në të vërtetën.” Ky kuptim është më gjithëpërfshirës dhe nuk kundërshton atë që u tha më parë. Ibn Ebi Hatimi dhe Ibn Xheriri transmetuan nga Ebu en-Nadr Hashim ibn el-Kasim, i cili tha: Na tregoi Hamza ibn el-Mugire, nga ‘Asim el-Ahveli, nga Ebu el-‘Alije, për fjalët “Udhëzona në rrugën e drejtë”: “Ajo është Profeti ﷺ dhe dy shokët e tij pas tij.” ‘Asimi tha: “Ia përmendëm këtë el-Hasanit, i cili tha: ‘Ebu el-‘Alije ka thënë të vërtetën dhe ka këshilluar mirë.’”

Të gjitha këto shpjegime janë të sakta dhe plotësojnë njëri-tjetrin. Kush ndjek Profetin ﷺ dhe merr si shembull dy pasuesit e tij, Ebu Bekrin dhe ‘Umerin, ka ndjekur të vërtetën; kush ndjek të vërtetën, ka ndjekur Islamin; kush ndjek Islamin, ka ndjekur Kuranin, Librin e Allahut, litarin e Tij të fortë dhe rrugën e Tij të drejtë. Pra, të gjitha janë të sakta dhe dëshmojnë për njëra-tjetrën. Lavdia i qoftë Allahut!

Et-Taberaniu ka thënë: Na tregoi Muhamed ibn el-Fadl es-Sakti, na tregoi Ibrahim ibn Mehdi el-Misisi, na tregoi Jahja ibn Zekerijja ibn Ebi Za’ide, nga el-A‘mesh, nga Ebu Vaili, nga ‘Abdullahu, se ai tha: “Rruga e drejtë është ajo në të cilën na la i Dërguari i Allahut ﷺ.”

Për këtë arsye, imam Ebu Xha‘fer ibn Xheriri, Allahu e mëshiroftë, ka thënë: “Interpretimi më i përshtatshëm i këtij ajeti, sipas meje, domethënë i fjalëve ‘Udhëzona në rrugën e drejtë’, është që të kuptohet: ‘Na jep sukses të qëndrojmë të patundur në atë që Ti ke zgjedhur dhe në të cilën u dhe sukses atyre robërve të Tu që i ke begatuar me fjalë e vepra; kjo është rruga e drejtë.’

Sepse atij që i jepet sukses për atë që u është dhënë sukses të begatuarve të Allahut, prej profetëve, të sinqertëve, dëshmorëve dhe të drejtëve, i është dhënë sukses në Islam, në besimin te të dërguarit, në kapjen pas Librit, në zbatimin e urdhrave të Allahut dhe largimin nga ndalesat e Tij, si dhe në ndjekjen e rrugës së Profetit ﷺ, të katër kalifëve dhe të çdo robi të drejtë. Të gjitha këto janë pjesë e rrugës së drejtë.”

Nëse thuhet: “Përse besimtari kërkon udhëzim në çdo kohë, në namaz e gjetiu, kur ai tashmë është i udhëzuar? A është kjo kërkim i diçkaje që tashmë është arritur?” Përgjigjja është: Jo. Po të mos kishte nevojë robi, natë e ditë, t’i kërkonte Allahut udhëzim, Allahu nuk do ta kishte udhëzuar drejt kësaj lutjeje.

Robi ka nevojë për Allahun e Lartësuar në çdo çast dhe gjendje, që ta bëjë të qëndrueshëm në udhëzim, ta rrënjosë në të, t’i japë mprehtësi, ta shtojë udhëzimin e tij dhe ta ndihmojë të vazhdojë në të. Robi nuk zotëron për veten as dobi, as dëm, përveç asaj që dëshiron Allahu. Prandaj Allahu i Lartësuar e udhëzoi që t’i kërkojë në çdo kohë ndihmë, qëndrueshmëri dhe sukses. I lumtur është ai që Allahu e udhëzon t’i lutet Atij, sepse Allahu ka marrë përsipër t’i përgjigjet lutësit kur ai e lut, sidomos atij që ndodhet në ngushticë, ka nevojë dhe është i varur prej Tij në çdo orë të natës e të ditës.

Allahu i Lartësuar ka thënë: “O ju që keni besuar! Besoni Allahun, të Dërguarin e Tij, Librin që ia ka zbritur të Dërguarit të Tij dhe Librin që e ka zbritur më parë...” (En-Nisa’, 4:136). Ai i urdhëroi besimtarët të besojnë, por kjo nuk është kërkim i diçkaje të arritur tashmë; kuptimi është: qëndrueshmëria, vazhdimësia dhe këmbëngulja në veprat që ndihmojnë në këtë. Allahu e di më së miri.

Allahu i urdhëroi robërit e Tij besimtarë të thonë: “Zoti ynë, mos i bëj zemrat tona të shmangen pasi na ke udhëzuar dhe na dhuro mëshirë prej Teje! Vërtet, Ti je Dhuruesi i Madh.” (Al ‘Imran, 3:8) Ebu Bekri, Allahu qoftë i kënaqur me të, e lexonte fshehtas këtë ajet në rekatin e tretë të namazit të akshamit, pas sures El-Fatiha. Prandaj kuptimi i fjalëve të Allahut “Udhëzona në rrugën e drejtë” është: “Na bëj të qëndrueshëm në të dhe mos na kthe në një rrugë tjetër.”

Është përmendur më parë hadithi se, kur robi thotë: “Udhëzona në rrugën e drejtë” e deri në fund të sures, Allahu thotë: “Kjo është për robin Tim dhe robit Tim i takon ajo që kërkoi.”

