Prośba o drogę prostą

Tafsir szejka Abdurrahmana as-Saʿdiego

Następnie Najwyższy powiedział: „Prowadź nas drogą prostą”, to znaczy: wskaż nam ją, poprowadź nas i obdarz pomyślnością w podążaniu drogą prostą. Jest to droga jasna, która prowadzi do Boga i do Jego Ogrodu. Oznacza poznanie prawdy i postępowanie zgodnie z nią. Prowadź nas więc ku tej drodze i prowadź nas na niej.

Prowadzenie ku drodze oznacza trwanie przy religii islamu i porzucenie wszystkich innych religii. Prowadzenie na tej drodze obejmuje zaś prowadzenie we wszystkich szczegółach religii, zarówno w wiedzy, jak i w uczynkach. Ta prośba należy do najbardziej wszechstronnych i najpożyteczniejszych próśb dla sługi. Dlatego człowiek powinien zwracać się z nią do Boga w każdym rakʿa swojej modlitwy, gdyż jest mu ona niezbędna.

Tą drogą prostą jest: „droga tych, których obdarzyłeś dobrodziejstwami” — spośród proroków, prawdomównych, męczenników i prawych. Nie jest to droga „tych, na których jesteś zagniewany”, którzy poznali prawdę, lecz ją porzucili, jak Żydzi i im podobni. Nie jest to też droga „tych, którzy błądzą” — tych, którzy porzucili prawdę z niewiedzy i błądzenia, jak chrześcijanie i im podobni.

Mimo zwięzłości ta sura zawiera to, czego nie zawiera żadna inna sura Koranu. Obejmuje trzy rodzaje jedności Boga. Jedność Boga w Jego panowaniu wynika ze słów: „Pan światów”. Jedność Boga w oddawaniu czci — czyli wyłączne oddawanie czci Bogu — wynika ze słowa „Bóg” oraz ze słów: „Tobie oddajemy cześć”.

Jedność Boga w Jego imionach i przymiotach oznacza potwierdzenie doskonałych przymiotów Boga Najwyższego, które On sam sobie przypisał i które przypisał Mu Jego Posłaniec, bez ich negowania, zniekształcania, upodabniania ani porównywania. Wskazuje na to słowo „chwała”, jak wspomniano wcześniej.

Sura zawiera również potwierdzenie proroctwa w słowach: „Prowadź nas drogą prostą”, ponieważ bez posłannictwa byłoby to niemożliwe. Zawiera potwierdzenie odpłaty za uczynki w słowach: „Władca Dnia Sądu”, a także tego, że odpłata będzie sprawiedliwa, gdyż słowo „dīn” oznacza odpłatę sprawiedliwą. Obejmuje też potwierdzenie przeznaczenia oraz tego, że sługa jest w rzeczywistości sprawcą swoich czynów — wbrew kaderijjom i dżabrijjom.

Zawiera również odpowiedź wszystkim zwolennikom innowacji religijnych w słowach: „Prowadź nas drogą prostą”, ponieważ oznacza to poznanie prawdy i postępowanie zgodnie z nią, a każdy innowator postępuje wbrew temu. Sura obejmuje także szczerość w religii wobec Boga Najwyższego — w oddawaniu czci i proszeniu o pomoc — w słowach: „Tobie oddajemy cześć i Ciebie prosimy o pomoc”. Chwała Bogu, Panu światów.

Tafsir imama Ibn Kathira

„Prowadź nas drogą prostą”. Większość recytatorów wymawia ṣād; recytowano też z sīn, a także z zāy. Al-Farrāʾ powiedział: jest to wymowa plemion ʿUḏra, Balqīn i Banū Kalb. Skoro wcześniej wypowiedziano pochwałę Tego, od którego prosi się o pomoc — niech będzie błogosławiony i wywyższony — stosownie było następnie przedstawić prośbę.

Podobnie Bóg powiedział: „Jedna połowa jest dla Mnie, a druga dla Mojego sługi, i Mojemu słudze przypadnie to, o co prosił”. Jest to najdoskonalsza postawa proszącego: najpierw wychwalać Tego, do którego zwraca się z prośbą, a następnie przedstawić swoją potrzebę. Dzięki temu łatwiej ją uzyskać i skuteczniej odpowiedzieć na prośbę. Dlatego Bóg Najwyższy wskazał tę drogę, gdyż jest ona najdoskonalsza.

Prośba może też przyjąć formę opisu stanu i potrzeby proszącego, jak powiedział Mūsā, pokój z nim: „Panie mój, jestem ubogi w każde dobro, które mi ześlesz” (28:24). Niekiedy poprzedza ją ponadto opis Tego, do którego się zwraca, jak w słowach Ḏū an-Nūna: „Nie ma boga prócz Ciebie! Chwała Ci! Doprawdy, byłem wśród niesprawiedliwych” (21:87).

Czasem zaś prośba składa się wyłącznie z pochwały Tego, do którego jest skierowana. Poeta powiedział:

„Czy mam wyjawić ci moją potrzebę, czy wystarczy mi twoja życzliwość? Przecież twoją cechą jest życzliwość. Gdy człowiek pewnego dnia cię wychwala, samo to wychwalanie wystarczy mu, by zwrócić twoją uwagę”.

Prowadzenie w tym miejscu oznacza wskazywanie drogi i obdarzanie pomyślnością. Czasownik „prowadzić” może występować z dopełnieniem bezpośrednim — jak tutaj: „Prowadź nas drogą prostą” — i wtedy zawiera znaczenie: „natchnij nas”, „obdarz nas pomyślnością”, „udziel nam” lub „daj nam”. Podobnie w słowach: „I wskazaliśmy mu dwie drogi” (90:10), to znaczy: wyjaśniliśmy mu dobro i zło. Czasownik ten może łączyć się z przyimkiem ilā, jak w słowach Najwyższego: „Wybrał go i poprowadził ku drodze prostej” (16:121), oraz: „Poprowadźcie ich ku drodze Piekła” (37:23).

Oznacza wtedy wskazywanie i naprowadzanie. Podobnie w słowach Najwyższego: „Zaprawdę, ty prowadzisz ku drodze prostej” (42:52). Może też łączyć się z przyimkiem li, jak w słowach mieszkańców Raju: „Chwała Bogu, który nas ku temu poprowadził” (7:43), to znaczy: obdarzył nas pomyślnością i uczynił nas godnymi tej drogi.

Co zaś do drogi prostej, imam Abū Jaʿfar Ibn Ǧarīr powiedział: „Wszyscy uczeni zajmujący się objaśnianiem Koranu są zgodni, że droga prosta to jasna droga, która nie ma żadnego zakrzywienia. Tak samo rozumie się to w języku wszystkich Arabów”. Jako przykład przytoczył słowa Ǧarīra ibn ʿAṭijji al-Ḫaṭafiego:

„Władca wiernych podąża drogą prostą, gdy drogi wodne się zakrzywiają”.

Ibn Ǧarīr powiedział: „Świadectw na to jest więcej, niż da się zliczyć”. Dodał: „Arabowie używają następnie słowa ṣirāṭ przenośnie, odnosząc je do każdego słowa i czynu opisanego jako prosty lub krzywy. O prostym mówią, że jest prosty, a o krzywym, że jest krzywy”.

