Kuomba Mwongozo wa Njia Iliyonyooka

Tafsiri ya Qurani ya Sheikh Abdurrahman As-Sa’di

Kisha Allah, Aliyetukuka, akasema: «Tuongoze kwenye njia iliyonyooka»; yaani, tuonyeshe, utuongoze na utuwezeshe kuifuata njia iliyonyooka. Hiyo ndiyo njia iliyo wazi inayomfikisha mtu kwa Allah na Peponi Mwake. Ni kuujua ukweli na kuutenda. Basi tuongoze kuielekea njia hiyo na ndani ya njia hiyo.

Kuongozwa kuielekea njia ni kushikamana na dini ya Uislamu na kuziacha dini nyingine zote. Kuongozwa ndani ya njia hiyo kunahusisha kuongozwa katika maelezo yote ya dini, kwa elimu na kwa matendo. Hili ni miongoni mwa maombi yenye maana pana zaidi na yenye manufaa makubwa zaidi kwa mja. Kwa hiyo, ni lazima mtu amuombe Allah dua hii katika kila rakaa ya swala yake, kwa kuwa ana uhitaji mkubwa nayo.

Njia hii iliyonyooka ndiyo: «njia ya wale uliowaneemesha» miongoni mwa manabii, wakweli, mashahidi na watu wema. «Si» njia ya «waliokasirikiwa»—wale walioijua haki kisha wakaiacha, kama Mayahudi na mfano wao. Wala si njia ya «waliopotea»—wale walioiacha haki kwa ujinga na upotofu, kama Wakristo na mfano wao. Sura hii, licha ya ufupi wake, imekusanya mambo ambayo hakuna sura nyingine ya Qurani iliyoyakusanya.

Imejumuisha aina tatu za Tawhidi: Tawhidi ya Uola (توحيد الربوبية), inayopatikana katika kauli Yake: «Mola wa walimwengu»; Tawhidi ya Uungu (توحيد الإلهية), yaani kumfanya Allah pekee ndiye anayestahiki kuabudiwa, inayopatikana katika jina «Allah» na kauli Yake: «Wewe pekee tunakuabudu»; na Tawhidi ya majina na sifa (توحيد الأسماء والصفات), yaani kuthibitisha sifa za ukamilifu za Allah, Aliyetukuka, ambazo Amejithibitishia Mwenyewe na ambazo Mtume Wake amemthibitishia, bila kuzikana, kuzifananisha wala kuzilinganisha na sifa za viumbe. Neno «sifa njema zote» linaonyesha hili, kama ilivyotangulia.

Sura hii pia imethibitisha utume katika kauli: «Tuongoze kwenye njia iliyonyooka», kwa kuwa jambo hilo haliwezekani bila ujumbe wa Mitume. Imethibitisha kulipwa kwa matendo katika kauli: «Mmiliki wa Siku ya Malipo»; na kwamba malipo yatakuwa kwa uadilifu, kwa kuwa maana ya «dini» hapa ni malipo ya haki. Vilevile, imejumuisha kuthibitisha qadari (القدر), na kwamba mja hutenda kwa hakika; kinyume na madai ya Qadariyya na Jabriyya.

Bali imejumuisha kukanusha madai ya watu wote wa bid'a katika kauli: «Tuongoze kwenye njia iliyonyooka», kwa kuwa hiyo ni kuujua ukweli na kuutenda, na kila mzushi katika dini anapinga jambo hilo. Pia imejumuisha kuitakasa dini kwa ajili ya Allah, Aliyetukuka, kwa ibada na kwa kuomba msaada, katika kauli: «Wewe pekee tunakuabudu, na Wewe pekee tunakuomba msaada». Basi sifa njema zote ni za Allah, Mola wa walimwengu.

Tafsiri ya Qurani ya Imamu Ibn Kathir

«Tuongoze kwenye njia iliyonyooka.» Wanazuoni wengi walisoma kwa herufi ص (sad). Imesimuliwa pia ikisomwa kwa س (sin), na kwa ز (zay). Al-Farra alisema: Hiyo ni lahaja ya makabila ya Banu 'Udhra, Balqayn na Banu Kalb.

Baada ya kutangulia kumsifu Allah, Aliyetukuka, anayeelezewa katika dua, inafaa kufuatisha sifa hizo kwa ombi; kama ilivyo katika hadithi: «Nusu yake ni Yangu na nusu yake ni ya mja Wangu, na mja Wangu atapata alichoomba.» Hiyo ndiyo hali bora zaidi ya mwenye kuomba: kwanza amsifu anayemwomba, kisha aombe haja yake, kwa kuwa hilo linafaa zaidi kufanikisha haja na kujibiwa. Kwa hiyo Allah, Aliyetukuka, ametuongoza kwenye namna hii, kwa kuwa ndiyo iliyo bora zaidi. Wakati mwingine mtu huomba kwa kueleza hali yake na uhitaji wake, kama Musa, amani iwe juu yake, alivyosema: «Mola wangu!