Fjalët “në rrugën e atyre që u ke dhuruar mirësi” e shpjegojnë “rrugën e drejtë”. Sipas gramatikanëve, kjo është zëvendësuese e saj; mund të jetë edhe sqarim. Ata që Allahu i ka begatuar janë përmendur në suren En-Nisa’, ku thuhet: “Kushdo që i bindet Allahut dhe të Dërguarit, do të jetë me ata të cilëve Allahu u ka dhuruar mirësi: me profetët, të sinqertët, dëshmorët dhe të drejtët. Sa shokë të mirë janë ata!

Ky është bujari prej Allahut dhe Allahu mjafton si i Gjithëdijshëm.” (En-Nisa’, 4:69–70)

Ed-Dahhaku ka transmetuar nga Ibn ‘Abbasi se “rruga e atyre që u ke dhuruar mirësi” do të thotë: atyre që i ke begatuar me bindje e adhurim prej engjëjve, profetëve, të sinqertëve, dëshmorëve dhe të drejtëve. Kjo përputhet me fjalët e Zotit tonë: “Kushdo që i bindet Allahut dhe të Dërguarit, do të jetë me ata të cilëve Allahu u ka dhuruar mirësi...” deri në fund të ajetit. Ebu Xha‘feri transmetoi nga er-Rabi‘ ibn Enesi se për fjalët “në rrugën e atyre që u ke dhuruar mirësi” ai tha: “Ata janë profetët.” Ibn Xhurejxhi transmetoi nga Ibn ‘Abbasi se ata janë besimtarët; kështu ka thënë edhe Muxhahidi.

Uekia ka thënë: “Ata janë muslimanët.” ‘Abdurrahman ibn Zejd ibn Eslem ka thënë: “Ata janë Profeti ﷺ dhe ata që ishin me të.” Shpjegimi i mëparshëm i transmetuar nga Ibn ‘Abbasi është më i përgjithshëm dhe më gjithëpërfshirës, Allahu e di më së miri.

Fjalët e Allahut “jo në rrugën e atyre që kanë shkaktuar zemërimin, as në rrugën e atyre që janë të humbur” vijnë pas “Udhëzona në rrugën e drejtë, në rrugën e atyre që u ke dhuruar mirësi”, të cilët u përshkruan si njerëz të udhëzimit, qëndrueshmërisë dhe bindjes ndaj Allahut e të dërguarve të Tij, që zbatojnë urdhrat e Tij dhe i lënë ndalesat e paralajmërimet e Tij.

Pra, na udhëzo jo në rrugën e atyre që kanë shkaktuar zemërimin: atyre që vullneti u është prishur, e kanë njohur të vërtetën, por janë larguar prej saj; dhe as në rrugën e të humburve: atyre që u mungon dija, ndaj enden të hutuar në humbje dhe nuk e gjejnë të vërtetën. Shprehja u përforcua me fjalën “as”, për të treguar se ka dy rrugë të prishura, rrugët e hebrenjve dhe të krishterëve.

Disa gramatikanë kanë pretenduar se fjala “jo në rrugën” këtu është përjashtimore, çka do ta bënte përjashtimin të shkëputur, sepse të përjashtuarit nuk janë prej atyre që u është dhuruar mirësi. Por shpjegimi që kemi paraqitur është më i përshtatshëm, siç tregon vargu i poetit: “Sikur të ishe një nga devetë e fisit Benu Ukajsh, do të dëgjohej krisma pranë këmbëve të tua nga një enë e vjetër.” Kuptimi është: “Sikur të ishe një deve nga devetë e Benu Ukajshit”; emri është lënë pa u përmendur dhe është mjaftuar me mbiemrin.

Po kështu, fjalët “jo në rrugën e atyre që kanë shkaktuar zemërimin” kanë kuptimin: “jo në rrugën e atyre që kanë shkaktuar zemërimin”; emri “rrugë” është lënë pa u përmendur, ndërsa kuptohet nga konteksti, pra nga fjalët e Allahut “Udhëzona në rrugën e drejtë, në rrugën e atyre që u ke dhuruar mirësi”. Disa kanë pretenduar se “as” në fjalët “as të të humburve” është e tepërt dhe se kuptimi, sipas tyre, është: “jo në rrugën e atyre që kanë shkaktuar zemërimin dhe të të humburve”. Si dëshmi kanë sjellë vargun e el-‘Axhaxhit: “Në një pus pa fund ai eci pa e ditur”, duke e interpretuar “pa fund” si “fund”. E sakta është ajo që thamë më parë.

Për këtë arsye, Ebu ‘Ubejd el-Kasim ibn Selami transmeton në librin e tij “Fada’il el-Kur’an”, nga Ebu Mu‘avije, nga el-A‘mesh, nga Ibrahim, nga el-Esved, nga ‘Umer ibn el-Khattabi, Allahu qoftë i kënaqur me të, se ai lexonte: “jo në rrugën e atyre që kanë shkaktuar zemërimin, as në rrugën e atyre që janë të humbur.” Zinxhiri i këtij transmetimi është i saktë. Ky lexim duhet kuptuar si shpjegim i tij, dhe vërteton atë që thamë: fjala “as” është përdorur për ta përforcuar mohimin dhe për të dalluar dy rrugët, që të dyja të shmangen. Rruga e besimtarëve përmban njohjen e së vërtetës dhe zbatimin e saj.

Hebrenjve u mungoi zbatimi, ndërsa të krishterëve u mungoi dija. Prandaj zemërimi u përket hebrenjve, kurse humbja të krishterëve, sepse ai që e njeh të vërtetën dhe e lë meriton zemërimin, ndryshe nga ai që nuk e njeh. Të krishterët kishin një synim, por nuk e gjetën rrugën drejt tij, sepse nuk iu qasën çështjes nga hyrja e duhur, që është ndjekja e të Dërguarit të vërtetë; kështu humbën. Si hebrenjtë, ashtu edhe të krishterët janë të humbur dhe kanë shkaktuar zemërimin, por tipari më i veçantë i hebrenjve është zemërimi, kurse i të krishterëve humbja. Këtë e vërtetojnë hadithet dhe transmetimet.