Komentatorzy z pierwszych i późniejszych pokoleń różnili się w objaśnianiu drogi, choć sens ich wypowiedzi sprowadza się do jednego: podążania za Bogiem i Posłańcem. Przekazano, że jest nią Księga Boga. Ibn Abī Ḥātim powiedział: „Al-Ḥasan ibn ʿArafa przekazał nam: Yaḥyā ibn Yamān przekazał mi od Ḥamzy az-Zayyāta, od Saʿda — czyli Abū al-Muḫtāra aṭ-Ṭāʾiego — od synowca al-Ḥāriṯa al-Aʿwara, od al-Ḥāriṯa al-Aʿwara, od ʿAlī’ego ibn Abī Ṭāliba, niech Bóg będzie z niego zadowolony, że Posłaniec Boga, pokój i błogosławieństwo Boga z nim, powiedział: «Droga prosta to Księga Boga»”.

Podobny przekaz przytoczył Ibn Ǧarīr za pośrednictwem Ḥamzy ibn Ḥabība az-Zayyāta. Aḥmad i at-Tirmiḏī przekazali go również od al-Ḥāriṯa al-Aʿwara, od ʿAlī’ego, jako wypowiedź Proroka: „Ona jest mocnym sznurem Boga, mądrym przypomnieniem i drogą prostą”. Przekazano tę wypowiedź także jako słowa samego ʿAlī’ego, i ta wersja wydaje się bardziej prawdopodobna. Bóg wie najlepiej.

Aṯ-Ṯawrī przekazał od Manṣūra, od Abū Wāʾila, od ʿAbd Allāha, że powiedział: „Droga prosta to Księga Boga”. Powiedziano też, że oznacza islam. Aḍ-Ḍaḥḥāk przekazał od Ibn ʿAbbāsa, że Ǧibrīl powiedział Muḥammadowi, pokój z nimi oboma: „Powiedz: «O Muḥammadzie, prowadź nas drogą prostą»”. Oznacza to: „Prowadź nas drogą prowadzącą do celu — religią Boga, w której nie ma zakrzywienia”.

Majmūn ibn Mihrān przekazał od Ibn ʿAbbāsa, że słowa „Prowadź nas drogą prostą” oznaczają islam. Ismāʿīl ibn ʿAbd ar-Raḥmān as-Suddī al-Kabīr przekazał od Abū Mālika i Abū Ṣāliḥa, od Ibn ʿAbbāsa, a także od Murra al-Hamdānīego, od Ibn Masʿūda i od pewnych towarzyszy Proroka, pokój i błogosławieństwo Boga z nim, że powiedzieli: „Prowadź nas drogą prostą” oznacza islam. ʿAbd Allāh ibn Muḥammad ibn ʿAqīl przekazał od Ǧābira, że powiedział: „To islam; jest rozleglejszy niż przestrzeń między niebem a ziemią”.

Ibn al-Ḥanafijja powiedział o tych słowach: „To religia Boga, której Bóg nie przyjmuje od sług żadnej innej niż ona”. ʿAbd ar-Raḥmān ibn Zayd ibn Aslam powiedział: „To islam”.

W hadisie przekazanym przez imama Aḥmada w jego Musnadzie — powiedział on: „Al-Ḥasan ibn Sawwār Abū al-ʿAlāʾ przekazał nam, Layṯ, to jest Ibn Saʿd, przekazał nam od Muʿāwiji ibn Ṣāliḥa, że ʿAbd ar-Raḥmān ibn Ǧubayr ibn Nufayr przekazał mu od swego ojca, od an-Nawwāsa ibn Samʿāna, od Posłańca Boga, pokój i błogosławieństwo Boga z nim, który powiedział: «Bóg podał przykład drogi prostej. Po obu jej stronach są dwa mury, w których znajdują się otwarte drzwi, a na drzwiach zwisają zasłony. U wejścia na drogę stoi nawołujący: „O ludzie, wejdźcie na tę drogę wszyscy i nie zbaczajcie!”.

Inny nawołujący woła z góry drogi. Gdy człowiek chce otworzyć jedne z tych drzwi, mówi: „Biada ci, nie otwieraj ich! Jeśli je otworzysz, wejdziesz przez nie”. Drogą jest islam, oba mury to granice Boga, otwarte drzwi to zakazane przez Boga rzeczy, nawołującym u wejścia na drogę jest Księga Boga, a nawołującym z góry drogi — napominający Boga obecny w sercu każdego muzułmanina»”.

Tak samo przekazali Ibn Abī Ḥātim i Ibn Ǧarīr za pośrednictwem Layṯa ibn Saʿda. At-Tirmiḏī i an-Nasāʾī przekazali go od ʿAlī’ego ibn Ḥuǧra, od Baqijji, od Buǧayra ibn Saʿda, od Ḫālida ibn Maʿdāna, od Ǧubayra ibn Nufayra, od an-Nawwāsa ibn Samʿāna. Łańcuch przekazicieli tego hadisu jest wiarygodny. Bóg wie najlepiej.

Muǧāhid powiedział: „Prowadź nas drogą prostą”, czyli: „ku prawdzie”. To objaśnienie jest najszersze i nie stoi w sprzeczności z wcześniejszymi. Ibn Abī Ḥātim i Ibn Ǧarīr przekazali od Abū an-Naḍra Hāšima ibn al-Qāsima, który powiedział: „Ḥamza ibn al-Muġīra przekazał nam od ʿĀṣima al-Aḥwala, od Abū al-ʿĀlijji, że słowa «Prowadź nas drogą prostą» oznaczają Proroka, pokój i błogosławieństwo Boga z nim, oraz dwóch, którzy nastąpili po nim”. ʿĀṣim powiedział: „Wspomnieliśmy o tym al-Ḥasanowi, a on odrzekł: «Abū al-ʿĀlija powiedział prawdę i udzielił dobrej rady»”.

Wszystkie te wypowiedzi są prawidłowe i wzajemnie się uzupełniają. Kto podąża za Prorokiem, pokój i błogosławieństwo Boga z nim, i naśladuje dwóch, którzy nastąpili po nim — Abū Bakra i ʿUmara — ten podąża za prawdą. Kto podąża za prawdą, podąża za islamem, a kto podąża za islamem, podąża za Koranem, który jest Księgą Boga, Jego mocnym sznurem i Jego drogą prostą. Wszystkie te objaśnienia są więc prawidłowe i wzajemnie się potwierdzają. Chwała Bogu!

Aṭ-Ṭabarānī powiedział: „Muḥammad ibn al-Faḍl as-Saqaṭī przekazał nam, Ibrāhīm ibn Mahdī al-Mīṣīṣī przekazał nam od Yaḥyā ibn Zakariyyā ibn Abī Zāʾidy, od al-Aʿmaša, od Abū Wāʾila, od ʿAbd Allāha, że powiedział: «Droga prosta to ta, na której pozostawił nas Posłaniec Boga, pokój i błogosławieństwo Boga z nim»”.