Hakika mimi ni mhitaji wa kheri yoyote utakayoniteremshia.» (Al-Qasas 28:24). Wakati mwingine pamoja na hilo, hutanguliza kumtaja anayemwomba, kama alivyosema Dhun-Nun: «Hapana mungu isipokuwa Wewe; umetakasika. Hakika mimi nilikuwa miongoni mwa wenye kudhulumu.»

(Al-Anbiya 21:87). Na wakati mwingine humsifu tu anayemwomba, kama mshairi alivyosema:

«Je, nitaje haja yangu, au haya yako yanatosha kwangu? Sifa yako ni haya. Mtu akikusifu siku moja, sifa hiyo inamtosha bila ya kukuomba.»

Hapa, uongofu maana yake ni kuongoza na kuwezesha. Neno hili linaweza kuchukua mtendwa moja kwa moja, kama hapa: «Tuongoze kwenye njia iliyonyooka»; hivyo lina maana ya: tujaalie tuielewe, tuwezeshe kuifuata, turuzuku au tupe. Kama katika kauli Yake: «Na tukamwonyesha njia mbili kuu.» (Al-Balad 90:10), yaani tukambainishia wema na uovu.

Linaweza pia kufuatiwa na herufi إلى, kama katika kauli Yake: «Akamteua na kumwongoza kwenye njia iliyonyooka.» (An-Nahl 16:121), na «Basi wakusanyeni na waelekezwe kwenye njia ya Jahannamu.» (As-Saffat 37:23). Hapo maana yake ni kuwaongoza na kuwaonyesha.

Ndivyo pia kauli Yake: «Na hakika wewe unaongoza kwenye njia iliyonyooka.» (Ash-Shura 42:52). Linaweza kufuatiwa na herufi ل, kama kauli ya watu wa Peponi: «Sifa njema ni za Allah, ambaye ametuongoza kwenye haya.» (Al-A'raf 7:43), yaani, Ametuwezesha kuyafikia na Akatufanya tuwe miongoni mwa wanaostahiki.

Ama kuhusu «njia iliyonyooka», Imamu Abu Ja'far ibn Jarir alisema: Watu wote wa tafsiri wamekubaliana kwamba njia iliyonyooka ni njia iliyo wazi, isiyo na kupinda. Hivyo ndivyo ilivyo pia katika lugha ya Waarabu wote. Miongoni mwa ushahidi wake ni kauli ya Jarir ibn 'Atiyya al-Khatfi:

«Amiri wa Waumini yuko kwenye njia iliyonyooka, hata njia zinapopinda.»

Ibn Jarir akasema: Ushahidi wa jambo hilo ni mwingi mno kuhesabika. Kisha Waarabu walipanua matumizi ya neno sirat na kulitumia kwa kauli au tendo lolote linalosifiwa kwa kuwa sawa au kupinda; iliyonyooka huitwa iliyonyooka na iliyopinda huitwa iliyopinda.

Kauli za wafasiri wa mwanzo na wa baadaye kuhusu tafsiri ya «njia» zimetofautiana, ingawa kwa jumla zinarejea kwenye jambo moja: kumfuata Allah na Mtume Wake. Imesimuliwa kwamba njia hiyo ni Kitabu cha Allah. Ibn Abi Hatim alisema: Al-Hasan ibn 'Arafa alituhadithia, akasema: Yahya ibn Yaman alinihadithia kutoka kwa Hamza az-Zayyat, kutoka kwa Sa'd, Abu al-Mukhtar at-Ta'i, kutoka kwa mpwa wa Al-Harith al-A'war, kutoka kwa Al-Harith al-A'war, kutoka kwa Ali ibn Abi Talib, radhi za Allah ziwe juu yake, kwamba Mtume wa Allah ﷺ alisema: «Njia iliyonyooka ni Kitabu cha Allah.»

Ibn Jarir naye amepokea riwaya hii kutoka kwa Hamza ibn Habib az-Zayyat. Ahmad na at-Tirmidhi pia wameipokea kutoka kwa Al-Harith al-A'war, kutoka kwa Ali, ikiwa imeinuliwa kwa Mtume ﷺ: «Hicho ndicho Kamba imara ya Allah, Ukumbusho wenye hekima, na njia iliyonyooka.» Imesimuliwa pia kuwa Ali alisema hivyo mwenyewe, na hilo linaonekana kuwa sahihi zaidi; Allah ndiye ajuaye zaidi.