Imam Ahmedi ka thënë: Na tregoi Muhamed ibn Xha‘fer, na tregoi Shu‘be, i cili tha: Kam dëgjuar Semmak ibn Harbin të thotë: Kam dëgjuar ‘Abbad ibn Hubajshin të transmetojë nga ‘Adi ibn Hatimi: “Kalorësia e të Dërguarit të Allahut ﷺ erdhi, mori hallën time dhe disa njerëz, e kur i sollën para të Dërguarit të Allahut ﷺ, ata u rreshtuan përpara tij. Ajo tha: ‘O i Dërguari i Allahut, ai që kujdesej për mua është larguar dhe pasardhësit më janë shkëputur. Jam plakë e madhe dhe nuk kam më fuqi për shërbim. Bëj mirësi ndaj meje; Allahu të bëftë mirësi!’

Ai tha: ‘Kush është kujdestari yt?’ Ajo tha: ‘‘Adi ibn Hatimi.’ Ai tha: ‘Ai që iku nga Allahu dhe i Dërguari i Tij?’ Pastaj, kur ai u kthye, pranë tij ishte një burrë që m’u duk se ishte ‘Aliu. Ai i tha: ‘Kërkoji të të japë një kafshë për udhëtim.’

Ajo ia kërkoi dhe ai urdhëroi t’i jepej. Ajo erdhi tek unë dhe tha: ‘Ai bëri diçka që babai yt nuk do ta bënte. Atij i vjen filani dhe ai i jep; i vjen tjetri dhe ai i jep.’ Shkova tek ai dhe pashë pranë tij një grua e dy fëmijë, ose një fëmijë, dhe u përmend se ishin afër Profetit ﷺ.

Kuptova se ai nuk ishte mbreti Kisra e as Cezari. Ai tha: ‘O ‘Adi, çfarë të pengon të thuash: “Nuk ka të adhuruar tjetër me të drejtë përveç Allahut”? A ka të adhuruar tjetër përveç Allahut?’ Ai tha: ‘Çfarë të pengon të thuash: “Allahu është më i Madhi”?

A ka ndonjë gjë më të madhe se Allahu?’ Ai tha: ‘Atëherë përqafova Islamin dhe pashë që fytyra e tij u ndriçua nga gëzimi. Ai tha: “Ata që kanë shkaktuar zemërimin janë hebrenjtë, kurse të humburit janë të krishterët.”’” Pastaj përmendi hadithin.

Tirmidhiu e transmetoi nga Semmak ibn Harbi dhe tha: “Hadith hasen garib; e njohim vetëm përmes transmetimit të tij.” Unë them: Hamad ibn Seleme e ka transmetuar nga Semmak, nga Merij ibn Kutri, nga ‘Adi ibn Hatimi, i cili tha: E pyeta të Dërguarin e Allahut ﷺ për fjalët e Allahut “jo në rrugën e atyre që kanë shkaktuar zemërimin”. Ai tha: “Ata janë hebrenjtë.” Për “as të të humburve” tha: “Ata janë të krishterët, të humburit.”

Kështu e transmetoi edhe Sufjan ibn ‘Ujejne nga Isma‘il ibn Ebi Khalidi, nga esh-Sha‘bij, nga ‘Adi ibn Hatimi. Ky hadith i ‘Adiut është transmetuar në disa rrugë dhe me shumë variante, të cilat do të zgjateshin po të përmendeshin.

‘Abdurrezzaku ka thënë: Na njoftoi Ma‘meri, nga Budejli el-‘Ukejli, i cili më njoftoi se ‘Abdullah ibn Shekiku i kishte treguar nga dikush që e kishte dëgjuar Profetin ﷺ në luginën e Kurës, ndërsa ai ishte mbi kalë. Një burrë nga fisi Benu Kajni e pyeti: “O i Dërguari i Allahut, cilët janë këta?” Ai tha: “Ata që kanë shkaktuar zemërimin” dhe bëri shenjë nga hebrenjtë; “ndërsa të humburit janë të krishterët.” Këtë e transmetuan edhe el-Xheriri, ‘Urve dhe Khalid el-Hadhha’ nga ‘Abdullah ibn Shekiku, por si transmetim të ndërprerë, pa përmendur personin që e kishte dëgjuar Profetin ﷺ.

Në transmetimin e ‘Urves përmendet ‘Abdullah ibn ‘Umeri; Allahu e di më së miri. Ibn Merduejhi transmetoi nga Ibrahim ibn Tahmani, nga Budejl ibn Mejsera, nga ‘Abdullah ibn Shekiku, nga Ebu Dherri, se ai tha: E pyeta të Dërguarin e Allahut ﷺ për ata që kanë shkaktuar zemërimin dhe ai tha: “Hebrenjtë.” E pyeta për të humburit dhe ai tha: “Të krishterët.”

Es-Suddi transmetoi nga Ebu Maliku dhe Ebu Salihu, nga Ibn ‘Abbasi; si dhe nga Murra el-Hemdani, nga Ibn Mes‘udi dhe nga disa prej shokëve të Profetit ﷺ, se “ata që kanë shkaktuar zemërimin” janë hebrenjtë, ndërsa “të humburit” janë të krishterët. Ed-Dahhaku dhe Ibn Xhurejxhi transmetuan nga Ibn ‘Abbasi se të parët janë hebrenjtë dhe të dytët të krishterët. Kështu thanë edhe er-Rabi‘ ibn Enesi, ‘Abdurrahman ibn Zejd ibn Eslemi dhe disa të tjerë. Ibn Ebi Hatimi ka thënë: “Nuk di të ketë mospajtim mes komentuesve për këtë.”

