سڌي واٽ جي هدايت جي دعا

شيخ عبدالرحمان السعدي جي تفسير

پوءِ الله تعالى فرمايو: ”اسان کي سڌي واٽ تي هلاءِ.“ يعني اسان کي واٽ ڏيکار، رهنمائي ڪر ۽ سڌي واٽ تي هلڻ جي توفيق عطا ڪر. اها صاف ۽ پڌري واٽ آهي، جيڪا الله ۽ سندس جنت تائين پهچائي ٿي. اها حق کي ڄاڻڻ ۽ ان تي عمل ڪرڻ آهي. تنهنڪري اسان کي واٽ ڏانهن به رهنمائي ڪر ۽ واٽ جي اندر به رهنمائي ڪر.

واٽ ڏانهن رهنمائيءَ جو مطلب اسلام جي دين کي لازم پڪڙڻ ۽ ان کان سواءِ ٻين دينن کي ڇڏڻ آهي؛ ۽ واٽ جي اندر رهنمائيءَ ۾ ديني تفصيلن جي علم ۽ عمل جي هر پهلوءَ ۾ رهنمائي شامل آهي. هيءَ دعا ٻانهن لاءِ جامع ترين ۽ سڀ کان وڌيڪ فائدي واري دعائن مان آهي. تنهنڪري انسان لاءِ واجب آهي ته پنهنجي نماز جي هر رڪعت ۾ الله کان اها دعا گهري، ڇو ته کيس ان جي سخت ضرورت آهي.

اها سڌي واٽ انهن ماڻهن جي واٽ آهي ”جن تي تو انعام ڪيو“، يعني نبين، صديقن، شهيدن ۽ صالح ٻانهن مان. ”نه“ انهن ماڻهن جي واٽ، ”جن تي ڏمر ٿيو“؛ اهي ماڻهو جن حق کي سڃاتو، پر پوءِ ان کي ڇڏي ڏنائون، جيئن يهودي ۽ انهن جهڙا ٻيا. ۽ نه ”گمراهن“ جي واٽ؛ اهي ماڻهو جن اڻڄاڻائي ۽ گمراهيءَ سبب حق کي ڇڏي ڏنو، جيئن عيسائي ۽ انهن جهڙا ٻيا.

هيءَ سورت، مختصر هجڻ جي باوجود، اهڙن مضمونن تي مشتمل آهي، جن تي قرآن جي ڪا ٻي سورت اهڙيءَ طرح مشتمل ناهي. ان ۾ توحيد جا ٽيئي قسم شامل آهن: توحيدِ ربوبيت، جيڪا ”سڀ جهانن جي پالڻهار“ واري قول مان سمجهي وڃي ٿي؛ توحيدِ الوهيت، يعني عبادت کي رڳو الله لاءِ خاص ڪرڻ، جيڪا ”الله“ جي لفظ ۽ ”رڳو تنهنجي عبادت ڪريون ٿا“ واري قول مان سمجهي وڃي ٿي؛ ۽ توحيدِ اسماءَ ۽ صفات، يعني الله تعالى لاءِ ڪمال جون اهي صفتون ثابت ڪرڻ، جيڪي هن پاڻ پنهنجي لاءِ ثابت ڪيون آهن ۽ سندس رسول ﷺ به ثابت ڪيون آهن، بغير انهن جي انڪار، مثال ٺهرائڻ يا مخلوق سان مشابهت ڏيڻ جي. جيئن اڳ بيان ٿيو، ”سڀ ساراهه“ جو لفظ ان تي دلالت ڪري ٿو.

هن ۾ نبوت جو اثبات به آهي، ”اسان کي سڌي واٽ تي هلاءِ“ واري قول ۾، ڇو ته رسالت کان سواءِ اهو ممڪن نه آهي. ۽ عملن جي بدلي جو اثبات، ”بدلي جي ڏينهن جو مالڪ“ واري قول ۾ آهي. بدلو انصاف سان ملندو، ڇو ته ”دين“ جو مطلب انصاف سان بدلو ڏيڻ آهي. ان ۾ تقدير جو اثبات پڻ آهي، ۽ اهو به ته ٻانهو حقيقت ۾ عمل ڪندڙ آهي؛ اهو قدريه ۽ جبريه جي خلاف آهي.

بلڪه ”اسان کي سڌي واٽ تي هلاءِ“ واري قول ۾ سڀني بدعت وارن جي ترديد پڻ آهي، ڇو ته ان جو مطلب حق کي ڄاڻڻ ۽ ان تي عمل ڪرڻ آهي، ۽ هر بدعت وارو ان جي مخالفت ڪري ٿو.

هن سورت ۾ دين کي الله تعالى لاءِ خالص ڪرڻ، عبادت ۽ مدد گهرڻ ٻنهي ۾، ”رڳو تنهنجي عبادت ڪريون ٿا ۽ رڳو توکان مدد گهرون ٿا“ واري قول ۾ شامل آهي. سڀ ساراهه الله، سڀ جهانن جي پالڻهار لاءِ آهي. گمراهي، ۽ گمراهه.

امام ابن ڪثير جي تفسير

”اسان کي سڌي واٽ تي هلاءِ.“ اڪثر قراءَ ان کي صاد سان پڙهيو آهي. ان کي سين سان ”السراط“ به پڙهيو ويو آهي، ۽ زاءَ سان پڙهڻ به منقول آهي. فراءَ چيو: هيءَ بني عذره، بلقين ۽ بني ڪلب جي ٻولي آهي. جڏهن الله تعالى، جنهن کان سوال پيو وڃي، تنهن جي ساراهه اڳ بيان ٿي چڪي، تڏهن ان کان پوءِ سوال ڪرڻ مناسب ٿيو؛ جيئن حديث ۾ آهي: ”ان جو هڪ اڌ منهنجو آهي ۽ هڪ اڌ منهنجي ٻانهي جو؛ ۽ منهنجي ٻانهي لاءِ اهو آهي، جيڪو هن گهريو.“

سوال ڪندڙ جي هيءَ سڀ کان مڪمل حالت آهي ته پنهنجي سوال ڪيل ذات جي ساراهه ڪري، پوءِ پنهنجي حاجت گهري؛ ڇو ته ان سان حاجت پوري ٿيڻ ۽ دعا قبول ٿيڻ جو وڌيڪ امڪان آهي. الله تعالى انهيءَ مڪمل طريقي ڏانهن رهنمائي ڪئي آهي. ڪڏهن سوال ڪندڙ پنهنجي حالت ۽ محتاجيءَ جو ذڪر ڪري به سوال ڪري ٿو، جيئن موسى عليه السلام چيو: ”اي منهنجا پالڻهار، جيڪا به ڀلائي تون مون ڏانهن نازل ڪرين، تنهن جو محتاج آهيان.“ (القصص: 24) ڪڏهن ان سان گڏ سوال ڪيل ذات جي وصف به بيان ڪري ٿو، جيئن ذوالنون چيو: ”توکان سواءِ ڪو معبود ناهي، تون پاڪ آهين؛ بيشڪ مان ظالمن مان ٿي ويس.“

(الأنبياء: 87) ۽ ڪڏهن فقط سوال ڪيل ذات جي ساراهه ڪري ٿو، جيئن شاعر چيو: ”ڇا مان پنهنجي حاجت بيان ڪريان، يا تنهنجي حياءَ ئي مون لاءِ ڪافي آهي، جڏهن تنهنجو شيوو ئي حياءَ آهي؟“ ۽: ”جيڪڏهن ڪو ماڻهو ڪنهن ڏينهن تنهنجي ساراهه ڪري، ته ان جي ساراهه ئي کيس سوال ڪرڻ کان بي نياز ڪري ٿي.“

هتي هدايت جو مطلب رهنمائي ۽ توفيق آهي. ڪڏهن هدايت جو فعل سڌو مفعول وٺي ٿو، جيئن هتي ”اسان کي سڌي واٽ تي هلاءِ“ ۾؛ ان ۾ اسان کي الهام ڪرڻ، توفيق ڏيڻ، رزق ڏيڻ يا عطا ڪرڻ جي معنيٰ به شامل آهي. ”۽ اسان کيس ٻنهي واٽن جي سڃاڻپ ڪرائي.“ (البلد: 10) يعني کيس ڀلائي ۽ برائي ڏيکاري.

هدايت ڪڏهن ”ڏانهن“ سان به اچي ٿي، جيئن: ”هن کيس چونڊيو ۽ سڌي واٽ ڏانهن رهنمائي ڪئي.“ (النحل: 121) ۽: ”پوءِ کين باهه جي واٽ ڏانهن وٺي وڃو.“ (الصافات: 23) هتي ان جو مطلب رهنمائي ۽ واٽ ڏيکارڻ آهي. اهڙيءَ طرح الله تعالى جو فرمان: ”۽ بيشڪ تون سڌي واٽ ڏانهن رهنمائي ڪرين ٿو.“

(الشورى: 52) ڪڏهن هدايت ”لاءِ“ سان اچي ٿي، جيئن جنت وارن جو قول: ”سڀ ساراهه الله لاءِ آهي، جنهن اسان کي هن واٽ جي رهنمائي ڪئي.“ (الأعراف: 43) يعني اسان کي ان جي توفيق ڏنائين ۽ ان جو اهل ڪيائين.