Dlatego imam Abū Ǧaʿfar Ibn Ǧarīr, niech Bóg okaże mu miłosierdzie, powiedział: „Moim zdaniem najtrafniejsze objaśnienie tego wersetu — mam na myśli słowa «Prowadź nas drogą prostą» — jest takie: «Obdarz nas pomyślnością, abyśmy trwali przy tym, co uznałeś za dobre i ku czemu poprowadziłeś tych spośród swoich sług, których obdarzyłeś dobrodziejstwami, zarówno w słowach, jak i w czynach». To właśnie jest droga prosta.

Kto bowiem otrzymał pomyślność, dzięki której może podążać za tym, do czego Bóg poprowadził tych, których obdarzył dobrodziejstwami — proroków, prawdomównych, męczenników i prawych — ten otrzymał pomyślność do przyjęcia islamu, uznania prawdziwości posłańców, trzymania się Księgi, wykonywania nakazów Boga, powstrzymywania się od tego, czego zakazał, oraz podążania drogą Proroka, pokój i błogosławieństwo Boga z nim, drogą czterech kalifów i każdego prawego sługi. Wszystko to należy do drogi prostej”.

Jeśli ktoś zapyta: „Dlaczego wierzący prosi Boga o prowadzenie w każdej chwili — podczas modlitwy i poza nią — skoro już jest prowadzony? Czy nie jest to proszenie o coś, co już się posiada?”, odpowiedź brzmi: nie. Gdyby sługa nie potrzebował każdej nocy i każdego dnia prosić o prowadzenie, Bóg nie wskazałby mu takiej prośby. Sługa w każdej godzinie i w każdej sytuacji potrzebuje Boga Najwyższego, aby umocnił go na drodze prowadzenia, ugruntował go na niej, obdarzył go rozeznaniem, pomnożył jego prowadzenie i pozwolił mu przy nim trwać.

Sługa sam nie może przynieść sobie ani pożytku, ani szkody, chyba że Bóg zechce. Dlatego Bóg wskazał mu, by w każdej chwili prosił Go o dalszą pomoc, umocnienie i pomyślność. Szczęśliwy jest ten, komu Bóg dał pomyślność, by Go o to prosił. Bóg zobowiązał się odpowiedzieć temu, kto Go wzywa, zwłaszcza temu, kto znajduje się w potrzebie i jest od Niego zależny, o każdej porze nocy i dnia.

Bóg Najwyższy powiedział: „O wy, którzy wierzycie! Wierzcie w Boga i Jego Posłańca oraz w Księgę, którą zesłał swojemu Posłańcowi, i w Księgę, którą zesłał wcześniej” (4:136). Nakazał wierzącym wierzyć, lecz nie oznacza to proszenia o coś już osiągniętego. Chodzi o umocnienie, trwanie i wytrwałość w uczynkach, które do tego prowadzą.

Bóg wie najlepiej. Bóg Najwyższy nakazał swoim wierzącym sługom mówić: „Panie nasz, nie odchyl naszych serc po tym, jak nas poprowadziłeś, i obdarz nas miłosierdziem od Siebie. Zaprawdę, Ty jesteś Dawcą” (3:8). Abū Bakr, niech Bóg będzie z niego zadowolony, recytował ten werset po cichu w trzecim rakʿa modlitwy magrib, po recytacji al-Fātiḥy.

Znaczenie słów „Prowadź nas drogą prostą” jest więc takie: „Pozwól nam na niej trwać i nie odwracaj nas ku innej drodze”. Potrzebę tę wyrażają wierzący słowami: „Prowadź nas”.

Wcześniej przytoczono hadis mówiący, że gdy sługa wypowiada słowa „Prowadź nas drogą prostą” i recytuje dalszą część, Bóg odpowiada: „To należy do Mojego sługi i Mojemu słudze przypadnie to, o co prosił”.

Słowa „drogą tych, których obdarzyłeś dobrodziejstwami” objaśniają drogę prostą; według gramatyków są jej apozycją, a możliwe jest też uznanie ich za dopowiedzenie. „Ci, których obdarzyłeś dobrodziejstwami”, zostali wymienieni w surze an-Nisāʾ: „A kto jest posłuszny Bogu i Posłańcowi, ten będzie z tymi, którym Bóg okazał dobrodziejstwa: z prorokami, prawdomównymi, męczennikami i prawymi. Jakże wspaniali to towarzysze! To łaska od Boga, a Bóg wystarczy jako Wszechwiedzący” (4:69–70).

Aḍ-Ḍaḥḥāk przekazał od Ibn ʿAbbāsa, że „drogą tych, których obdarzyłeś dobrodziejstwami” oznacza tych, którym Bóg okazał dobrodziejstwa przez posłuszeństwo i oddawanie Mu czci: spośród aniołów, proroków, prawdomównych, męczenników i prawych. Odpowiada to słowom naszego Pana: „A kto jest posłuszny Bogu i Posłańcowi, ten będzie z tymi, którym Bóg okazał dobrodziejstwa”, i dalszemu ciągowi wersetu. Abū Ǧaʿfar przekazał od ar-Rabīʿa ibn Anasa, że chodzi o proroków. Ibn Ǧurayǧ przekazał od Ibn ʿAbbāsa, że chodzi o wierzących; tak samo powiedział Muǧāhid.

Wakīʿ powiedział, że chodzi o muzułmanów. ʿAbd ar-Raḥmān ibn Zayd ibn Aslam powiedział, że chodzi o Proroka, pokój i błogosławieństwo Boga z nim, oraz tych, którzy byli z nim. Wcześniejsze objaśnienie przekazane od Ibn ʿAbbāsa jest jednak szersze i pełniejsze. Bóg wie najlepiej.

Słowa Najwyższego: „nie tych, na których jesteś zagniewany, ani tych, którzy błądzą” oznaczają: prowadź nas drogą prostą, drogą tych, których obdarzyłeś dobrodziejstwami — których cechy i opis zostały wcześniej przedstawione, a którzy są ludźmi prowadzenia, prawości i posłuszeństwa Bogu i Jego Posłańcom, spełniają Jego nakazy i porzucają zakazy oraz to, przed czym przestrzegł. Nie prowadź nas drogą tych, na których spadł gniew: ludzi o wypaczonych pragnieniach, którzy poznali prawdę, lecz odwrócili się od niej. Ani drogą tych, którzy utracili wiedzę i błąkają się w błędzie, nie znajdując drogi do prawdy.

Słowo „nie” zostało powtórzone, aby wskazać, że istnieją dwie błędne drogi — drogi Żydów i chrześcijan. Niektórzy gramatycy twierdzili, że „nie tych, na których jesteś zagniewany” stanowi wyjątek, a więc jest to wyjątek nieciągły, ponieważ wyłącza ich spośród obdarzonych dobrodziejstwami, choć do nich nie należą. Trafniejsze jest jednak objaśnienie, które przedstawiliśmy. Potwierdzają je słowa poety: „Jakbyś był wielbłądem z wielbłądów Banū Aqīš, który dźwięczy przy jego nogach skórzanym bukłakiem”.