Dëshmi për fjalët e këtyre imamëve se hebrenjtë kanë shkaktuar zemërimin dhe të krishterët janë të humbur është hadithi i përmendur më parë, si dhe fjala e Allahut në suren El-Bekare, kur u drejtohet bijve të Israilit: “Sa e shëmtuar është ajo për të cilën e shitën veten: të mohojnë atë që Allahu ka shpallur, nga zilia se Allahu ia zbret mirësinë e Vet kujt të dojë prej robërve të Tij. Kështu, ata merituan zemërim pas zemërimi, kurse mohuesit do të kenë dënim poshtërues.” (El-Bekare, 2:90) Në suren El-Ma’ide thuhet: “Thuaj: ‘A doni t’ju tregoj për një shpërblim edhe më të keq te Allahu?

Atë që Allahu e ka mallkuar dhe mbi të cilin ka rënë zemërimi i Tij, disa prej të cilëve i ka shndërruar në majmunë dhe derra dhe që kanë adhuruar idhujt e rremë. Ata kanë vendin më të keq dhe janë më të largëtit nga rruga e drejtë.’” (El-Ma’ide, 5:60) Allahu i Lartësuar thotë: “Ata që mohuan nga bijtë e Israilit u mallkuan nga gjuha e Daudit dhe e Isait, birit të Merjemes. Kjo ndodhi ngaqë nuk iu bindën dhe i kalonin kufijtë.

Ata nuk e ndalonin njëri-tjetrin nga veprat e këqija që bënin. Sa të shëmtuara ishin veprat e tyre!” (El-Ma’ide, 5:78–79)

Në jetëshkrimet profetike transmetohet për Zejd ibn ‘Amr ibn Nufejlin se, kur ai dhe një grup shokësh të tij shkuan në Sham për të kërkuar fenë e pastër, hebrenjtë i thanë: “Nuk mund të hysh në fenë tonë pa marrë pjesën tënde nga zemërimi i Allahut.” Ai tha: “Unë po i iki zemërimit të Allahut.” Të krishterët i thanë: “Nuk mund të hysh në fenë tonë pa marrë pjesën tënde nga pakënaqësia e Allahut.” Ai tha: “Nuk mund ta bëj këtë.”

Ai qëndroi në natyrshmërinë e tij të pastër, u largua nga adhurimi i idhujve dhe feja e politeistëve dhe nuk u bashkua as me hebrenjtë, as me të krishterët. Ndërsa shokët e tij u bënë të krishterë dhe përqafuan krishterimin, sepse atëherë e gjetën më të afërt se fenë e hebrenjve. Mes tyre ishte edhe Ueraka ibn Naufeli. Pastaj Allahu e udhëzoi përmes Profetit të Tij, kur ai u dërgua; Ueraka besoi në atë që mori vesh prej shpalljes. Allahu qoftë i kënaqur me të.

Çështje: Mendimi i saktë i dijetarëve është se falet ngatërrimi mes dallimit të saktë të shkronjave ḍād dhe ẓā’, për shkak të afërsisë së vendartikulimit të tyre. Ḍādi shqiptohet nga pjesa e përparme e anës së gjuhës dhe pjesa e dhëmballëve që prek ajo; ẓā’ shqiptohet nga maja e gjuhës dhe skajet e dhëmbëve të përparmë të sipërm. Të dyja janë bashkëtingëllore të zëshme, të fërkuara dhe të theksuara. Për këtë arsye, atij që nuk i dallon u falet përdorimi i njërës në vend të tjetrës.

Allahu e di më së miri. Sa i përket hadithit “Unë jam më i artikuluari nga ata që flasin shkronjën ḍād”, ai nuk ka bazë. Allahu e di më së miri.

Kjo sure e madhërishme, e përbërë nga shtatë ajete, përfshin lavdërimin, madhërimin dhe falënderimin e Allahut, përmes përmendjes së emrave të Tij më të bukur, të cilët nënkuptojnë cilësitë e Tij më të larta; përmendjen e botës tjetër, Ditës së Shpërblimit; si dhe udhëzimin e robërve të Tij që t’i kërkojnë Atij, t’i përgjërohen dhe të heqin dorë nga mbështetja te fuqia e aftësia e tyre. Ajo i udhëzon të sinqeriteti në adhurim dhe teuhidi i Allahut në hyjninë e Tij, të Bekuarit e të Lartësuarit, si dhe te dëlirësimi i Tij nga të pasurit ortak, të barabartë ose të ngjashëm.

Ajo përfshin lutjen që Allahu t’i udhëzojë në rrugën e drejtë, fenë e qëndrueshme, dhe t’i bëjë të qëndrueshëm në të, derisa kjo t’i çojë të kalojnë urën e vërtetë mbi Xhehenem në Ditën e Kiametit, e cila i shpie në kopshtet e begatisë, pranë profetëve, të sinqertëve, dëshmorëve dhe të drejtëve. Sureja përmban nxitje për vepra të mira, që të jenë me njerëzit e tyre në Ditën e Kiametit, dhe paralajmërim kundër shtigjeve të së kotës, që të mos ringjallen atë ditë me ata që i ndjekin ato: me ata që kanë shkaktuar zemërimin dhe të humburit.

Sa bukur është që begatia t’i atribuohet Allahut në fjalët e Tij “në rrugën e atyre që u ke dhuruar mirësi”, ndërsa vepruesi nuk përmendet në fjalët “jo në rrugën e atyre që kanë shkaktuar zemërimin”, ndonëse Allahu është në të vërtetë Ai që e shkakton atë, siç thotë: “A nuk i ke parë ata që u miqësuan me njerëzit mbi të cilët ka rënë zemërimi i Allahut?” (El-Muxhadile, 58:14) Po kështu, devijimi u atribuohet atyre që e kanë atë, ndonëse Allahu i ka lënë të devijojnë sipas caktimit të Tij.