سڌي واٽ بابت امام ابو جعفر ابن جرير چيو: تفسير ڪندڙن جي امت ۾ سڀني جو اتفاق آهي ته سڌي واٽ اها پڌري واٽ آهي، جنهن ۾ ڪو وڪڙ ناهي. سڀني عربن جي ٻوليءَ ۾ به ان جو مطلب اهڙو ئي آهي. ان جو مثال جرير بن عطية الخطفي جو هي شعر آهي: ”اميرالمؤمنين اهڙي سڌي واٽ تي آهي، جو جڏهن پاڻيءَ جا وهڪرا وڪڙ کائين ٿا ته هو سڌو رهي ٿو.“ ابن جرير چيو: ان جا شاهد ايترا گهڻا آهن، جو ڳڻي نٿا سگهجن.

پوءِ عرب ”صراط“ لفظ کي مجازاً هر اهڙي قول ۽ عمل لاءِ استعمال ڪن ٿا، جنهن کي سڌو يا وڪڙيل چئي سگهجي؛ سڌيءَ کي سڌائيءَ ۽ وڪڙيل کي وڪڙ سان بيان ڪن ٿا.

سلف ۽ خلف جي مفسرن سڌي واٽ جي تفسير بابت مختلف لفظ استعمال ڪيا آهن، پر انهن سڀني جو حاصل هڪ ئي آهي: الله ۽ سندس رسول جي پيروي. روايت آهي ته اها الله جي ڪتاب آهي. ابن ابي حاتم چيو: اسان سان حسن بن عرفه بيان ڪيو، هن چيو: مون سان يحيى بن يمان، حمزه زيات کان، سعد ــ جيڪو ابوالمختار طائي آهي ــ کان، حارث اعور جي ڀائٽي کان، حارث اعور کان، علي بن ابي طالب رضي الله عنه جي روايت سان بيان ڪيو ته رسول الله ﷺ فرمايو: ”سڌي واٽ الله جو ڪتاب آهي.“ ابن جرير به حمزه بن حبيب زيات جي روايت سان اهو نقل ڪيو آهي.

امام احمد ۽ ترمذي به حارث اعور جي علي رضي الله عنه کان مرفوع روايت ۾ نقل ڪيو آهي: ”اهو الله جي مضبوط رسي، حڪمت ڀريو ذڪر ۽ سڌي واٽ آهي.“ هيءَ روايت علي رضي الله عنه کان موقوف به نقل ٿي آهي، ۽ الله بهتر ڄاڻي ٿو ته موقوف صورت وڌيڪ مناسب آهي.

ثوري، منصور، ابو وائل ۽ عبدالله کان روايت ڪئي ته هن چيو: ”سڌي واٽ الله جو ڪتاب آهي.“ اهو به چيو ويو آهي ته اها اسلام آهي. ضحاڪ، ابن عباس کان روايت ڪئي ته جبريل محمد ﷺ کي چيو: ”اي محمد، چئو: اسان کي سڌي واٽ تي هلاءِ.“ يعني اسان کي اهڙي واٽ ڏيکار، جيڪا رهنمائي ڪري؛ اها الله جو دين آهي، جنهن ۾ ڪو وڪڙ ناهي.

ميمون بن مهران، ابن عباس کان ”اسان کي سڌي واٽ تي هلاءِ“ بابت روايت ڪئي ته هن چيو: ”اها اسلام آهي.“ اسماعيل بن عبدالرحمن سدي ڪبير، ابو مالڪ ۽ ابو صالح کان ابن عباس جي روايت سان، ۽ مره همداني کان ابن مسعود ۽ نبي ﷺ جي ڪجهه صحابن جي روايت سان نقل ڪيو ته هنن چيو: ”اسان کي سڌي واٽ تي هلاءِ“ جو مطلب اسلام آهي. عبدالله بن محمد بن عقيل، جابر کان روايت ڪئي ته هن چيو: ”اها اسلام آهي؛ اها آسمان ۽ زمين جي وچ واري فاصلي کان به وڌيڪ وسيع آهي.“ ابن الحنفيه چيو: الله تعالى جي هن قول ۾ ”اسان کي سڌي واٽ تي هلاءِ“، ان مان مراد الله جو دين آهي، جنهن کان سواءِ ٻيو ڪو دين ٻانهن کان قبول نٿو ٿئي. عبدالرحمن بن زيد بن اسلم به چيو ته اها اسلام آهي.

امام احمد پنهنجي مسند ۾ هيءَ حديث روايت ڪئي آهي: اسان سان حسن بن سوار ابو العلاءَ بيان ڪيو، هن چيو: اسان سان ليث ــ يعني ابن سعد ــ معاويه بن صالح کان، هن عبدالرحمن بن جبير بن نفير کان، هن پنهنجي پيءُ کان، هن نواس بن سمعان کان، رسول الله ﷺ جي روايت سان بيان ڪيو ته پاڻ فرمايائون: ”الله سڌي واٽ جو مثال بيان ڪيو. واٽ جي ٻنهي پاسن تي ٻه ڀتيون آهن، جن ۾ کليل دروازا آهن ۽ دروازن تي لٽڪيل پردا آهن. واٽ جي مُنهن تي هڪ سڏيندڙ چوي ٿو: ’اي ماڻهوؤ، سڀ گڏجي واٽ ۾ داخل ٿيو ۽ وڪڙ نه کائو.‘ ۽ واٽ جي مٿان کان ٻيو سڏيندڙ سڏي ٿو.

جڏهن ڪو ماڻهو انهن دروازن مان ڪنهن کي کولڻ چاهي ٿو ته هو چوي ٿو: ’افسوس توتي، ان کي نه کول؛ جيڪڏهن کوليندين ته ان ۾ گهڙي پوندين.‘ پوءِ سڌي واٽ اسلام آهي، ٻه ڀتيون الله جون حدون آهن، کليل دروازا الله جون حرام ڪيل شيون آهن، واٽ جي مُنهن تي سڏيندڙ الله جو ڪتاب آهي، ۽ واٽ جي مٿان سڏيندڙ هر مسلمان جي دل ۾ الله جو نصيحت ڪندڙ آهي.“ ابن ابي حاتم ۽ ابن جرير به ليث بن سعد جي ساڳئي سند سان هيءَ حديث روايت ڪئي آهي. ترمذي ۽ نسائي به علي بن حجر کان، هن بقيه کان، هن بجير بن سعد کان، هن خالد بن معدان کان، هن جبير بن نفير کان، هن نواس بن سمعان کان، انهيءَ روايت سان نقل ڪيو آهي. اها صحيح سند آهي، الله بهتر ڄاڻي ٿو.

مجاهد چيو: ”اسان کي سڌي واٽ تي هلاءِ“ جو مطلب حق آهي. اها ڳالهه وڌيڪ جامع آهي ۽ اڳين ڳالهين سان ٽڪراءُ نٿي رکي. ابن ابي حاتم ۽ ابن جرير ابو النضر هاشم بن قاسم جي سند سان روايت ڪئي ته هن چيو: اسان سان حمزه بن مغيره، عاصم احول کان، هن ابو العاليه کان نقل ڪيو ته ”اسان کي سڌي واٽ تي هلاءِ“ مان مراد نبي ﷺ ۽ پاڻ کان پوءِ سندن ٻه ساٿي آهن. عاصم چيو: اسان اها ڳالهه حسن کي ٻڌائي، ته هن چيو: ”ابو العاليه سچ چيو ۽ خيرخواهي ڪئي.“

اهي سڀئي قول صحيح آهن ۽ هڪ ٻئي سان لاڳاپيل آهن؛ جيڪو نبي ﷺ جي پيروي ڪري ۽ پاڻ کان پوءِ ابو بڪر ۽ عمر رضي الله عنهما جي اقتدا ڪري، تنهن حق جي پيروي ڪئي. جنهن حق جي پيروي ڪئي، تنهن اسلام جي پيروي ڪئي؛ جنهن اسلام جي پيروي ڪئي، تنهن قرآن جي پيروي ڪئي، جيڪو الله جو ڪتاب، سندس مضبوط رسي ۽ سندس سڌي واٽ آهي. اهي سڀ صحيح معنائون آهن ۽ هڪ ٻئي جي تصديق ڪن ٿيون، سڀ ساراهه الله لاءِ آهي.