Oznacza to: „Jakbyś był wielbłądem z wielbłądów Banū Aqīš”; rzeczownik został pominięty, a pozostawiono sam przymiotnik. Podobnie słowa „nie tych, na których jesteś zagniewany” oznaczają: „nie drogą tych, na których jesteś zagniewany”; pominięto rzeczownik, na co wskazuje kontekst: „Prowadź nas drogą prostą, drogą tych, których obdarzyłeś dobrodziejstwami”, po czym następują słowa: „nie tych, na których jesteś zagniewany”.

Niektórzy twierdzili, że partykuła „nie” w słowach „ani tych, którzy błądzą” jest dodatkowa i że sens wypowiedzi brzmi: „nie tych, na których jesteś zagniewany, ani błądzących”. Na poparcie przytoczyli wers poety al-ʿAǧǧāǧa: „W studni, która nie ma dna, wędrował, nie wiedząc”, rozumiejąc go jako: „w studni bez dna”. Prawidłowe jest jednak wcześniejsze objaśnienie.

Abū ʿUbayd al-Qāsim ibn Sallām przekazał w swojej księdze Faḍāʾil al-Qurʾān od Abū Muʿāwiji, od al-Aʿmaša, od Ibrāhīma, od al-Aswada, od ʿUmara ibn al-Ḫaṭṭāba, niech Bóg będzie z niego zadowolony, że recytował: „nie tych, na których jesteś zagniewany, ani tych, którzy błądzą”. Łańcuch przekazicieli jest wiarygodny. Należy jednak rozumieć tę recytację jako objaśnienie wypowiedziane przez niego, co potwierdza nasze stanowisko: partykuła została użyta dla wzmocnienia przeczenia i odróżnienia tych dwóch dróg, aby każdej z nich unikać. Droga ludzi wiary obejmuje wiedzę o prawdzie i postępowanie zgodne z nią.

Żydzi porzucili uczynki, a chrześcijanie utracili wiedzę. Dlatego gniew dotyczy Żydów, a błądzenie — chrześcijan: kto wie, a mimo to porzuca prawdę, zasługuje na gniew, inaczej niż ten, kto nie wie. Chrześcijanie dążyli do pewnego celu, lecz nie znaleźli do niego drogi, ponieważ nie weszli w sprawę właściwą drogą, czyli przez podążanie za prawdziwym Posłańcem, i dlatego zbłądzili. Zarówno Żydzi, jak i chrześcijanie są błądzącymi, na których spadł gniew, lecz najbardziej charakterystyczną cechą Żydów jest gniew, a chrześcijan — błądzenie. Potwierdzają to hadisy i przekazy.

Imam Aḥmad powiedział: „Muḥammad ibn Ǧaʿfar przekazał nam od Šuʿby: Słyszałem, jak Simāk ibn Ḥarb mówił: Słyszałem, jak ʿAbbād ibn Ḥubayš przekazywał od ʿAdijja ibn Ḥātima: Przybyli jeźdźcy Posłańca Boga, pokój i błogosławieństwo Boga z nim, pojmali moją ciotkę i innych ludzi. Gdy przyprowadzono ich do Posłańca Boga, ustawili ich przed nim. Powiedziała: «Posłańcu Boga, droga do nas daleka, a potomstwo moje wyginęło. Jestem starą kobietą i nie mogę już nikomu służyć.

Okaż mi dobroć — niech Bóg okaże dobroć tobie». Zapytał: «Kto jest twoim opiekunem?» Odpowiedziała: «ʿAdijj ibn Ḥātim». Powiedział: «Ten, który uciekł przed Bogiem i Jego Posłańcem?» Potem uwolnił ją. Gdy odeszła, a obok Posłańca Boga stał pewien mężczyzna, którego wzięła za ʿAlī’ego, powiedział: «Poproś go o wierzchowca».

Poprosiła go więc, a on jej go dał. Wróciła do mnie i powiedziała: «Postąpił z tobą w sposób, w jaki twój ojciec by nie postąpił. Przyszedł do niego taki a taki i otrzymał od niego, co chciał; przyszedł do niego taki a taki i otrzymał, co chciał». Poszedłem do niego i zobaczyłem przy nim kobietę i dzieci — albo dziecko — i wspomniała o ich bliskości z Prorokiem, pokój i błogosławieństwo Boga z nim.

Wtedy zrozumiałem, że nie jest on ani władcą Persów, ani cesarzem. Powiedział: «ʿAdijju, co powstrzymuje cię przed powiedzeniem: „Nie ma boga prócz Boga”? Czy jest bóg poza Bogiem? Co powstrzymuje cię przed powiedzeniem: „Bóg jest największy”?

Czy jest coś większego od Boga, potężnego i wyniosłego?» Wtedy przyjąłem islam. Zobaczyłem, że jego twarz rozpromieniła się, i powiedział: „Ci, na których spadł gniew, to Żydzi, a ci, którzy błądzą, to chrześcijanie”». Następnie przytoczył hadis”.

At-Tirmiḏī przekazał go od Simāka ibn Ḥarba i powiedział: „Dobry, osobliwy hadis; znamy go tylko z jego przekazu”. Powiem: przekazał go również Ḥammād ibn Salama od Simāka, od Marijja ibn Quṭrī, od ʿAdijja ibn Ḥātima, który powiedział: „Zapytałem Posłańca Boga o słowa Boga: «nie tych, na których jesteś zagniewany», a on odpowiedział: «To Żydzi». Zapytałem: «A ci, którzy błądzą?» Odpowiedział: «To chrześcijanie; oni błądzą»”.

Podobnie przekazał go Sufyān ibn ʿUyayna od Ismāʿīla ibn Abī Ḫālida, od aš-Šaʿbīego, od ʿAdijja ibn Ḥātima. Hadis ten przekazano od ʿAdijja różnymi drogami i w wielu wersjach, których przytoczenie zajęłoby dużo miejsca.

ʿAbd ar-Razzāq powiedział: „Maʿmar przekazał nam od Budayla al-ʿUqaylīego, który powiedział: ʿAbd Allāh ibn Šaqīq przekazał mi od człowieka, który słyszał Proroka, pokój i błogosławieństwo Boga z nim, w Wādī al-Qurā. Prorok siedział na swoim wierzchowcu, gdy zapytał go pewien człowiek z Banū al-Qayn: «Posłańcu Boga, kim są ci ludzie?» Odpowiedział: «Ci, na których spadł gniew» — i wskazał Żydów — «a ci, którzy błądzą, to chrześcijanie»”. Al-Ǧarīrī, ʿUrwa i Ḫālid al-Ḥaḏḏāʾ przekazali to od ʿAbd Allāha ibn Šaqīqa w wersji skróconej, nie wymieniając człowieka, który słyszał Proroka.

W przekazie ʿUrwy wymieniono ʿAbd Allāha ibn ʿUmara; Bóg wie najlepiej. Ibn Mardawayh przekazał od Ibrāhīma ibn Ṭahmāna, od Budayla ibn Maysary, od ʿAbd Allāha ibn Šaqīqa, od Abū Ḏarra: „Zapytałem Posłańca Boga o tych, na których spadł gniew. Odpowiedział: «Żydzi». Zapytałem o błądzących, a on odpowiedział: «Chrześcijanie»”.