Allahu thotë: “Atë që Allahu e udhëzon, ai është i udhëzuari; ndërsa atij që Ai e lë të humbur, nuk do t’i gjesh mbrojtës që ta udhëzojë.” (El-Kehf, 18:17) Dhe: “Atë që Allahu e lë të humbur, askush nuk mund ta udhëzojë; Ai i lë të enden të hutuar në shfrenimin e tyre.” (El-A‘raf, 7:186) Ka edhe ajete të tjera që tregojnë se vetëm Ai, i Patëmeta, udhëzon dhe lë të humbur. Kjo është në kundërshtim me atë që thotë grupi i kaderijve dhe ata që ndjekin rrugën e tyre, se robërit zgjedhin e veprojnë vetë në këtë çështje.

Ata mbështeten te ajete me kuptim jo të prerë për të mbrojtur bidatin e tyre dhe lënë mënjanë ato që i kundërshtojnë qartazi. Kjo është gjendja e njerëzve të humbjes dhe devijimit. Në hadithin e saktë thuhet: “Kur t’i shihni ata që ndjekin ajetet me kuptim të paqartë, këta janë ata që Allahu i ka përmendur; ruhuni prej tyre.” Kjo lidhet me fjalët e Allahut: “Sa për ata që kanë devijim në zemrat e tyre, ata ndjekin atë që është e paqartë...”

(Al ‘Imran, 3:7) Pra, falënderimi i takon Allahut: askush që shpik bidat në Kuran nuk ka argument të saktë, sepse Kurani ka zbritur për ta dalluar të vërtetën nga e pavërteta dhe për të ndarë udhëzimin nga humbja. Në të nuk ka kundërthënie dhe as mospërputhje, sepse ai është shpallje prej Allahut, të Urtit e të Lavdëruarit.

Pjesë: Është e pëlqyeshme që ai që lexon suren El-Fatiha të thotë pas saj: “Amin”. Thuhet edhe “Emin”, me zanore të shkurtër. Kuptimi është: “O Allah, përgjigju!” Dëshmi për këtë është transmetimi i Imam Ahmedit, Ebu Daudit dhe Tirmidhiut nga Va’il ibn Huxhri, i cili tha: E dëgjova Profetin ﷺ të lexonte “jo në rrugën e atyre që kanë shkaktuar zemërimin, as në rrugën e të humburve”, pastaj tha “Amin” dhe e zgjati zërin.

Në transmetimin e Ebu Daudit thuhet se e ngriti zërin. Tirmidhiu tha: “Ky është hadith hasen.” Kjo është transmetuar edhe nga ‘Aliu, Ibn Mes‘udi dhe të tjerë. Ebu Hurejra ka thënë: “Kur i Dërguari i Allahut ﷺ lexonte ‘jo në rrugën e atyre që kanë shkaktuar zemërimin, as në rrugën e të humburve’, thoshte ‘Amin’, derisa ta dëgjonin ata pranë tij në rreshtin e parë.”

E transmetuan Ebu Daudi dhe Ibn Maxhe, ndërsa në një shtesë thuhet: “Xhamia jehonte prej saj.” Ed-Darekutniu tha: “Zinxhiri i tij është hasen.” Bilali i tha: “O i Dërguari i Allahut, mos ma paraprij mua me ‘Amin’.” E transmetoi Ebu Daudi.

Ebu Nasr el-Kushejriu transmetoi nga el-Hasani dhe Xha‘fer es-Sadiku se ata e theksonin mimin te fjala “Amin”, njësoj si në shprehjen “el-Bejt el-Haram” [Shtëpia e Shenjtë]. Shokët tanë dhe të tjerët kanë thënë: Kjo është e pëlqyeshme edhe për atë që nuk është në namaz, por theksohet veçanërisht për atë që falet, qoftë vetëm, imam apo ndjekës, në të gjitha gjendjet.

Kjo bazohet në hadithet e transmetuara nga Buhariu dhe Muslimi, nga Ebu Hurejra, Allahu qoftë i kënaqur me të, se i Dërguari i Allahut ﷺ tha: “Kur imami thotë ‘Amin’, thoni edhe ju ‘Amin’, sepse atij që ‘Amin’-i i tij përputhet me ‘Amin’-in e engjëjve, i falen mëkatet e mëparshme.” Në transmetimin e Muslimit thuhet se i Dërguari i Allahut ﷺ tha: “Kur dikush prej jush thotë ‘Amin’ në namaz dhe engjëjt në qiell thonë ‘Amin’, nëse njëra përputhet me tjetrën, atij i falen mëkatet e mëparshme.”

Në Sahihun e Muslimit, nga Ebu Musa, në formë të ngritur te Profeti ﷺ, thuhet: “Kur imami thotë ‘as të të humburve’, thoni ‘Amin’; Allahu do t’ju përgjigjet.”

Xhuvejberi ka transmetuar nga ed-Dahhaku, nga Ibn ‘Abbasi, se ai tha: E pyeta: “O i Dërguari i Allahut, ç’kuptim ka ‘Amin’?” Ai tha: “Zot, bëje!” El-Xhevheriu ka thënë se kuptimi i “Amin” është: “Kështu qoftë.” Tirmidhiu ka thënë: “Kuptimi i saj është: Mos na e zhgënje shpresën.”

Shumica kanë thënë: “Kuptimi është: O Allah, përgjigju lutjes sonë.” El-Kurtubiu transmetoi nga Muxhahidi, Xha‘fer es-Sadiku dhe Hilal ibn Kejsani se “Amin” është një prej emrave të Allahut të Lartësuar. Kjo është transmetuar nga Ibn ‘Abbasi në formë të ngritur te Profeti ﷺ, por nuk është e saktë, siç ka thënë Ebu Bekr ibn el-‘Arabi el-Maliki.