طبراني چيو: اسان سان محمد بن فضل سقطي بيان ڪيو، هن چيو: اسان سان ابراهيم بن مهدي مصيصي، يحيى بن زڪريا بن ابي زائده کان، هن اعمش کان، هن ابو وائل کان، هن عبدالله کان بيان ڪيو ته هن چيو: ”سڌي واٽ اها آهي، جنهن تي رسول الله ﷺ اسان کي ڇڏي ويا.“

انهيءَ ڪري امام ابو جعفر ابن جرير، الله مٿس رحمت ڪري، چيو: منهنجي نظر ۾ هن آيت جي تفسير لاءِ وڌيڪ مناسب ڳالهه ــ يعني ”اسان کي سڌي واٽ تي هلاءِ“ ــ هي آهي ته ان مان مراد اسان کي ان قول ۽ عمل تي ثابت قدم رکڻ جي توفيق ڏي، جنهن کي تو پسند ڪيو ۽ جن ٻانهن کي پنهنجو انعام ڏنو، تن کي ان تي توفيق ڏني؛ اها ئي سڌي واٽ آهي. ڇو ته جنهن کي انهن ڳالهين جي توفيق ملي، جن جي توفيق الله پنهنجي انعام يافته ٻانهن ــ نبين، صديقن، شهيدن ۽ صالحين ــ کي ڏني، تنهن کي اسلام، رسولن جي تصديق، ڪتاب کي مضبوط پڪڙڻ، الله جي حڪمن تي عمل ڪرڻ، سندس منع ڪيل ڳالهين کان پاسو ڪرڻ، نبي ﷺ جي طريقي ۽ چئن خليفن جي طريقي جي پيروي ڪرڻ جي توفيق ملي. هر صالح ٻانهو ۽ اهي سڀ ڳالهيون سڌي واٽ ۾ شامل آهن.

جيڪڏهن پڇيو وڃي ته مؤمن هر وقت، نماز ۾ ۽ ان کان سواءِ، هدايت ڇو گهري ٿو، جڏهن ته هو اڳ ئي هدايت تي آهي؟ ڇا اهو حاصل ٿيل شيءِ ٻيهر حاصل ڪرڻ گهرڻ نه آهي؟ جواب آهي: نه. جيڪڏهن ٻانهي کي رات ڏينهن هدايت گهرڻ جي ضرورت نه هجي ها ته الله کيس ان جي دعا ڪرڻ جي رهنمائي نه ڪري ها.

ٻانهو هر گهڙي ۽ هر حالت ۾ الله تعالى جو محتاج آهي ته کيس هدايت تي ثابت رکي، ان ۾ پختو ڪري، سندس بصيرت وڌائي، هدايت ۾ واڌارو ڏئي ۽ ان تي جاري رکي؛ ڇو ته ٻانهو پنهنجي لاءِ نفعو يا نقصان اختيار نٿو ڪري سگهي، سواءِ ان جي جيڪو الله گهري. تنهنڪري الله تعالى کيس رهنمائي ڪئي ته هر وقت الله کان مدد، ثابت قدمي ۽ توفيق گهري. خوش نصيب اهو آهي، جنهن کي الله تعالى کان گهرڻ جي توفيق ملي؛ ڇو ته الله دعا ڪندڙ جي دعا قبول ڪرڻ جي ذميواري ورتي آهي، خاص ڪري ان محتاج ۽ لاچار ٻانهي جي، جيڪو رات ۽ ڏينهن جي هر وقت سندس محتاج هجي.

الله تعالى فرمايو: ”اي ايمان وارؤ، الله ۽ سندس رسول تي ۽ ان ڪتاب تي ايمان آڻيو، جيڪو هن پنهنجي رسول تي نازل ڪيو، ۽ ان ڪتاب تي به، جيڪو اڳ نازل ڪيو.“ (النساء: 136) هن مؤمنن کي ايمان آڻڻ جو حڪم ڏنو؛ اهو حاصل ٿيل شيءِ ٻيهر حاصل ڪرڻ نه آهي، ڇو ته مراد ثابت قدم رهڻ، جاري رکڻ ۽ انهن عملن تي هميشه قائم رهڻ آهي، جيڪي ايمان کي مضبوط ڪن ٿا. الله بهتر ڄاڻي ٿو.

الله تعالى پنهنجي مؤمن ٻانهن کي هي چوڻ جو حڪم ڏنو: ”اي اسان جا پالڻهار، اسان جي دلين کي هدايت ڏيڻ کان پوءِ ٽيڏو نه ڪر ۽ اسان کي پنهنجي طرفان رحمت عطا ڪر؛ بيشڪ تون ئي گهڻو عطا ڪندڙ آهين.“ (آل عمران: 8) ابو بڪر رضي الله عنه مغرب جي نماز جي ٽين رڪعت ۾ فاتحه کان پوءِ آهستي هيءَ آيت پڙهندو هو. تنهنڪري الله تعالى جي قول ”اسان کي سڌي واٽ تي هلاءِ“ جو مطلب آهي: اسان کي انهيءَ واٽ تي قائم رک ۽ اسان کي ان کان سواءِ ٻي واٽ ڏانهن نه موڙ.

”اسان کي“ جي حاجت... (القصص: 24؛ الأنبياء: 87؛ البلد: 10؛ النحل: 121؛ الصافات: 23؛ الشورى: 52؛ الأعراف: 43). قرآن جي فضيلتن بابت اڳ ذڪر ٿيو آهي. مطلب... (النساء: 136).

ٻانهو جڏهن چوي ٿو: ”اسان کي سڌي واٽ تي هلاءِ“ ۽ ان کان پوءِ واري آيت، تڏهن الله فرمائي ٿو: ”هيءَ منهنجي ٻانهي لاءِ آهي، ۽ منهنجي ٻانهي لاءِ اهو آهي، جيڪو هن گهريو.“ اها حديث اڳ بيان ٿي چڪي آهي.

”انهن ماڻهن جي واٽ، جن تي تو انعام ڪيو“، سڌي واٽ جي وضاحت آهي؛ نحوي عالمن وٽ اهو ان جو بدل آهي، ۽ ان کي عطفِ بيان چوڻ به جائز آهي. الله بهتر ڄاڻي ٿو. ”جن تي تو انعام ڪيو“ اهي آهن، جن جو ذڪر سورة النساء ۾ آهي: ”۽ جيڪو الله ۽ رسول جي فرمانبرداري ڪندو، سو انهن ماڻهن سان گڏ هوندو، جن تي الله انعام ڪيو آهي: نبين، صديقن، شهيدن ۽ صالحين سان؛ ۽ اهي ڪيڏا نه سٺا ساٿي آهن. اهو الله جو فضل آهي، ۽ ڄاڻڻ لاءِ الله ڪافي آهي.“ (النساء: 69–70)

ضحاڪ، ابن عباس کان روايت ڪئي ته ”انهن ماڻهن جي واٽ، جن تي تو انعام ڪيو“ مان مراد اهي ماڻهو آهن، جن تي تون پنهنجي فرمانبرداري ۽ عبادت سبب، پنهنجي ملائڪن، نبين، صديقن، شهيدن ۽ صالح ٻانهن مان، انعام ڪيو. اها ڳالهه الله تعالى جي هن قول جهڙي آهي: ”۽ جيڪو الله ۽ رسول جي فرمانبرداري ڪندو، سو انهن ماڻهن سان گڏ هوندو، جن تي الله انعام ڪيو آهي“، آخر تائين. ابو جعفر، ربيع بن انس کان روايت ڪئي ته هن چيو: ”اهي نبي آهن.“ ابن جريج، ابن عباس کان روايت ڪئي ته اهي مؤمن آهن؛ مجاهد به ائين چيو.

وڪيع چيو: اهي مسلمان آهن. عبدالرحمن بن زيد بن اسلم چيو: اهي نبي ﷺ ۽ سندن ساٿي آهن. ابن عباس جو اڳ ذڪر ڪيل قول وڌيڪ عام ۽ جامع آهي، الله بهتر ڄاڻي ٿو.

الله تعالى جو قول ”نه انهن جي واٽ، جن تي ڏمر ٿيو، ۽ نه گمراهن جي“، هن دعا جي وضاحت ڪري ٿو: ”اسان کي سڌي واٽ تي هلاءِ، انهن ماڻهن جي واٽ، جن تي تو انعام ڪيو“؛ اهي هدايت، سڌائي ۽ الله ۽ سندس رسولن جي فرمانبرداري وارا ماڻهو آهن، جيڪي حڪمن تي عمل ڪن ٿا ۽ منع ڪيل ڳالهين کان پاسو ڪن ٿا. انهن جي واٽ نه، جن تي ڏمر ٿيو؛ انهن جي ارادي ۾ فساد هو، حق ڄاتائون پر ان کان منهن موڙيائون. ۽ نه گمراهن جي واٽ؛ اهي علم کان محروم ٿيا ۽ گمراهيءَ ۾ ڀٽڪندا رهيا، حق ڏانهن رهنمائي نه پاتائون. ڳالهه ۾ ”نه“ آڻي ان ڳالهه جي پڪ ڪئي وئي ته هتي ٻه بگڙيل رستا آهن: يهودين ۽ عيسائين جا رستا.