As-Suddī przekazał od Abū Mālika i Abū Ṣāliḥa, od Ibn ʿAbbāsa, a także od Murra al-Hamdānīego, od Ibn Masʿūda i od pewnych towarzyszy Proroka, pokój i błogosławieństwo Boga z nim, że „ci, na których spadł gniew” to Żydzi, a „ci, którzy błądzą” to chrześcijanie. Tak samo powiedzieli aḍ-Ḍaḥḥāk, Ibn Ǧurayǧ, ar-Rabīʿ ibn Anas, ʿAbd ar-Raḥmān ibn Zayd ibn Aslam i inni. Ibn Abī Ḥātim powiedział: „Nie znam wśród komentatorów różnicy zdań w tej sprawie”.

Słowa tych imamów, że Żydzi są tymi, na których spadł gniew, a chrześcijanie — tymi, którzy błądzą, potwierdza przytoczony wcześniej hadis, a także słowa Najwyższego skierowane do synów Izraela w surze al-Baqara: „Jakże złe jest to, za co zapłacili swoimi duszami: nie uwierzyli w to, co zesłał Bóg, z zazdrości, że Bóg zsyła Swoją łaskę temu spośród Swoich sług, komu zechce. I ściągnęli na siebie gniew za gniewem. Dla niewierzących jest kara poniżająca” (2:90). W surze al-Māʾida powiedział: „Czy mam wam oznajmić, kto otrzyma od Boga gorszą odpłatę niż to?

Ten, kogo Bóg przeklął i na kogo się rozgniewał, i z kogo uczynił małpy i świnie, i kto czcił ṭāġūta — tacy zajmują najgorsze miejsce i bardziej zbłądzili z drogi prostej” (5:60). Powiedział także: „Przeklęci zostali ci spośród synów Izraela, którzy nie uwierzyli, słowami Dāwūda i ʿĪsy, syna Maryam. Stało się tak, ponieważ buntowali się i przekraczali granice. Nie powstrzymywali się nawzajem od zła, które czynili. Jakże złe było to, co robili!” (5:78–79).

W biografii Proroka przekazano, że gdy Zayd ibn ʿAmr ibn Nufayl wraz z grupą swoich towarzyszy udał się do Syrii w poszukiwaniu prawdziwej religii, Żydzi powiedzieli mu: „Nie będziesz mógł przyłączyć się do nas, dopóki nie przyjmiesz swojego udziału w gniewie Boga”. Odpowiedział: „Uciekam przed gniewem Boga”. Chrześcijanie powiedzieli mu: „Nie będziesz mógł przyłączyć się do nas, dopóki nie przyjmiesz swojego udziału w niezadowoleniu Boga”. Odpowiedział: „Nie potrafię tego przyjąć”.

Pozostał więc przy swojej pierwotnej naturze, odrzucając kult bożków i religię bałwochwalców, lecz nie przyłączył się ani do Żydów, ani do chrześcijan. Jego towarzysze natomiast przyjęli chrześcijaństwo, uznając, że w tamtym czasie jest ono bliższe prawdzie niż religia Żydów. Był wśród nich Waraqa ibn Nawfal. Gdy Bóg poprowadził go przez swojego Proroka, kiedy ten został posłany, uwierzył w objawienie, które otrzymał. Niech Bóg będzie z niego zadowolony.

Kwestia: Prawidłowe stanowisko uczonych jest takie, że można wybaczyć brak precyzyjnego rozróżnienia między ḍād i ẓāʾ ze względu na bliskość miejsc ich artykulacji. Głoskę ḍād wymawia się z przedniej części bocznej krawędzi języka i przylegających do niej zębów trzonowych, a głoskę ẓāʾ — czubkiem języka przy krawędziach górnych siekaczy. Obie są dźwięczne, szczelinowe i welaryzowane. Z tych powodów dopuszcza się użycie jednej z nich zamiast drugiej przez osobę, która nie potrafi ich rozróżnić.

Bóg wie najlepiej. Hadis: „Jestem najwymowniejszym z tych, którzy wypowiedzieli ḍād”, nie ma podstaw. Bóg wie najlepiej.

Sura ta, złożona z siedmiu wersetów, obejmuje pochwałę Boga, Jego uwielbienie i wychwalanie poprzez wspomnienie Jego najpiękniejszych imion, które pociągają za sobą Jego najwyższe przymioty. Obejmuje wspomnienie życia przyszłego, czyli Dnia Sądu, i wskazuje sługom, by prosili Boga, zwracali się do Niego z pokorą oraz wyrzekali się własnej mocy i siły; by szczerze oddawali Mu cześć i uznawali Jego jedyność w boskości, niech będzie błogosławiony i wywyższony; by uznawali, że nie ma On żadnego współtowarzysza, podobnego ani równego.

Uczy ich prosić Go o prowadzenie ku drodze prostej, czyli właściwej religii, i o umocnienie na niej aż do przejścia przez zmysłowy most aṣ-Ṣirāṭ w Dniu Zmartwychwstania, który prowadzi ich do Ogrodów rozkoszy, do towarzystwa proroków, prawdomównych, męczenników i prawych. Zawiera zachętę do dobrych uczynków, aby w Dniu Zmartwychwstania znaleźli się wśród ludzi, którzy je spełniali, oraz ostrzeżenie przed drogami fałszu, aby nie zostali wskrzeszeni wraz z tymi, którzy nimi podążali — z tymi, na których spadł gniew, i z błądzącymi.

Jakże pięknie Bóg przypisał sobie obdarzenie dobrodziejstwami w słowach: „drogą tych, których obdarzyłeś dobrodziejstwami”, a nie wymienił sprawcy gniewu w słowach: „nie tych, na których spadł gniew”, choć to On w rzeczywistości jest jego sprawcą, jak powiedział: „Czy nie widziałeś tych, którzy zaprzyjaźnili się z ludźmi, na których Bóg się rozgniewał?” (58:14). Podobnie przypisano błądzenie tym, których ono dotyczy, choć to Bóg sprawił, że zbłądzili zgodnie ze swoim przeznaczeniem.

Bóg Najwyższy powiedział: „Kogo Bóg prowadzi, ten jest prowadzony, a dla tego, kogo On sprowadza z drogi, nie znajdziesz żadnego opiekuna, który by go poprowadził” (18:17). I powiedział: „Kogo Bóg sprowadzi z drogi, temu nie znajdziesz przewodnika; i pozostawi ich, aby błąkali się w swoim buncie” (7:186). Wiele jest podobnych wersetów, które wskazują, że wyłącznie On obdarza prowadzeniem i sprowadza z drogi. Nie tak, jak twierdzi sekta kaderijjów i ci, którzy idą ich śladem: że ludzie sami to wybierają i czynią.

Swoją innowację uzasadniają niejednoznacznymi wersetami Koranu, a porzucają te, które jasno na nią odpowiadają. Taki jest sposób ludzi zbłąkanych i zdeprawowanych. W autentycznym hadisie przekazano: „Gdy zobaczycie tych, którzy podążają za tym, co niejednoznaczne, to oni są tymi, których Bóg wymienił — strzeżcie się ich”, w odniesieniu do słów Najwyższego: „A ci, w których sercach jest zboczenie, podążają za tym, co niejednoznaczne” (3:7).