Pasuesit e Medhhebit të Malikut thonë se imami nuk thotë “Amin”, ndërsa ndjekësi e thotë, duke u mbështetur te transmetimi i Malikut nga Sumajji, nga Ebu Salihu, nga Ebu Hurejra, se i Dërguari i Allahut ﷺ tha: “Kur imami thotë ‘as të të humburve’, thoni ‘Amin’.” Ata u mbështetën edhe te hadithi i Ebu Musait: “Kur ai lexon ‘as të të humburve’, thoni ‘Amin’.” Por më parë kemi përmendur hadithin e transmetuar në dy koleksionet e sakta: “Kur imami thotë ‘Amin’, thoni edhe ju ‘Amin’.”

Po ashtu, është vërtetuar se Profeti ﷺ thoshte “Amin” pasi lexonte “jo në rrugën e atyre që kanë shkaktuar zemërimin, as në rrugën e të humburve.”

Shokët tanë kanë mospajtim për ngritjen e zërit me “Amin” nga ndjekësi në namazin ku lexohet me zë. Përmbledhja e mospajtimit është kjo: nëse imami harron të thotë “Amin”, ndjekësi e thotë me zë; për këtë nuk ka mospajtim. Nëse imami e thotë “Amin” me zë, mendimi i ri është që ndjekësi të mos e thotë me zë. Ky është edhe mendimi i Ebu Hanifes dhe një transmetim nga Maliku, sepse ajo është përmendje e Allahut dhe nuk thuhet me zë, si përmendjet e tjera të namazit.

Mendimi i vjetër është që ndjekësi ta thotë me zë. Ky është mendimi i Imam Ahmed ibn Hanbelit dhe transmetimi tjetër nga Maliku, sipas transmetimit të përmendur më parë: “derisa xhamia të jehojë.” Kemi edhe një mendim të tretë: nëse xhamia është e vogël, ndjekësi nuk e thotë me zë, sepse dëgjojnë leximin e imamit; nëse është e madhe, e thotë me zë, që “Amin”-i të dëgjohet në të gjitha anët e xhamisë. Allahu e di më së miri.

Imam Ahmedi transmeton në Musnedin e tij nga ‘Aishja, Allahu qoftë i kënaqur me të, se, kur hebrenjtë u përmendën në praninë e të Dërguarit të Allahut ﷺ, ai tha: “Ata nuk do të na kenë zili për asgjë aq sa na kanë zili për të premten, për të cilën Allahu na udhëzoi, ndërsa ata u larguan prej saj; për kiblen, drejt së cilës Allahu na udhëzoi, ndërsa ata u larguan prej saj; dhe për fjalën tonë ‘Amin’ pas imamit.” E transmetoi edhe Ibn Maxhe, me këtë formulim: “Hebrenjtë nuk ju kanë zili për asgjë sa ju kanë zili për selamin dhe ‘Amin’-in.”

Ai transmeton gjithashtu nga Ibn ‘Abbasi se i Dërguari i Allahut ﷺ tha: “Hebrenjtë nuk ju kanë zili për asgjë sa ju kanë zili për thënien ‘Amin’; prandaj thoni sa më shpesh ‘Amin’.” Në zinxhirin e tij është Talha ibn ‘Amri, i cili është i dobët. Ibn Merduejhi transmeton nga Ebu Hurejra se i Dërguari i Allahut ﷺ tha: “‘Amin’ është vula e Zotit të botëve mbi robërit e Tij besimtarë.” Enesi ka transmetuar se i Dërguari i Allahut ﷺ tha: “M’u dha ‘Amin’ në namaz dhe gjatë lutjes.

Askush para meje nuk e mori këtë, përveç Musait: Musai lutej dhe Haruni thoshte ‘Amin’. Prandaj përfundojeni lutjen me ‘Amin’, sepse Allahu do t’ju përgjigjet.” Disa e kanë nxjerrë prej këtu argumentin nga ky ajet i madhërishëm: “Musai tha: ‘Zoti ynë! Ti i ke dhënë Faraonit dhe parisë së tij stoli dhe pasuri në jetën e kësaj bote, që të largojnë njerëzit nga rruga Jote.

Zoti ynë, shkatërroje pasurinë e tyre dhe ngurtësoji zemrat e tyre, që të mos besojnë derisa të shohin dënimin e dhembshëm!’ Ai tha: ‘Lutja juaj është pranuar, prandaj qëndroni të dy në rrugën e drejtë dhe mos ndiqni rrugën e atyre që nuk dinë.’” (Junus, 10:88–89) Lutja i atribuohet vetëm Musait, por konteksti tregon se Haruni tha “Amin” dhe u konsiderua sikur kishte bërë lutje, sepse Allahu tha: “Lutja juaj është pranuar.” Kjo dëshmon se ai që thotë “Amin” pas lutjes është sikur ta ketë bërë vetë atë lutje.

Prandaj disa kanë thënë se ndjekësi nuk e lexon suren, sepse “Amin”-i i tij pas leximit të sures El-Fatiha llogaritet si leximi i saj. Për këtë ka ardhur edhe hadithi: “Kush ka imam, leximi i imamit është edhe leximi i tij.” Bilali thoshte: “O i Dërguari i Allahut, mos ma paraprij mua me ‘Amin’.” Ky argument përdoret për të thënë se ndjekësi nuk ka detyrë të lexojë në namazin ku imami lexon me zë. Allahu e di më së miri.

Për këtë arsye, Ibn Merduejhi ka thënë: Na tregoi Ahmed ibn el-Hasan, na tregoi ‘Abdullah ibn Muhamed ibn Selam, na tregoi Is’hak ibn Ibrahim, na tregoi Xheriri, nga Lejth ibn Ebi Sulejmi, nga Ka‘bi, nga Ebu Hurejra, se i Dërguari i Allahut ﷺ tha: “Kur imami thotë ‘jo në rrugën e atyre që kanë shkaktuar zemërimin, as në rrugën e të humburve’ dhe thotë ‘Amin’, nëse ‘Amin’-i i banorëve të tokës përputhet me ‘Amin’-in e banorëve të qiellit, Allahu ia fal robit mëkatet e mëparshme. Ai që nuk thotë ‘Amin’ i ngjan një burri që doli në luftë me një grup njerëzish.