ڪن نحوي عالمن جو خيال آهي ته هتي ”غير“ استثنا لاءِ آهي؛ ان صورت ۾ استثنا منقطع ٿيندو، ڇو ته اهي انعام يافته ماڻهن ۾ شامل ناهن. پر اسان جيڪا وضاحت ڪئي، سا وڌيڪ مناسب آهي. شاعر جو هي شعر به ان جي شاهدي آهي: ”ڄڻ ته تون بني اقيش جي اٺن مان هڪ اٺ آهين، جنهن جي پيرن وٽ چمڙي جي پاڻيءَ واري ٿانوَ کي ڇنڇنائڻ ۾ اچي.“ مطلب: ڄڻ ته تون بني اقيش جي اٺن مان اٺ آهين.

هتي صفت جو ذڪر ڪري موصوف کي حذف ڪيو ويو آهي. اهڙيءَ طرح ”نه انهن جي واٽ، جن تي ڏمر ٿيو“ مان مراد آهي: ”نه انهن جي واٽ“؛ هتي مضاف کي ڇڏي ان جي مضاف اليه تي اڪتفا ڪيو ويو آهي، ڇاڪاڻ ته ڪلام جو سياق ان ڏانهن رهنمائي ڪري ٿو: ”اسان کي سڌي واٽ تي هلاءِ، انهن ماڻهن جي واٽ، جن تي تو انعام ڪيو“، پوءِ فرمايائين: ”نه انهن جي واٽ، جن تي ڏمر ٿيو.“

ڪن جو چوڻ آهي ته ”۽ نه گمراهن جي“ ۾ ”نه“ واڌارو آهي ۽ سندن خيال ۾ مطلب آهي: ”انهن جي نه، جن تي ڏمر ٿيو ۽ گمراهه ٿيا.“ اهي عجاج جي شعر مان دليل وٺن ٿا: ”اهڙي کوهه ۾ هو هليو، جنهن ۾ ڪا کڏ نه هئي، ۽ کيس خبر به نه هئي.“ يعني ”کڏ واري کوهه ۾.“ صحيح ڳالهه اها آهي، جيڪا اسان اڳ بيان ڪئي آهي.

انهيءَ ڪري ابو عبيد قاسم بن سلام پنهنجي ڪتاب ”فضائل القرآن“ ۾ ابو معاويه، اعمش، ابراهيم، اسود جي سند سان عمر بن خطاب رضي الله عنه کان نقل ڪيو آهي ته هو پڙهندو هو: ”نه انهن جي، جن تي ڏمر ٿيو، ۽ نه انهن جي، جيڪي گمراهه ٿيا.“ سند صحيح آهي، ۽ ان کي هن ريت سمجهڻ گهرجي ته اهو تفسير جي طور تي پاڻ کان نڪتل هو. اها ڳالهه اسان جي بيان جي تائيد ڪري ٿي ته ”نه“ کي نفيءَ جي پڪ لاءِ ۽ ٻنهي رستن ۾ فرق ظاهر ڪرڻ لاءِ آندو ويو آهي، ته جيئن ٻنهي کان بچجي. ايمان وارن جي واٽ ۾ حق جو علم ۽ ان تي عمل ٻئي شامل آهن.

يهودين وٽ عمل نه رهيو ۽ عيسائين وٽ علم نه رهيو. انهيءَ ڪري ڏمر يهودين لاءِ ۽ گمراهي عيسائين لاءِ بيان ڪئي وئي؛ ڇو ته جيڪو ڄاڻي پوءِ به ڇڏي ڏئي، سو ڏمر جو حقدار ٿئي ٿو، جڏهن ته جيڪو ڄاڻي ئي نه، ان جي حالت ٻي آهي. عيسائي ڪنهن مقصد جي طلب ۾ هئا، پر ان تائين پهچڻ جي واٽ نه ڄاتائون، ڇو ته هنن صحيح دروازي کان ڪم نه ورتو، يعني سچي رسول جي پيروي نه ڪيائون؛ تنهنڪري گمراهه ٿيا. يهودي ۽ عيسائي ٻئي گمراهه ۽ ڏمر جا حقدار آهن، پر يهودين جي خاص وصف ڏمر ۽ عيسائين جي خاص وصف گمراهي آهي. حديثن ۽ آثارن ۾ به اهڙيءَ طرح آيو آهي.

امام احمد چيو: اسان سان محمد بن جعفر، شعبه کان بيان ڪيو، هن چيو: مون سماڪ بن حرب کي ٻڌو، هو عباد بن حبيش کان روايت ڪري رهيو هو، هن چيو: مون عدي بن حاتم کي ٻڌو. عدي چيو: رسول الله ﷺ جو سوار دستو آيو، هنن منهنجي ماسي ۽ ٻين ماڻهن کي قيد ڪيو. جڏهن انهن کي رسول الله ﷺ وٽ آندو ويو ته کين پاڻ اڳيان قطار ۾ بيهاريو ويو. منهنجي ماسي چيو: ”اي الله جا رسول، قافلو پري نڪري ويو ۽ اولاد جو سلسلو ختم ٿي ويو.

مان وڏي عمر واري عورت آهيان ۽ ڪا خدمت ڪرڻ جي سگهه نٿي رکان. مون تي احسان ڪريو، الله اوهان تي احسان ڪري.“ پاڻ ﷺ پڇيو: ”تنهنجو مددگار ڪير آهي؟“ هن چيو: ”عدي بن حاتم.“ پاڻ ﷺ فرمايو: ”اهو، جيڪو الله ۽ سندس رسول کان ڀڄي ويو؟“

پوءِ پاڻ ﷺ مٿس احسان فرمايو. جڏهن هوءَ موٽي وئي ۽ هڪ شخص سندس ڀرسان هو، جنهن کي هن علي رضي الله عنه سمجهيو، تڏهن هن چيو: ”هن اهڙو ڪم ڪيو، جيڪو تنهنجو پيءُ نه ڪري ها؛ فلاڻو وٽ آيو ته کيس ڪجهه ڏنائين، فلاڻو آيو ته کيس به ڪجهه ڏنائين.“ پوءِ عدي وٽ آئي. اتي هڪ عورت ۽ ٻار هئا، يا هڪ ٻار؛ هن چيو ته هو نبي ﷺ جي ويجهو ويٺل هئا.

عدي چيو: ”مون ڄاتو ته پاڻ نه ڪسريٰ جا بادشاهه آهن ۽ نه قيصر جا.“ پاڻ ﷺ فرمايو: ”عدي، توکي ’لا إله إلا الله‘ چوڻ کان ڪهڙي شيءِ روڪي ٿي؟ ڇا الله کان سواءِ ڪو معبود آهي؟“ عدي چيو: ”توکي ’الله اڪبر‘ چوڻ کان ڪهڙي شيءِ روڪي ٿي؟

ڇا الله عزوجل کان وڌيڪ ڪا شيءِ وڏي آهي؟“ پوءِ عدي اسلام قبول ڪيو. عدي چيو: ”مون ڏٺو ته پاڻ ﷺ جو چهرو خوشيءَ سان روشن ٿي ويو.“ پاڻ ﷺ فرمايائون: ”جن تي ڏمر ٿيو، اهي يهودي آهن؛ ۽ گمراهه عيسائي آهن.“ پوءِ حديث جو باقي حصو بيان ڪيو.

ترمذي به سماڪ بن حرب جي روايت سان نقل ڪيو ۽ چيو: هيءَ حسن، غريب حديث آهي؛ اسان ان کي رڳو سندس روايت سان ڄاڻون ٿا.

مون کي چئجي ٿو: حماد بن سلمه به سماڪ کان، هن مري بن قطري کان، هن عدي بن حاتم کان روايت ڪئي ته مون رسول الله ﷺ کان الله جي هن قول بابت پڇيو: ”نه انهن جي، جن تي ڏمر ٿيو.“ پاڻ ﷺ فرمايائون: ”اهي يهودي آهن.“ مون پڇيو: ”۽ نه گمراهن جي؟“ پاڻ ﷺ فرمايائون: ”اهي عيسائي آهن؛ اهي ئي گمراهه آهن.“

سفيان بن عيينه به اسماعيل بن ابي خالد کان، هن شعبي کان، هن عدي بن حاتم کان، ساڳي روايت نقل ڪئي آهي. عدي جي هيءَ حديث ڪيترين سندن سان روايت ٿيل آهي ۽ ان جا لفظ به گهڻا آهن؛ انهن جو ذڪر ڊگهو ٿي ويندو.

عبدالرزاق چيو: اسان کي معمر، بديل عقيلي کان خبر ڏني؛ هن چيو: مون کي عبدالله بن شقيق خبر ڏني ته هن ٻڌو ته نبي ﷺ وادي القرى ۾ پنهنجي گهوڙي تي سوار هئا. بني قين جي هڪ شخص پڇيو: ”اي الله جا رسول، هي ڪير آهن؟“ پاڻ ﷺ فرمايائون: ”جن تي ڏمر ٿيو“، ۽ يهودين ڏانهن اشارو ڪيائون؛ ”۽ گمراهه، اهي عيسائي آهن.“ جريرِي، عروه ۽ خالد حذاءَ به عبدالله بن شقيق کان اها روايت ڪئي، پر انهن ان کي مرسل نقل ڪيو ۽ اهو نالو نه ٻڌايو ته ڪنهن نبي ﷺ کان ٻڌو هو.