Chwała Bogu: zwolennicy innowacji nie mają w Koranie żadnego prawdziwego argumentu, ponieważ Koran został zesłany, by oddzielić prawdę od fałszu i rozróżnić prowadzenie od błądzenia. Nie ma w nim sprzeczności ani rozbieżności, ponieważ pochodzi od Boga, Mądrego, Godnego Chwały.

Zaleca się, by ten, kto recytuje al-Fātiḥę, powiedział po niej „āmīn”. Można też wymówić to słowo z krótką samogłoską. Oznacza ono: „Boże, odpowiedz”. Dowodem jest przekaz imama Aḥmada, Abū Dāwūda i at-Tirmiḏīego od Wāʾila ibn Ḥuǧra: „Słyszałem, jak Prorok, pokój i błogosławieństwo Boga z nim, recytował: «nie tych, na których jesteś zagniewany, ani tych, którzy błądzą», po czym powiedział: «āmīn», przedłużając głos”.

W przekazie Abū Dāwūda: „podniósł głos, wypowiadając to”. At-Tirmiḏī powiedział: „To dobry hadis”. Przekazano to również od ʿAlī’ego, Ibn Masʿūda i innych. Abū Hurayra powiedział: „Kiedy Posłaniec Boga recytował: «nie tych, na których jesteś zagniewany, ani tych, którzy błądzą», mówił «āmīn», aż słyszeli go ci z pierwszego rzędu, którzy byli najbliżej”.

Przekazali to Abū Dāwūd i Ibn Māǧa, który dodał: „Meczet rozbrzmiewał tym głosem”. Przekazał to także ad-Dāraquṭnī, który powiedział: „Łańcuch przekazicieli jest dobry”. Bilāl powiedział: „Posłańcu Boga, nie wyprzedzaj mnie z «āmīn»”. Przekazał to Abū Dāwūd.

Abū Naṣr al-Qušayrī przekazał od al-Ḥasana i Ǧaʿfara aṣ-Ṣādiqa, że podwajali mīm w słowie „āmīn”, podobnie jak w wyrażeniu „āmīn al-bayt al-ḥarām”. Nasi towarzysze i inni uczeni powiedzieli: zaleca się wypowiedzieć „āmīn” także poza modlitwą, a szczególnie mocno zaleca się to modlącemu się — niezależnie od tego, czy modli się sam, przewodzi modlitwie, czy podąża za imamem, i we wszystkich sytuacjach.

W obu Ṣaḥīḥach przekazano od Abū Hurayry, niech Bóg będzie z niego zadowolony, że Posłaniec Boga, pokój i błogosławieństwo Boga z nim, powiedział: „Kiedy imam mówi «āmīn», mówcie «āmīn», bo temu, którego wypowiedzenie «āmīn» zbiegnie się z wypowiedzeniem «āmīn» przez aniołów, zostaną odpuszczone wcześniejsze grzechy”. W Ṣaḥīḥ Muslim przekazano: „Posłaniec Boga powiedział: «Kiedy któryś z was powie podczas modlitwy: „āmīn”, a aniołowie w niebie powiedzą: „āmīn”, i jedno z tych wypowiedzeń zbiegnie się z drugim, zostaną mu odpuszczone wcześniejsze grzechy»”.

W Ṣaḥīḥ Muslim przekazano od Abū Mūsā jako wypowiedź Proroka: „Kiedy imam mówi: «ani tych, którzy błądzą», mówcie: «āmīn» — Bóg odpowie wam”. Ǧuwaybir przekazał od aḍ-Ḍaḥḥāka, od Ibn ʿAbbāsa: „Zapytałem: «Posłańcu Boga, co oznacza āmīn?» Odpowiedział: «Panie, uczyń tak»”. Al-Ǧawharī powiedział: „Āmīn znaczy: «Niech tak się stanie»”.

At-Tirmiḏī powiedział: „Znaczy: «Nie zawiedź naszej nadziei»”. Większość uczonych powiedziała, że znaczy: „Boże, odpowiedz na naszą prośbę”. Al-Qurṭubī przekazał od Muǧāhida, Ǧaʿfara aṣ-Ṣādiqa i Hilāla ibn Kaysāna, że „āmīn” jest jednym z imion Boga Najwyższego. Przekazano to od Ibn ʿAbbāsa jako wypowiedź Proroka, lecz nie jest to autentyczne; tak powiedział Abū Bakr Ibn al-ʿArabī al-Mālikī.

Towarzysze Mālika powiedzieli, że imam nie mówi „āmīn”, natomiast mówi je osoba modląca się za nim. Oparli się na przekazie Mālika od Sumayja, od Abū Ṣāliḥa, od Abū Hurayry, że Posłaniec Boga powiedział: „Kiedy imam mówi: «ani tych, którzy błądzą», mówcie: «āmīn»”, i przytoczyli dalszy ciąg hadisu. Przywoływali także hadis Abū Mūsā: „Kiedy imam recytuje: «ani tych, którzy błądzą», mówcie: «āmīn»”.

Wcześniej przytoczyliśmy jednak zgodne przekazy: „Kiedy imam mówi «āmīn», mówcie «āmīn»”, oraz że Prorok, pokój i błogosławieństwo Boga z nim, mówił „āmīn”, gdy recytował: „nie tych, na których jesteś zagniewany, ani tych, którzy błądzą”. Nasi towarzysze różnili się co do tego, czy osoba modląca się za imamem powinna głośno wypowiadać „āmīn” w modlitwie recytowanej na głos. Podsumowanie rozbieżności jest takie: jeśli imam zapomni powiedzieć „āmīn”, osoba modląca się za nim wypowiada je głośno — co do tego nie ma różnicy zdań.

Jeśli imam wypowie „āmīn” głośno, według późniejszego stanowiska osoba modląca się za nim nie mówi go głośno; takie jest stanowisko Abū Ḥanīfy i jedno z przekazań od Mālika, ponieważ jest to jedno ze wspomnień Boga i nie podnosi się głosu przy nim, tak jak przy innych wspomnieniach w modlitwie. Według wcześniejszego stanowiska wypowiada się je głośno; tak uważa imam Aḥmad ibn Ḥanbal i druga wersja przekazana od Mālika. Jak wspomniano wcześniej: „aż meczet rozbrzmiewał tym głosem”.

Istnieje też trzecie stanowisko: jeśli meczet jest mały, osoba modląca się za imamem nie mówi tego głośno, ponieważ słyszy recytację imama; jeśli meczet jest duży, mówi głośno, aby jej „āmīn” dotarło do wszystkich jego zakątków. Bóg wie najlepiej.

Imam Aḥmad przekazał w swoim Musnadzie od ʿĀʾišy, niech Bóg będzie z niej zadowolony, że przy Posłańcu Boga wspomniano Żydów, a on powiedział: „Nie zazdroszczą nam niczego tak, jak piątku, ku któremu Bóg nas poprowadził, podczas gdy oni zbłądzili; kierunku modlitwy, ku któremu Bóg nas poprowadził, podczas gdy oni zbłądzili; oraz naszego wypowiadania «āmīn» za imamem”. Przekazał to także Ibn Māǧa, a jego wersja brzmi: „Żydzi nie zazdrościli wam niczego tak, jak pozdrowienia pokoju i wypowiadania «āmīn»”.