Ata hodhën short për të ndarë pjesën e plaçkës; shortet e tyre dolën, ndërsa shorti i tij jo. Ai tha: ‘Pse nuk doli shorti im?’ I thanë: ‘Sepse ti nuk the “Amin”.’”

Në suren En-Nisa’, ajetet 69–70. Shumica e lexuesve e lexojnë fjalën “jo në rrugën” në rasën gjinore, si cilësor; ez-Zemakhshariu ka thënë se është lexuar edhe në rasën kallëzore si gjendje, dhe ky është leximi i të Dërguarit të Allahut ﷺ, i ‘Umer ibn el-Khattabit dhe i transmetuar nga Ibn Kethiri. Ajo që përshkruhet është përemri në fjalët “mbi ta”, ndërsa vepruesi është “u ke dhuruar mirësi”. Kuptimi është: “duke qenë ata...”

Po kështu, transmetohet se Ubej ibn Ka‘bi e lexonte kështu, që të mos mendohej se shprehja lidhet me ata “të cilëve u ke dhuruar mirësi”, siç thuhet për ta: “Ata mbi të cilët ka rënë mallkimi dhe zemërimi i Allahut.” (El-Ma’ide, 5:60) Dhe: “Ata u larguan më parë nga rruga e drejtë, i çuan shumë të tjerë në humbje dhe u shmangën nga rruga e drejtë.” (El-Ma’ide, 5:77). Kjo është e qartë.

“Janë hebrenjtë”; El-Bekare, 2:90; El-Ma’ide, 5:60; El-Ma’ide, 5:78–79; El-Muxhadile, 58:14; El-Kehf, 18:17; El-A‘raf, 7:186; Al ‘Imran, 3:7. Si në suret Jasin dhe Jemin; El-Ma’ide, 5:2. Është thënë se “atij që ‘Amin’-i i tij përputhet me ‘Amin’-in e engjëjve” nënkupton përputhje në kohë; është thënë: në përgjigjen e lutjes; dhe është thënë: në sinqeritetin e saj. Junus, 10:88–89.

Tefsiri i El-Begaviut

Fjalët e Allahut “Udhëzona në rrugën e drejtë”: “Udhëzona” do të thotë: na trego rrugën. ‘Aliu dhe Ubej ibn Ka‘bi kanë thënë: “Na bëj të qëndrueshëm”, ashtu siç i thuhet atij që është në këmbë: “Qëndro kështu derisa të kthehem tek ti”, domethënë: “Vazhdo në gjendjen ku je.” Besimtarët e bëjnë këtë lutje, ndonëse tashmë janë të udhëzuar, me kuptimin që të bëhen të palëkundur dhe të kërkojnë udhëzim edhe më të madh. Sipas pikëpamjes së pasuesve të Sunetit, mirësitë e veçanta dhe udhëzimet e Allahut nuk kanë fund.

Fjala “rruga” shqiptohet edhe “sirāt” me sīn; këtë lexim e transmetoi Uveis nga Ja‘kubi dhe ky është shqiptimi bazë. Ajo quhet “sirāt” sepse i gëlltit udhëtarët. Lexohet edhe me zāy, ndërsa Hamza e lexoi duke ndërmjetësuar mes sād-it dhe zāy-t. Të gjitha këto janë variante të sakta gjuhësore.

Shumica e lexuesve parapëlqejnë sād-in, sepse përputhet me shkrimin e Mus’hafit.

Për “rrugën e drejtë”, Ibn ‘Abbasi dhe Xhabiri, Allahu qoftë i kënaqur me ta, kanë thënë: “Ajo është Islami.” Këtë mendim ka edhe Mukatili. Ibn Mes‘udi, Allahu qoftë i kënaqur me të, ka thënë: “Ajo është Kurani.” Është transmetuar nga ‘Aliu, Allahu qoftë i kënaqur me të, në formë të ngritur te Profeti ﷺ: “Rruga e drejtë është Libri i Allahut.”

Se‘id ibn Xhubejri ka thënë: “Rruga e Xhenetit.” Sehl ibn ‘Abdullahu ka thënë: “Rruga e Sunetit dhe e bashkësisë.” Bekr ibn ‘Abdullah el-Muzeniu ka thënë: “Rruga e të Dërguarit të Allahut ﷺ.” Ebu el-‘Alije dhe el-Hasani kanë thënë: “I Dërguari i Allahut, familja e tij dhe dy shokët e tij.” Në gjuhë, fjala nënkupton rrugën e qartë.

Fjalët “në rrugën e atyre që u ke dhuruar mirësi” nënkuptojnë: atyre që i ke begatuar me udhëzim dhe sukses. ‘Ikrime ka thënë: “U dhurove qëndrueshmëri në besim dhe drejtësi; ata janë profetët, paqja qoftë mbi ta.” Është thënë se janë të gjithë ata që Allahu i bëri të qëndrueshëm në besim, prej profetëve dhe besimtarëve, të cilët Allahu i përmend në fjalët: “Ata janë me ata të cilëve Allahu u ka dhuruar mirësi: me profetët...” deri në fund të ajetit. Ibn ‘Abbasi ka thënë: “Ata janë njerëzit e Musait dhe të Isait, paqja qoftë mbi ta, para se ta ndryshonin fenë e tyre.”

‘Abdurrahman ibn Zejdi ka thënë: “Ata janë Profeti ﷺ dhe ata që ishin me të.” Ebu el-‘Alije ka thënë: “Ata janë familja e të Dërguarit të Allahut ﷺ, Ebu Bekri dhe ‘Umeri, Allahu qoftë i kënaqur me të dy, si dhe familja e tij.” Shehr ibn Hushbi ka thënë: “Ata janë shokët e të Dërguarit të Allahut ﷺ dhe familja e tij.”