عروه جي روايت ۾ عبدالله بن عمر جو نالو آيو آهي؛ الله بهتر ڄاڻي ٿو. ابن مردويه ابراهيم بن طهمان، بديل بن ميسره، عبدالله بن شقيق جي سند سان ابوذر کان روايت ڪئي ته مون رسول الله ﷺ کان ”جن تي ڏمر ٿيو“ بابت پڇيو. پاڻ ﷺ فرمايائون: ”يهودي.“ مون پڇيو: ”گمراهه ڪير؟“ پاڻ ﷺ فرمايائون: ”عيسائي.“

سدي، ابو مالڪ ۽ ابو صالح کان ابن عباس جي روايت سان، ۽ مره همداني کان ابن مسعود ۽ نبي ﷺ جي ڪجهه صحابن جي روايت سان نقل ڪيو ته ”نه انهن جي، جن تي ڏمر ٿيو“ مان مراد يهودي آهن، ۽ ”نه گمراهن جي“ مان مراد عيسائي آهن. ضحاڪ ۽ ابن جريج به ابن عباس کان اهڙيءَ طرح روايت ڪئي. ربيع بن انس، عبدالرحمن بن زيد بن اسلم ۽ ٻين ڪيترن به اهو ئي چيو. ابن ابي حاتم چيو: مفسرن ۾ مون کي هن ڳالهه بابت ڪو اختلاف معلوم ناهي.

انهن امامن جي ڳالهه ته يهودي ڏمر جا حقدار آهن ۽ عيسائي گمراهه آهن، ان جي شاهدي اڳ بيان ڪيل حديث آهي، ۽ بني اسرائيل بابت سورة البقره ۾ الله جو فرمان: ”ڪهڙي بڇڙي شيءِ جي بدلي هنن پنهنجا پاڻ وڪڻي ڇڏيا، جو الله جي نازل ڪيل شيءِ جو انڪار ڪيائون، ان حسد سبب ته الله پنهنجي ٻانهن مان جنهن تي گهري، پنهنجو فضل نازل ڪري. پوءِ اهي هڪ ڏمر پٺيان ٻيو ڏمر کڻي موٽيا؛ ۽ ڪافرن لاءِ خوار ڪندڙ عذاب آهي.“ (البقرة: 90) سورة المائدة ۾ فرمايائين: ”چئو: ڇا مان اوهان کي الله وٽ بدلي جي لحاظ کان ان کان به وڌيڪ بڇڙي ڳالهه ٻڌايان؟

اهي ماڻهو، جن تي الله لعنت ڪئي ۽ مٿن ڏمر ڪيو، ۽ جن مان ڪي بندر ۽ سوئر بڻايا ويا ۽ جن طاغوت جي عبادت ڪئي؛ اهي ئي بدترين جاءِ وارا ۽ سڌي واٽ کان وڌيڪ گمراهه آهن.“ (المائدة: 60) ۽ فرمايائين: ”بني اسرائيل مان جن ڪفر ڪيو، تن تي داؤد ۽ عيسى بن مريم جي زبان سان لعنت ڪئي وئي. اهو سندن نافرماني ۽ حد کان وڌڻ سبب هو. هو هڪ ٻئي کي ان بڇڙي ڪم کان نه روڪيندا هئا، جيڪو ڪندا هئا؛ ڪيڏو نه بڇڙو هو، جيڪو هو ڪندا هئا.“ (المائدة: 78–79)

سيرت جي ڪتاب ۾ زيد بن عمرو بن نفيل بابت آهي ته جڏهن هو ۽ سندس ڪجهه ساٿي سچي دين جي ڳولا ۾ شام ڏانهن ويا، ته يهودين کيس چيو: ”تون اسان جي دين ۾ داخل نٿو ٿي سگهين، جيستائين الله جي ڏمر مان پنهنجو حصو نه وٺين.“ هن چيو: ”مان ته الله جي ڏمر کان ڀڄي رهيو آهيان.“ عيسائين به کيس چيو: ”تون اسان جي دين ۾ داخل نٿو ٿي سگهين، جيستائين الله جي ناراضگيءَ مان پنهنجو حصو نه وٺين.“ هن چيو: ”مان اهو برداشت نٿو ڪري سگهان.“

پوءِ هو پنهنجي فطرت تي قائم رهيو، بتن جي عبادت ۽ مشرڪن جي دين کان پاسو ڪيائين، ۽ نه يهودين ۾ داخل ٿيو، نه عيسائين ۾. سندس ساٿي عيسائي ٿيا ۽ عيسائين جي دين ۾ داخل ٿيا، ڇو ته ان وقت کين اهو يهودين جي دين کان وڌيڪ ويجهو لڳو. انهن ۾ ورقه بن نوفل به هو. پوءِ جڏهن الله پنهنجي نبي ﷺ کي مبعوث ڪيو، تڏهن الله کيس نبيءَ جي وسيلي هدايت ڏني؛ هن وحي مان جيڪو ڪجهه مليو، تنهن تي ايمان آندو. الله کانئس راضي ٿئي.

مسئلو: عالمن جي صحيح مذهب موجب ضاد ۽ ظاءَ جي فرق کي پوريءَ طرح ادا نه ڪرڻ معاف آهي، ڇاڪاڻ ته ٻنهي جا مخرج ويجهو آهن. ضاد زبان جي ڪناري جي اڳئين حصي ۽ ان سان لڳندڙ ڏندن مان نڪري ٿو، جڏهن ته ظاءَ زبان جي ڇيڙي ۽ مٿين اڳين ڏندن جي ڪنارن مان نڪري ٿو. ٻئي حرف آوازدار، نرم آواز وارن ۽ اطباق وارن حرفن مان آهن. انهيءَ ڪري جيڪو ماڻهو انهن ٻنهي ۾ فرق نه ڪري سگهي، تنهن لاءِ هڪ جي جاءِ تي ٻيو پڙهڻ معاف آهي، الله بهتر ڄاڻي ٿو.

”مان ضاد ڳالهائڻ وارن ۾ سڀ کان وڌيڪ فصيح آهيان“ واري حديث جو ڪو اصل ناهي، الله بهتر ڄاڻي ٿو.

هن سڳوري سورت ۾، جيڪا ستن آيتن تي مشتمل آهي ۽ وڏي فضيلت واري آهي، الله جي ساراهه، عظمت بيان ڪرڻ ۽ سندس اهڙن سهڻن نالن جو ذڪر شامل آهي، جيڪي سندس بلند صفتن کي لازم ڪن ٿا. ان ۾ قيامت، يعني بدلي جي ڏينهن، جو ذڪر آهي؛ ٻانهن کي الله کان گهرڻ، عاجزيءَ سان دعا ڪرڻ ۽ پنهنجي طاقت ۽ سگهه کان بيزاري ظاهر ڪرڻ جي رهنمائي آهي؛ عبادت کي الله لاءِ خالص ڪرڻ، سندس الوهيت ۾ کيس اڪيلو مڃڻ ۽ کيس شريڪ، همسر يا مشابه کان پاڪ ڄاڻڻ جو بيان آهي.

ان ۾ ٻانهن کي سڌي واٽ، يعني سچي ۽ مضبوط دين، جي هدايت ۽ ان تي ثابت قدم رهڻ جي دعا سيکاري وئي آهي، تان ته اها هدايت کين قيامت جي حسي پل تان گذاري، نعمتن واري جنت تائين پهچائي، جتي نبي، صديق، شهيد ۽ صالح ٻانها گڏ هوندا. سورت ۾ نيڪ عملن جي ترغيب به آهي، ته جيئن اهي قيامت ۾ نيڪ عمل وارن سان گڏ هجن؛ ۽ باطل واٽن کان خبردار ڪرڻ به آهي، ته جيئن قيامت ۾ انهن جي پيروي ڪندڙن، يعني ڏمر جا حقدار ۽ گمراهه ماڻهن، سان گڏ نه ڪيا وڃن.

الله تعالى جي قول ”جن تي تو انعام ڪيو“ ۾ انعام کي الله ڏانهن منسوب ڪرڻ ۽ ”نه انهن جي، جن تي ڏمر ٿيو“ ۾ ڏمر ڪندڙ جو نالو نه وٺڻ، ڪيڏي نه سهڻي ڳالهه آهي، جيتوڻيڪ حقيقت ۾ ان ڏمر جو فاعل الله ئي آهي. جيئن فرمايائين: ”ڇا تو انهن ماڻهن کي نه ڏٺو، جن اهڙي قوم سان دوستي رکي، جن تي الله ڏمر ڪيو؟“ (المجادلة: 14) اهڙيءَ طرح گمراهيءَ کي ان شخص ڏانهن منسوب ڪيو ويو، جيڪو گمراهه ٿيو، جيتوڻيڪ الله ئي پنهنجي تقدير سان کين گمراهه ڪيو. الله تعالى فرمايو: ”جنهن کي الله هدايت ڪري، سو ئي هدايت يافته آهي؛ ۽ جنهن کي هو گمراهه ڪري، تنهن لاءِ تون ڪو رهنما مددگار نه لهندين.“

(الكهف: 17) ۽ فرمايائين: ”جنهن کي الله گمراهه ڪري، تنهن لاءِ ڪو هدايت ڏيندڙ ناهي، ۽ هو کين سندن سرڪشيءَ ۾ ڀٽڪندو ڇڏي ٿو.“ (الأعراف: 186) اهڙيون ٻيون به آيتون آهن، جيڪي ٻڌائين ٿيون ته هدايت ۽ گمراهه ڪرڻ ۾ الله تعالى ئي اڪيلو مختار آهي. اهو قدريه فرقي ۽ انهن جي پوئلڳن جي ڳالهه جي ابتڙ آهي، جيڪي چون ٿا ته ٻانها پاڻ اهو چونڊين ۽ ڪن ٿا. اهي پنهنجي بدعت جي حق ۾ قرآن جي متشابه آيتن کي دليل بڻائين ٿا ۽ انهن آيتن کي ڇڏي ڏين ٿا، جيڪي صاف لفظن ۾ سندن ترديد ڪن ٿيون.