Przekazał on również od Ibn ʿAbbāsa, że Posłaniec Boga powiedział: „Żydzi nie zazdrościli wam niczego tak, jak wypowiadania «āmīn». Mówcie więc często «āmīn»”. W łańcuchu przekazicieli znajduje się Ṭalḥa ibn ʿAmr, który jest słaby. Ibn Mardawayh przekazał od Abū Hurayry, że Posłaniec Boga powiedział: „Āmīn jest pieczęcią Pana światów na Jego wierzących sługach”.

Anas przekazał, że Posłaniec Boga powiedział: „Dano mi «āmīn» w modlitwie i podczas prośby; nie dano go nikomu przede mną, z wyjątkiem Mūsā. Mūsā modlił się, a Hārūn mówił «āmīn». Kończcie więc modlitwę słowem «āmīn», gdyż Bóg ją przyjmie”.

Na podstawie tego wersetu niektórzy wyciągają wniosek z opowieści o Mūsā: „Mūsā powiedział: «Panie nasz, Ty dałeś Firʿawnowi i jego dostojnikom ozdoby i majątek w życiu tego świata. Panie nasz, oni sprowadzają ludzi z Twojej drogi. Panie nasz, zniszcz ich majątek i zatwardź ich serca, aby nie uwierzyli, dopóki nie zobaczą kary bolesnej». Bóg powiedział: «Wasza prośba została wysłuchana.

Trwajcie więc obaj prosto i nie podążajcie drogą tych, którzy nie wiedzą»” (10:88–89). Prośbę przypisano samemu Mūsā, lecz kontekst wskazuje, że Hārūn powiedział „āmīn”, dlatego został potraktowany jak ten, który się modlił. Bóg powiedział bowiem: „Wasza prośba została wysłuchana”. Wynika z tego, że ten, kto mówi „āmīn” na czyjąś prośbę, jest tak, jakby sam ją wypowiedział.

Dlatego niektórzy uznali, że osoba modląca się za imamem nie recytuje, ponieważ jej „āmīn” na recytację al-Fātiḥy jest równoznaczne z jej recytacją. W hadisie przekazano: „Kto modli się za imamem, temu recytacja imama wystarcza”. Bilāl mawiał: „Nie wyprzedzaj mnie z «āmīn»”. Ten sposób rozumowania wskazuje, że osoba podążająca za imamem nie musi recytować podczas modlitwy odmawianej na głos. Bóg wie najlepiej.

Dlatego Ibn Mardawayh powiedział: „Aḥmad ibn al-Ḥasan przekazał nam, ʿAbd Allāh ibn Muḥammad ibn Sallām przekazał nam, Isḥāq ibn Ibrāhīm przekazał nam od Ǧarīra, od Layṯa ibn Abī Sulayma, od Kaʿba, od Abū Hurayry, że Posłaniec Boga powiedział: «Kiedy imam recytuje: „nie tych, na których jesteś zagniewany, ani tych, którzy błądzą” i mówi „āmīn”, a „āmīn” mieszkańców ziemi zbiegnie się z „āmīn” mieszkańców nieba, Bóg odpuści słudze jego wcześniejsze grzechy. Człowiek, który nie mówi „āmīn”, jest jak ktoś, kto wyruszył na wyprawę z grupą ludzi.

Ci, rzucając losy, rozdzielili między siebie udziały; każdemu przypadł udział, lecz jemu nic nie przypadło. Zapytał: „Dlaczego nie przypadł mi udział?”. Odpowiedziano mu: „Bo nie powiedziałeś «āmīn»”»”.

Słowo „ġayr” większość recytatorów wymawia w dopełniaczu, jako przydawkę. Az-Zamaḫšarī powiedział, że recytowano je także w bierniku jako okolicznik, i była to recytacja Posłańca Boga, pokój i błogosławieństwo Boga z nim, oraz ʿUmara ibn al-Ḫaṭṭāba; przekazano ją również od Ibn Kaṯīra. Okolicznikiem jest zaimek w słowach „na nich”, a określenie czynnościowe stanowi „obdarzyłeś”. Znaczenie jest wówczas: „nie będąc nimi”.

Także o Ubayyju ibn Kaʿbie przekazano podobną recytację, aby nie pomylić tego wyrażenia z przydawką do „tych, których obdarzyłeś dobrodziejstwami”, tak jak w słowach: „tego, kogo przeklął Bóg i na kogo się rozgniewał” (5:60); oraz: „Wcześniej zbłądzili i sprowadzili wielu z drogi, i zbłądzili z drogi prostej” (5:77). To jest jasne i oczywiste.

Słowo „āmīn” wypowiada się na głos, a niekiedy także z wydłużeniem. Wyjaśniano, że oznacza ono: „ten, czyje wypowiedzenie «āmīn» zbiegnie się z wypowiedzeniem go przez aniołów w czasie”, albo: „zbiegnie się z ich odpowiedzią”, albo też: „zbiegnie się z nimi pod względem szczerości”.

Tafsir al-Baghawiego

Słowa Boga: „Prowadź nas drogą prostą”. „Prowadź nas” oznacza: „Wskaż nam drogę”. ʿAlī i Ubayy ibn Kaʿb powiedzieli: „Umocnij nas”, tak jak mówi się do kogoś, kto stoi: „Stój, aż do ciebie wrócę”, czyli: „Pozostań w tym stanie”. Wierzący wypowiadają tę prośbę, mimo że już są prowadzeni, ponieważ oznacza ona prośbę o umocnienie oraz o dalsze prowadzenie.

Według stanowiska Ahl as-Sunna dobrodziejstwa i prowadzenie, które Bóg udziela, nie mają końca.

Słowo ṣirāṭ wymawia się także sirāṭ; tę wymowę przekazał Uways od Yaʿqūba, i jest ona formą pierwotną. Drogę nazwano ṣirāṭ, ponieważ „połyka” tych, którzy nią podążają. Wymawia się je również z zāy, a Ḥamza recytował je z wymową pośrednią między zāy a ṣād. Wszystkie te formy są prawidłowe.

Większość recytatorów wybiera wymowę ṣād, ponieważ odpowiada zapisowi w mushafie. Co do „drogi prostej”, Ibn ʿAbbās i Ǧābir, niech Bóg będzie z nich zadowolony, powiedzieli: „To islam”. Takie jest również zdanie Muqātila. Ibn Masʿūd, niech Bóg będzie z niego zadowolony, powiedział: „To Koran”.

Przekazano od ʿAlī’ego, niech Bóg będzie z niego zadowolony, jako wypowiedź Proroka: „Droga prosta to Księga Boga”. Saʿīd ibn Ǧubayr, niech Bóg będzie z niego zadowolony, powiedział: „Droga do Raju”. Sahl ibn ʿAbd Allāh powiedział: „Droga Sunny i wspólnoty”. Bakr ibn ʿAbd Allāh al-Muzanī powiedział: „Droga Posłańca Boga, pokój i błogosławieństwo Boga z nim”.

Abū al-ʿĀlija i al-Ḥasan powiedzieli: „Posłaniec Boga, jego rodzina i jego dwaj towarzysze”. W języku arabskim słowo to pierwotnie oznacza jasną drogę.