Hamza e lexoi fjalën “mbi ta”, si edhe “pranë tyre” dhe “drejt tyre”, me hā’-në të bashkëngjitur të zgjatur. Ja‘kubi e zgjat hā’-në sa herë që para saj ka j’-në e heshtur, në format e dyjësit dhe të shumësit, përveç shprehjes “ndërmjet duarve dhe këmbëve të tyre”. Lexuesit e tjerë i lexojnë këto me hā’ të shkurtër. Ai që e zgjat hā’-në e kthen në formën e saj bazë, sepse kur qëndron më vete ajo është e zgjatur; ai që e shkurton, e bën këtë për shkak të j’-së së heshtur, meqë kasra është zanore e afërt me j’-në.

Ibn Kethiri dhe Ebu Xha‘feri e zgjatin mimin e shumësit plotësisht gjatë lidhjes, nëse pas saj nuk vjen një bashkëtingëllore pa zanore; nëse vjen një e tillë, nuk e zgjasin. Nafi‘u ka zgjedhje, ndërsa Uershi e zgjat përpara hamzetul-kat‘it. Kur pas saj vjen hamzetul-vasli dhe para hā’-së ka kasra ose j’ të heshtur, Hamza dhe el-Kisa’iu e zgjasin hā’-në dhe mimin; Ebu ‘Amri i shkurton të dyja. Po kështu vepron Ja‘kubi kur zanorja para saj është kasra.

Të tjerët e lexojnë mimin të zgjatur dhe hā’-në të shkurtër në të gjitha rastet, për shkak të j’-së ose kasras para saj; mimin e zgjasin sipas formës bazë.

Fjalët e Allahut “jo në rrugën e atyre që kanë shkaktuar zemërimin” nënkuptojnë: jo në rrugën e atyre mbi të cilët Ti ke rënë me zemërim. Zemërimi është dëshira për t’u hakmarrë ndaj mëkatarëve. Zemërimi i Allahut të Lartësuar nuk i përfshin besimtarët mëkatarë; ai bie vetëm mbi mohuesit. “As të të humburve” do të thotë: as të atyre që janë larguar nga udhëzimi.

Humbja më e rëndë është shkatërrimi dhe zhdukja. Thuhet: “Uji humbi në qumësht”, kur ai u përthith dhe u zhduk.

Këtu fjala “jo në rrugën” ka kuptimin e “jo”, dhe “as” ka kuptimin e “jo”; prandaj lejohet lidhja, si kur thuhet: “Filani nuk është as bujar, as fisnik.” Kur “jo në rrugën” ka kuptimin “përveç”, nuk lejohet që pas saj të vihet “as”; nuk është e saktë të thuhet: “Kam vetëm ‘Abdullahun, as Zejdin.” ‘Umer ibn el-Khattabi, Allahu qoftë i kënaqur me të, e lexonte: “Në rrugën e atyre që u ke dhuruar mirësi, jo në rrugën e atyre që kanë shkaktuar zemërimin, dhe jo në rrugën e të humburve.”

Është thënë se ata që kanë shkaktuar zemërimin janë hebrenjtë, kurse të humburit janë të krishterët, sepse Allahu i gjykoi hebrenjtë me zemërimin e Tij, duke thënë: “Atë që Allahu e ka mallkuar dhe mbi të cilin ka rënë zemërimi i Tij...” (El-Ma’ide, 5:60), ndërsa për të krishterët tha: “Mos ndiqni dëshirat e njerëzve që më parë kanë humbur...” (El-Ma’ide, 5:77). Sehl ibn ‘Abdullahu ka thënë: “Jo në rrugën e atyre që kanë shkaktuar zemërimin përmes risive dhe as të atyre që janë larguar nga Suneti.”

Suneti për atë që lexon është të thotë “Amin” pasi ta përfundojë suren El-Fatiha, me një pauzë të ndarë prej saj. Fjala shqiptohet me zanore të shkurtër; sipas gramatikanëve lejohet edhe zgjatja. Kuptimi është: “O Allah, dëgjoje dhe përgjigju!”

Na njoftuan imami Ebu ‘Ali el-Husejn ibn Muhamed el-Kadi dhe Ebu Hamid Ahmed ibn ‘Abdullah es-Salihi; që të dy thanë: Na njoftoi Ebu Bekr Ahmed ibn Hasan el-Hajri, na njoftoi Ebu ‘Ali Muhamed ibn Ahmed ibn Muhamed ibn Ma‘kil el-Mejdani, na tregoi Muhamed ibn Jahja, na tregoi ‘Abdurrezzaku, nga Ma‘meri, nga ez-Zuhriu, nga Ibn el-Musejjibi, nga Ebu Hurejra, Allahu qoftë i kënaqur me të, se Profeti ﷺ ka thënë: “Kur imami thotë ‘jo në rrugën e atyre që kanë shkaktuar zemërimin, as në rrugën e të humburve’, ju thoni ‘Amin’, sepse engjëjt thonë ‘Amin’ dhe imami thotë ‘Amin’.

Atij që ‘Amin’-i i tij përputhet me ‘Amin’-in e engjëjve, i falen mëkatet e mëparshme.”

Ibn ‘Abbasi dhe Katadeja kanë thënë: “Kuptimi është: ‘Kështu qoftë.’” Muxhahidi ka thënë: “Është një prej emrave të Allahut të Lartësuar.” Është thënë: “Ajo është vula e lutjes.” Është thënë gjithashtu: “Ajo është vula e Allahut mbi robërit e Tij, me të cilën Ai i mbron nga fatkeqësitë, ashtu si vula e letrës e mbron atë nga prishja dhe zbulimi i përmbajtjes.” “En-Nisa’, 4:69; El-Mumtehine, 60:12; El-Ma’ide, 5:60; El-Ma’ide, 5:77. Sahih.