اها گمراهه ۽ سرڪش ماڻهن جي روش آهي. صحيح حديث ۾ آيو آهي: ”جڏهن اوهان انهن ماڻهن کي ڏسو، جيڪي قرآن جي متشابه حصن جي پيروي ڪن ٿا، ته اهي ئي آهن، جن بابت الله چيو آهي؛ تنهنڪري انهن کان بچو.“ يعني الله تعالى جي هن قول ۾: ”پر جن جي دلين ۾ ٽيڙ آهي، سي فتني جي تلاش ۽ پنهنجي مطلب جي تفسير لاءِ متشابه جي پيروي ڪن ٿا.“ (آل عمران: 7) الله جو شڪر آهي، قرآن ۾ ڪنهن بدعت واري لاءِ ڪو صحيح دليل ناهي؛ ڇو ته قرآن حق ۽ باطل کي جدا ڪرڻ، هدايت ۽ گمراهيءَ ۾ فرق ڪرڻ لاءِ نازل ٿيو آهي.

ان ۾ نه تضاد آهي، نه اختلاف، ڇو ته اهو حڪمت واري، ساراهيل ذات وٽان نازل ٿيل آهي.

هيءَ سورت پڙهڻ کان پوءِ ”آمين“ چوڻ مستحب آهي. ان کي ”امين“، يعني مد کان سواءِ به پڙهي سگهجي ٿو؛ ان جو مطلب آهي: ”اي الله، قبول ڪر.“ ان جي دليل طور امام احمد، ابو داود ۽ ترمذي وائل بن حجر کان روايت ڪئي آهي ته مون نبي ﷺ کي ”نه انهن جي، جن تي ڏمر ٿيو، ۽ نه گمراهن جي“ پڙهندي ٻڌو، پوءِ پاڻ ”آمين“ چيو ۽ آواز کي ڊگهو ڪيائون. ابو داود جي روايت ۾ آهي ته پاڻ آواز بلند ڪيائون.

ترمذي چيو: هيءَ حسن حديث آهي. علي، ابن مسعود ۽ ٻين کان به اها روايت آهي. ابوهريره رضي الله عنه کان روايت آهي ته رسول الله ﷺ جڏهن ”نه انهن جي، جن تي ڏمر ٿيو، ۽ نه گمراهن جي“ پڙهندا هئا، ته ”آمين“ چوندا هئا، ايتري تائين جو سندن ويجهو پهرين صف وارا ٻڌي وٺندا هئا. اها ابو داود ۽ ابن ماجه روايت ڪئي آهي؛ ابن ماجه جي لفظن ۾ آهي: مسجد ان سان گونجڻ لڳندي هئي.

دارقطني به روايت ڪئي ۽ چيو: هيءَ حسن سند آهي. بلال رضي الله عنه چيو: ”اي الله جا رسول، آمين چوڻ ۾ مون کان اڳتي نه وڌجو.“ ابو داود اها روايت ڪئي آهي.

ابو نصر قشيري، حسن ۽ جعفر صادق کان نقل ڪيو ته هنن ”آمين“ جي ميم تي تشديد ڏني، جيئن ”البيت الحرام“ واري لفظ ۾ آهي. اسان جا اصحاب ۽ ٻيا چون ٿا: نماز کان ٻاهر به آمين چوڻ مستحب آهي، ۽ نماز پڙهندڙ لاءِ ان جي وڌيڪ تاڪيد آهي؛ پوءِ اهو اڪيلو نماز پڙهندڙ هجي، امام هجي يا مقتدي، ۽ هر حالت ۾. صحيحين ۾ ابوهريره رضي الله عنه کان آهي ته رسول الله ﷺ فرمايو: ”جڏهن امام آمين چوي، تڏهن اوهان به آمين چئو؛ ڇو ته جنهن جي آمين ملائڪن جي آمين سان موافق ٿي، تنهن جا اڳيان گناهه بخشيا ويندا.“

مسلم جي روايت ۾ آهي ته رسول الله ﷺ فرمايو: ”جڏهن اوهان مان ڪو نماز ۾ آمين چوي ۽ آسمان ۾ ملائڪا آمين چون، پوءِ انهن مان هڪ جي آمين ٻئي سان موافق ٿي وڃي، ته ان جا اڳيان گناهه بخشيا ويندا.“ صحيح مسلم ۾ ابو موسى کان مرفوع روايت آهي: ”جڏهن امام ’نه گمراهن جي‘ چوي، تڏهن اوهان آمين چئو؛ الله اوهان جي دعا قبول ڪندو.“

جوير، ضحاڪ کان، هن ابن عباس کان روايت ڪئي ته مون پڇيو: ”اي الله جا رسول، آمين جي معنيٰ ڇا آهي؟“ پاڻ ﷺ فرمايائون: ”اي پالڻهار، ائين ڪر.“ جوهري چيو: آمين جي معنيٰ آهي: ”ائين ئي ٿئي.“ ترمذي چيو: ان جو مطلب آهي: ”اسان جي اميد کي نااميد نه ڪر.“

اڪثر عالمن چيو: ان جو مطلب آهي: ”اي الله، اسان جي دعا قبول ڪر.“ قرطبي، مجاهد، جعفر صادق ۽ هلال بن ڪيسان کان نقل ڪيو ته آمين الله تعالى جي نالن مان هڪ نالو آهي. اها ڳالهه ابن عباس کان مرفوع روايت ۾ به آئي آهي، پر صحيح ناهي؛ اهو ابو بڪر ابن العربي مالڪي چيو آهي.

امام مالڪ جا اصحاب چون ٿا ته امام آمين نه چوي، پر مقتدي چوي؛ ڇاڪاڻ ته مالڪ سمي، ابو صالح ۽ ابوهريره کان روايت ڪئي ته رسول الله ﷺ فرمايو: ”جڏهن امام ’نه گمراهن جي‘ چوي، تڏهن اوهان آمين چئو.“ هنن ابو موسى جي حديث مان به دليل ورتو آهي: ”جڏهن امام ’نه گمراهن جي‘ پڙهي، تڏهن اوهان آمين چئو.“ پر اسان اڳ صحيحين جي گڏيل روايت بيان ڪئي آهي: ”جڏهن امام آمين چوي، تڏهن اوهان به آمين چئو.“ ۽ اهو به ته پاڻ ﷺ ”نه انهن جي، جن تي ڏمر ٿيو، ۽ نه گمراهن جي“ پڙهڻ کان پوءِ آمين چوندا هئا.

اسان جي اصحاب ۾ بلند آواز واري نماز ۾ مقتديءَ جي آمين بلند آواز سان چوڻ بابت اختلاف آهي. اختلاف جو حاصل هي آهي: جيڪڏهن امام آمين چوڻ وساري ڇڏي، ته مقتديءَ جو آواز سان آمين چوڻ متفقه طور تي آهي. جيڪڏهن امام بلند آواز سان آمين چوي، ته نئين قول موجب مقتدي بلند آواز سان نه چوي؛ اهو ابو حنيفه جو مذهب ۽ امام مالڪ کان هڪ روايت آهي، ڇاڪاڻ ته آمين به ذڪر آهي، ۽ نماز جا ٻيا ذڪر بلند آواز سان ناهن چئبا. پراڻي قول موجب مقتدي به بلند آواز سان آمين چوي؛ اهو امام احمد بن حنبل جو مذهب ۽ امام مالڪ کان ٻي روايت آهي، جيئن اڳ بيان ٿيو ته مسجد ان سان گونجڻ لڳندي آهي.

اسان وٽ ٽيون قول به آهي: جيڪڏهن مسجد ننڍي هجي ته مقتدي بلند آواز سان نه چوي، ڇاڪاڻ ته هو امام جي قراءت ٻڌن ٿا؛ ۽ جيڪڏهن مسجد وڏي هجي ته بلند آواز سان چوي، ته جيئن مسجد جي هر ڪنڊ ۾ ماڻهو آمين ٻڌن. الله بهتر ڄاڻي ٿو.