Słowa: „drogą tych, których obdarzyłeś dobrodziejstwami”, czyli tych, którym udzieliłeś dobrodziejstwa prowadzenia i pomyślności. ʿIkrima powiedział: „Obdarzyłeś ich trwałością w wierze i prawością. Są nimi prorocy, pokój z nimi”. Powiedziano też, że są to wszyscy, których Bóg umocnił w wierze spośród proroków i wierzących, wymienionych przez Boga Najwyższego w słowach: „Oni będą z tymi, którym Bóg okazał dobrodziejstwa spośród proroków” i dalszy ciąg wersetu (4:69).

Ibn ʿAbbās powiedział: „To lud Mūsā i ʿĪsy, pokój z nimi, zanim zmienili swoją religię”. ʿAbd ar-Raḥmān ibn Zayd powiedział: „To Prorok, pokój i błogosławieństwo Boga z nim, oraz ci, którzy byli z nim”. Abū al-ʿĀlija powiedział: „To rodzina Posłańca Boga, pokój i błogosławieństwo Boga z nim, Abū Bakr i ʿUmar, niech Bóg będzie z nich zadowolony, oraz jego domownicy”. Šahr ibn Ḥawšab powiedział: „To towarzysze Posłańca Boga, pokój i błogosławieństwo Boga z nim, oraz jego domownicy”.

Ḥamza recytował zaimki w słowach „ʿalayhim” („na nich”), „ladayhim” („u nich”) i „ilayhim” („do nich”) z zaokrągleniem samogłoski hāʾ. Yaʿqūb zaokrągla hāʾ poprzedzone przez spółgłoskę yāʾ z sukūnem w formach liczby podwójnej i mnogiej, z wyjątkiem wyrażenia „między ich rękami i ich nogami”. Pozostali recytatorzy wymawiają je z kasrą. Ten, kto zaokrągla hāʾ, przywraca jej pierwotną samogłoskę, gdyż w izolacji jest ona zaokrąglona; ten zaś, kto wymawia ją z kasrą, robi to ze względu na poprzedzające ją yāʾ z sukūnem, ponieważ kasra jest samogłoską pokrewną yāʾ.

Ibn Kaṯīr i Abū Ǧaʿfar zaokrąglają wszystkie mīm liczby mnogiej, wymawiając je w połączeniu z następnym słowem, jeśli nie następuje po nich spółgłoska bez samogłoski; jeśli zaś następuje po nich taka spółgłoska, nie przedłużają ich. Nāfiʿ dopuszcza oba sposoby. Warš zaokrągla je przy hamzacie qaṭʿ. Jeśli następuje po nich hamzat al-waṣl, a przed hāʾ znajduje się kasra lub yāʾ z sukūnem, Ḥamza i al-Kisāʾī zaokrąglają hāʾ i mīm, a Abū ʿAmr wymawia obie z kasrą.

Tak samo czyni Yaʿqūb, gdy poprzedzająca je samogłoska jest kasrą. Pozostali wymawiają mīm z ḍammą, a hāʾ z kasrą, ze względu na yāʾ albo kasrę przed hāʾ, natomiast mīm zaokrąglają zgodnie z jej pierwotną wymową.

Słowa Najwyższego: „nie tych, na których jesteś zagniewany” oznaczają: nie drogą tych, na których się rozgniewałeś. Gniew oznacza wolę ukarania grzeszników. Gniew Boga Najwyższego nie dotyczy grzesznych wierzących; dotyczy jedynie niewierzących. „Ani tych, którzy błądzą”, czyli: nie tych, którzy zbłądzili z drogi prowadzenia.

Najdalej posunięte błądzenie oznacza zgubę i zniknięcie. Mówi się: „woda zniknęła w mleku”, to znaczy: przepadła i znikła. „ġayr” ma tu znaczenie przeczące, a „lā” — znaczenie „inny niż”; dlatego dopuszczalne jest połączenie ich spójnikiem, podobnie jak mówi się: „Ten człowiek nie jest ani dobry, ani szlachetny”. Jeśli jednak „ġayr” znaczy „oprócz”, nie wolno łączyć go z „lā”; nie można powiedzieć: „Mam kogoś oprócz ʿAbd Allāha, ani Zayda”.

ʿUmar ibn al-Ḫaṭṭāb, niech Bóg będzie z niego zadowolony, recytował: „drogą tych, których obdarzyłeś dobrodziejstwami, nie tych, na których się rozgniewałeś, ani tych, którzy błądzą”.

Powiedziano, że ci, na których spadł gniew, to Żydzi, a błądzący to chrześcijanie, ponieważ Bóg orzekł o Żydach, że spadł na nich gniew: „tego, kogo Bóg przeklął i na kogo się rozgniewał” (5:60), a o chrześcijanach orzekł, że zbłądzili: „Nie podążajcie za pragnieniami ludzi, którzy już wcześniej zbłądzili” (5:77). Sahl ibn ʿAbd Allāh powiedział: „Nie tych, którzy zbłądzili przez innowację religijną, ani tych, którzy zbłądzili, odchodząc od Sunny”.

Zaleca się, by recytujący po zakończeniu recytacji al-Fātiḥy powiedział, po krótkiej pauzie oddzielonej od sury: „āmīn”. Wymawia się je z krótką samogłoską; gramatycy dopuszczają także wymowę z wydłużeniem i krótką samogłoską. Znaczenie brzmi: „Boże, usłysz i odpowiedz”. Ibn ʿAbbās i Qatāda powiedzieli: „Znaczy: «Niech tak się stanie»”.

Muǧāhid powiedział: „To jedno z imion Boga Najwyższego”. Powiedziano też, że jest pieczęcią modlitwy; albo że jest pieczęcią Boga na Jego sługach, przez którą odpiera od nich nieszczęścia, tak jak pieczęć na liście chroni go przed zniszczeniem i ujawnieniem jego treści.

Imam Abū ʿAlī al-Ḥusayn ibn Muḥammad al-Qāḍī i Abū Ḥāmid Aḥmad ibn ʿAbd Allāh aṣ-Ṣāliḥī przekazali nam: Abū Bakr Aḥmad ibn Ḥasan al-Ḥīrī przekazał nam od Abū ʿAlī Muḥammada ibn Aḥmada ibn Muḥammada ibn Miʿqal al-Mayḏānīego; Muḥammad ibn Yaḥyā przekazał nam od ʿAbd ar-Razzāqa, od Maʿmara, od az-Zuhrīego, od Ibn al-Musayyiba, od Abū Hurayry, niech Bóg będzie z niego zadowolony, że Prorok, pokój i błogosławieństwo Boga z nim, powiedział: „Kiedy imam mówi: «nie tych, na których jesteś zagniewany, ani tych, którzy błądzą», mówcie: «āmīn», ponieważ aniołowie mówią «āmīn» i imam mówi «āmīn».

Temu, którego wypowiedzenie «āmīn» zbiegnie się z wypowiedzeniem «āmīn» przez aniołów, zostaną odpuszczone wcześniejsze grzechy”. (4:69; 4:12; 5:60; 5:77). Hadis jest autentyczny.