امام احمد پنهنجي مسند ۾ عائشه رضي الله عنها کان روايت ڪئي ته رسول الله ﷺ وٽ يهودين جو ذڪر ٿيو، ته پاڻ فرمايائون: ”اهي اسان جي ڪنهن ڳالهه تي ايترو حسد نٿا ڪن، جيترو جمعي جي ڏينهن تي، جنهن ڏانهن الله اسان جي رهنمائي ڪئي ۽ هو ان کان گمراهه ٿيا؛ قبلي تي، جنهن ڏانهن الله اسان جي رهنمائي ڪئي ۽ هو ان کان گمراهه ٿيا؛ ۽ امام جي پٺيان اسان جي آمين چوڻ تي.“ ابن ماجه به اها روايت ڪئي آهي، سندس لفظ هي آهن: ”يهودين اوهان جي ڪنهن ڳالهه تي ايترو حسد نه ڪيو، جيترو سلام ۽ آمين چوڻ تي.“

ابن ماجه ابن عباس کان به روايت ڪئي ته رسول الله ﷺ فرمايو: ”يهودين اوهان جي ڪنهن ڳالهه تي ايترو حسد نه ڪيو، جيترو اوهان جي آمين چوڻ تي؛ تنهنڪري گهڻي آمين چئو.“ ان جي سند ۾ طلحه بن عمرو آهي، جيڪو ضعيف آهي.

ابن مردويه ابوهريره کان روايت ڪئي ته رسول الله ﷺ فرمايو: ”آمين مؤمن ٻانهن لاءِ رب العالمين جي مهر آهي.“ انس کان روايت آهي ته رسول الله ﷺ فرمايو: ”مون کي نماز ۽ دعا ۾ آمين عطا ڪئي وئي؛ مون کان اڳ ڪنهن کي نه ڏني وئي، سواءِ ممڪن آهي موسى کي: موسى دعا ڪندو هو ۽ هارون آمين چوندو هو. تنهنڪري دعا جي پڇاڙي آمين سان ڪريو، ڇو ته الله اوهان جي دعا قبول ڪندو.“

مان چوان ٿو: ڪن عالمن هن سڳوري آيت مان دليل ورتو آهي. الله تعالى جو فرمان آهي: ”۽ موسى چيو: اي اسان جا پالڻهار، تو فرعون ۽ سندس سردارن کي دنيا جي زندگيءَ ۾ سينگار ۽ مال ڏنو آهي، اي اسان جا پالڻهار، ته جيئن اهي تنهنجي واٽ کان گمراهه ڪن. اي اسان جا پالڻهار، سندن مال ناس ڪر ۽ سندن دلين کي سخت ڪر، پوءِ اهي دردناڪ عذاب ڏسڻ تائين ايمان نه آڻين.“ الله فرمايو: ”اوهان ٻنهي جي دعا قبول ڪئي وئي، تنهنڪري ثابت قدم رهو ۽ انهن ماڻهن جي واٽ جي پيروي نه ڪريو، جيڪي نٿا ڄاڻن.“

(يونس: 88–89) دعا جو ذڪر رڳو موسى عليه السلام لاءِ آيو آهي، پر ڪلام جو سياق ٻڌائي ٿو ته هارون عليه السلام آمين چيو هو؛ تنهنڪري الله جو قول ”اوهان ٻنهي جي دعا قبول ڪئي وئي“ ۾ کيس دعا ڪندڙ جي مرتبي ۾ رکيو ويو. انهيءَ مان معلوم ٿئي ٿو ته جيڪو ڪنهن دعا تي آمين چوي، سو ڄڻ اها دعا پاڻ گهري. ان ڪري ڪن عالمن دليل ورتو ته مقتدي بلند آواز واري نماز ۾ فاتحه نه پڙهي، ڇو ته فاتحه جي قراءت کان پوءِ سندس آمين چوڻ ڄڻ فاتحه پڙهڻ جي برابر آهي. حديث ۾ به آيو آهي: ”جنهن جو امام هجي، تنهن لاءِ امام جي قراءت ئي قراءت آهي.“

بلال رضي الله عنه چوندو هو: ”آمين چوڻ ۾ مون کان اڳتي نه وڌجو.“ ان راءِ موجب مقتديءَ تي بلند آواز واري نماز ۾ قراءت لازم نٿي اچي، الله بهتر ڄاڻي ٿو.

انهيءَ ڪري ابن مردويه چيو: اسان سان احمد بن حسن بيان ڪيو، هن چيو: اسان سان عبدالله بن محمد بن سلام، هن چيو: اسان سان اسحاق بن ابراهيم، هن چيو: اسان سان جرير، ليث بن ابي سليم کان، هن ڪعب کان، هن ابوهريره کان روايت ڪئي ته رسول الله ﷺ فرمايو: ”جڏهن امام ’نه انهن جي، جن تي ڏمر ٿيو، ۽ نه گمراهن جي‘ چوي، پوءِ آمين چوي، ۽ زمين وارن جي آمين آسمان وارن جي آمين سان موافق ٿي وڃي، ته الله ٻانهي جا اڳيان گناهه بخشيندو.“ ۽ جيڪو آمين نٿو چوي، تنهن جو مثال اهڙي ماڻهوءَ جهڙو آهي، جيڪو هڪ جماعت سان گڏ غزوي ۾ ويو. هنن قرعو ڪڍيو ۽ سڀني جا تير نڪتا، پر سندس تير نه نڪتو. هن چيو: ”منهنجو تير ڇو نه نڪتو؟“ کيس چيو ويو: ”ڇو ته تو آمين نه چيو.“

”جن تي تو انعام ڪيو“ (النساء: 69–70). اڪثر قراءَ ”غير“ کي زير سان پڙهيو آهي، صفت طور. زمخشري چيو: ان کي زبر سان حال طور پڙهڻ به منقول آهي؛ اها رسول الله ﷺ ۽ عمر بن خطاب جي قراءت هئي، ۽ ابن ڪثير کان به روايت ٿيل آهي. حال جو صاحب ”عليهم“ ۾ ضمير آهي، ۽ ان جو عامل ”أنعمت“ آهي؛ مطلب: انهن جي حالت ۾، يعني...

ابي بن ڪعب کان به اهڙي قراءت نقل ڪئي وئي آهي، ته جيئن اهو گمان نه ٿئي ته لفظ ”الذين أنعمت عليهم“ تي عطف آهي. جيئن الله فرمايو: ”جن تي الله لعنت ڪئي ۽ ڏمر ڪيو.“ (المائدة: 60) ۽ جيئن فرمايو: ”اهي اڳي پاڻ به گمراهه ٿيا ۽ گهڻن کي گمراهه ڪيائون، ۽ سڌي واٽ کان گمراهه ٿيا.“ (المائدة: 77) اهو پڌرو آهي.

”هم“... (البقرة: 90؛ المائدة: 60؛ المائدة: 78–79؛ المجادلة: 14؛ الكهف: 17؛ الأعراف: 186؛ آل عمران: 7). ”يس“ وانگر؛ ”يمين“ وانگر؛ (المائدة: 2). چيو ويو آهي ته ملائڪن جي آمين سان موافقت جو مطلب وقت جي موافقت آهي، ۽ چيو ويو آهي ته دعا جي قبوليت ۾ موافقت آهي، يا اخلاص جي صفت ۾ موافقت آهي. (يونس: 88–89).

البغوي جي تفسير

الله تعالى جي قول ”اسان کي سڌي واٽ تي هلاءِ“ جو مطلب آهي: اسان کي رهنمائي ڏي. علي ۽ اُبي بن ڪعب رضي الله عنهما چيو: ”اسان کي ثابت قدم رک.“ جيئن ڪنهن بيٺل ماڻهوءَ کي چئجي: ”بيهه، جيستائين مان تو وٽ واپس اچان“؛ يعني جنهن حالت ۾ آهين، ان تي قائم رهه. مؤمن، هدايت تي هوندي به، اها دعا گهري ٿو؛ ان جو مطلب آهي ثابت قدم رکڻ ۽ وڌيڪ هدايت گهرڻ، ڇو ته اهل سنت جي عقيدي موجب الله تعالى جون مهربانيون ۽ هدايتون بي انتها آهن.

”صراط“ کي ”سراط“، سين سان، به پڙهيو ويو آهي؛ اويس اها قراءت يعقوب کان روايت ڪئي آهي، ۽ اها ئي اصل آهي. ان کي صراط ان ڪري چيو ويو آهي، جو اهو واٽ هلندڙن کي پاڻ ۾ ڳهي ٿو. زاءَ سان پڙهڻ به منقول آهي، ۽ حمزه زاءَ سان آواز ملائي پڙهيو آهي. اهي سڀئي صحيح ٻوليون آهن.

اڪثر قراءَ وٽ پسنديده قراءت صاد سان آهي، ڇاڪاڻ ته اها مصحف جي رسم الخط سان ٺهڪي اچي ٿي. ”سڌي واٽ“ بابت ابن عباس ۽ جابر رضي الله عنهما چيو: ”اها اسلام آهي“؛ مقاتل جو به اهو ئي قول آهي. ابن مسعود رضي الله عنه چيو: ”اها قرآن آهي.“ علي رضي الله عنه کان مرفوع روايت آهي: ”سڌي واٽ الله جو ڪتاب آهي.“

سعيد بن جبير رضي الله عنه چيو: ”اها جنت جي واٽ آهي.“ سهل بن عبدالله چيو: ”اها سنت ۽ جماعت جي واٽ آهي.“ بڪر بن عبدالله مزني چيو: ”اها رسول الله ﷺ جي واٽ آهي.“ ابو العاليه ۽ حسن چيو: ”اها رسول الله ﷺ، سندن گهروارن ۽ سندن ٻن ساٿين جي واٽ آهي.“ لغت ۾ ان جو اصل مطلب پڌري واٽ آهي.

الله تعالى جو قول ”انهن ماڻهن جي واٽ، جن تي تو انعام ڪيو“، يعني جن تي تو هدايت ۽ توفيق عطا ڪري احسان ڪيو. عڪرمه چيو: ”تو کين ايمان تي ثابت قدم رهڻ ۽ سڌائي اختيار ڪرڻ جو انعام ڏنو؛ اهي نبي آهن، عليهم السلام.“ اهو به چيو ويو آهي ته ان مان مراد اهي سڀ ماڻهو آهن، جن کي الله ايمان تي ثابت قدم رکيو، جن ۾ نبي ۽ مؤمن شامل آهن، جن جو الله تعالى هن آيت ۾ ذڪر ڪيو آهي: ”اهي انهن ماڻهن سان گڏ هوندا، جن تي الله انعام ڪيو آهي: نبين مان“، آخر تائين. ابن عباس چيو: ”اهي موسى ۽ عيسى عليهما السلام جي قوم مان هئا، ان کان اڳ جو اهي پنهنجو دين تبديل ڪن.“

عبدالرحمن بن زيد چيو: ”اهي نبي ﷺ ۽ سندن ساٿي آهن.“ ابو العاليه چيو: ”اهي رسول الله ﷺ جا اهل، ابو بڪر ۽ عمر رضي الله عنهما ۽ سندن گهروارا آهن.“ شهر بن حوشب چيو: ”اهي رسول الله ﷺ جا صحابي ۽ سندن گهروارا آهن.“

حمزه ”عليهم“، ”لديهم“ ۽ ”إليهم“ جي هائن کي پيش سان پڙهيو. يعقوب هر اهڙي هاءَ کي پيش ڏئي ٿو، جنهن کان اڳ تثنيي يا جمع جي صورت ۾ سڪون واري ياءَ هجي، سواءِ الله جي هن قول جي: ”انهن جي هٿن ۽ پيرن جي وچ واري جاءِ تي“؛ ٻيا قراءَ انهن کي زير سان پڙهن ٿا. جنهن پيش ڏنو، تنهن لفظ کي ان جي اصل حالت ڏانهن موٽايو، ڇو ته جدا اچڻ وقت هاءَ پيش سان هوندي آهي؛ ۽ جنهن زير ڏنو، تنهن سڪون واري ياءَ سبب ڏنو، ڇو ته زير ياءَ جي مناسبت رکي ٿي. ابن ڪثير ۽ ابو جعفر وصل ۾ جمع واري هر ميم کي ڀرپور آواز سان پڙهن ٿا، جڏهن ان کان پوءِ سڪون وارو حرف نه اچي؛ جيڪڏهن سڪون وارو حرف اچي ته ڀرپور نٿا پڙهن.

نافع کي اختيار آهي. ورش همزه قطع وٽ ميم کي پيش ڏئي ٿو. جڏهن ان کان پوءِ همزه وصل اچي، ۽ هاءَ کان اڳ زير يا سڪون واري ياءَ هجي، ته حمزه ۽ ڪسائي هاءَ ۽ ميم ٻنهي کي پيش ڏين ٿا، ابو عمرو ٻنهي کي زير ڏئي ٿو، ۽ يعقوب به اڳئين حرف تي زير هجي ته ٻنهي کي زير ڏئي ٿو. ٻين قراءَ هر هنڌ ميم کي پيش ۽ هاءَ کي زير سان پڙهيو آهي، ڇو ته ان کان اڳ ياءَ يا زير آهي؛ ميم کي پيش سان پڙهڻ اصل موجب آهي.

الله تعالى جو قول ”نه انهن جي، جن تي ڏمر ٿيو“، يعني انهن ماڻهن جي واٽ کان سواءِ، جن تي ڏمر ٿيو. ڏمر جو مطلب نافرمانن کان بدلو وٺڻ جو ارادو آهي. الله تعالى جو ڏمر مؤمن گنهگارن کي نٿو پهچي؛ اهو رڳو ڪافرن کي پهچي ٿو. ”۽ نه گمراهن جي“، يعني انهن جي واٽ کان سواءِ، جيڪي هدايت کان گمراهه ٿيا.

”ضلال“ جي اصل معنيٰ هلاڪ ٿيڻ ۽ لڪي وڃڻ آهي؛ چئبو آهي: ”کير ۾ پاڻي گم ٿي ويو“، جڏهن اهو ان ۾ هلاڪ ٿي لڪي وڃي. هتي ”غير“ جي معنيٰ ”نه“ آهي، ۽ ”لا“ جي معنيٰ به ”غير“ آهي؛ انهيءَ ڪري عطف جائز ٿيو، جيئن چئبو آهي: ”فلاڻو نه ڀلو ڪندڙ آهي، نه سهڻو.“ پر جيڪڏهن ”غير“ جي معنيٰ ”سواءِ“ هجي ته ان تي ”لا“ سان عطف ڪرڻ جائز ناهي؛ ڪلام ۾ ائين نٿو چئي سگهجي: ”مون وٽ عبدالله کان سواءِ زيد به آهي.“ عمر بن خطاب رضي الله عنه پڙهيو: ”انهن ماڻهن جي واٽ، جن تي تو انعام ڪيو؛ نه انهن جي، جن تي ڏمر ٿيو، ۽ نه گمراهن جي.“

اهو به چيو ويو آهي ته جن تي ڏمر ٿيو، اهي يهودي آهن ۽ گمراهه عيسائي آهن؛ ڇو ته الله تعالى يهودين بابت فرمايو: ”جن تي الله لعنت ڪئي ۽ ڏمر ڪيو“ (المائدة: 60)، ۽ عيسائين بابت فرمايو: ”۽ انهن ماڻهن جي خواهشن جي پيروي نه ڪريو، جيڪي اڳي ئي گمراهه ٿيا.“ (المائدة: 77) سهل بن عبدالله چيو: ”نه بدعت وارن جي واٽ ۽ نه سنت کان گمراهه ٿيلن جي واٽ.“

فاتحه پڙهي پوري ڪرڻ کان پوءِ پڙهندڙ لاءِ سنت آهي ته ٿوري وقفي سان ”آمين“ چوي؛ ان کي هلڪي آواز سان پڙهيو وڃي ٿو، ۽ نحوي عالمن وٽ ڊگهي يا مختصر صورت ۾ پڙهڻ جائز آهي. ان جو مطلب آهي: ”اي الله، ٻڌ ۽ قبول ڪر.“ ابن عباس ۽ قتاده چيو: ”ان جو مطلب آهي: ائين ئي ٿئي.“ مجاهد چيو: ”اهو الله تعالى جي نالن مان هڪ نالو آهي.“

اهو به چيو ويو آهي ته اها دعا جي مهر آهي؛ ۽ اهو به ته اها الله جي طرفان ٻانهن تي هڪ مهر آهي، جنهن سان انهن کان آفتون پري رهن ٿيون، جيئن خط تي مهر ان کي خراب ٿيڻ ۽ اندر جي ڳالهه ظاهر ٿيڻ کان بچائي ٿي.

اسان کي امام ابو علي حسين بن محمد قاضي ۽ ابو حامد احمد بن عبدالله صالحي خبر ڏني؛ ٻنهي چيو: اسان کي ابو بڪر احمد بن حسن حيري خبر ڏني؛ هن چيو: اسان کي ابو علي محمد بن احمد بن محمد بن معقل ميداني ٻڌايو؛ هن چيو: اسان کي محمد بن يحيى بيان ڪيو؛ هن چيو: اسان کي عبدالرزاق ٻڌايو؛ هن چيو: اسان کي معمر، زهري کان، هن ابن مسيب کان، هن ابوهريره رضي الله عنه کان خبر ڏني ته نبي ﷺ فرمايو: ”جڏهن امام ’نه انهن جي، جن تي ڏمر ٿيو، ۽ نه گمراهن جي‘ چوي، تڏهن اوهان آمين چئو؛ ڇو ته ملائڪا آمين چوندا آهن ۽ امام به آمين چوندو آهي. جنهن جي آمين ملائڪن جي آمين سان موافق ٿي، تنهن جا اڳيان گناهه بخشيا ويندا.“ (النساء: 69؛ الممتحنة: 12؛ المائدة: 60؛ المائدة: 77؛ صحيح)