Ath-Thawri amepokea kutoka kwa Mansur, kutoka kwa Abu Wa'il, kutoka kwa Abdullah kwamba alisema: «Njia iliyonyooka ni Kitabu cha Allah.» Pia imesemwa kuwa ni Uislamu. Ad-Dahhak amepokea kutoka kwa Ibn Abbas kwamba Jibril alimwambia Muhammad, amani ziwe juu yao wote wawili: «Sema: Ewe Muhammad, tuongoze kwenye njia iliyonyooka»; yaani, tuongoze kwenye njia yenye kuongoza, nayo ni dini ya Allah isiyo na upotovu. Maymun ibn Mihran amepokea kutoka kwa Ibn Abbas kwamba kuhusu kauli «Tuongoze kwenye njia iliyonyooka» alisema: «Huo ni Uislamu.»

Isma'il ibn 'Abd ar-Rahman as-Suddi al-Kabir amepokea kutoka kwa Abu Malik, na kutoka kwa Abu Salih, kutoka kwa Ibn Abbas; na kutoka kwa Murra al-Hamdani, kutoka kwa Ibn Mas'ud; na kutoka kwa baadhi ya Maswahaba wa Mtume ﷺ, kwamba walisema: «Tuongoze kwenye njia iliyonyooka» maana yake ni Uislamu. Abdullah ibn Muhammad ibn 'Aqil amepokea kutoka kwa Jabir kwamba alisema: «Ni Uislamu; ni pana zaidi ya nafasi iliyo baina ya mbingu na ardhi.» Ibn al-Hanafiyya alisema kuhusu aya hii: «Hiyo ni dini ya Allah, ambayo Hakubali kutoka kwa waja dini nyingine.» Abdur-Rahman ibn Zayd ibn Aslam alisema: «Ni Uislamu.»

Katika hadithi iliyopokewa na Imamu Ahmad katika Musnad yake, alisema: Al-Hasan ibn Sawwar Abu al-'Ala alituhadithia; Layth—yaani, ibn Sa'd—alituhadithia kutoka kwa Mu'awiya ibn Salih, kwamba Abdur-Rahman ibn Jubayr ibn Nufayr alimhadithia kutoka kwa baba yake, kutoka kwa an-Nawwas ibn Sam'an, kutoka kwa Mtume wa Allah ﷺ, ambaye alisema: «Allah ametoa mfano wa njia iliyonyooka. Kando zake mbili kuna kuta mbili zenye milango iliyo wazi, na kwenye milango hiyo kuna mapazia yaliyolegezwa. Katika mwanzo wa njia kuna mwitaji anayesema: “Enyi watu, ingieni wote katika njia hii wala msipinde.”

Na mwitaji mwingine anaita kutoka juu ya njia. Mtu akitaka kufungua kitu katika milango hiyo, humwambia: “Ole wako, usiufungue; ukiufungua, utaingia.” Njia hiyo ni Uislamu; kuta mbili ni mipaka ya Allah; milango iliyo wazi ni makatazo ya Allah; mwitaji aliye mwanzo wa njia ni Kitabu cha Allah; na mwitaji kutoka juu ya njia ni mawaidha ya Allah yaliyo ndani ya moyo wa kila Muislamu.» Ibn Abi Hatim na Ibn Jarir wameisimulia hadithi hii pia kutoka kwa Layth ibn Sa'd.

At-Tirmidhi na an-Nasa'i wote wawili wameipokea kutoka kwa Ali ibn Hujr, kutoka kwa Baqiyya, kutoka kwa Bujayr ibn Sa'd, kutoka kwa Khalid ibn Ma'dan, kutoka kwa Jubayr ibn Nufayr, kutoka kwa an-Nawwas ibn Sam'an. Mlolongo wake wa wapokezi ni sahihi; Allah ndiye ajuaye zaidi.

Mujahid alisema kuhusu «Tuongoze kwenye njia iliyonyooka»: «Ni haki.» Maana hii inajumuisha zaidi na haipingani na yaliyotangulia. Ibn Abi Hatim na Ibn Jarir wamepokea kutoka kwa Abu an-Nadr Hashim ibn al-Qasim, aliyesema: Hamza ibn al-Mughira alituhadithia kutoka kwa 'Asim al-Ahwal, kutoka kwa Abu al-'Aliya, kwamba kuhusu aya hii alisema: «Ni Mtume ﷺ na Maswahaba wake wawili waliomfuata.» 'Asim akasema: Tulimtajia hilo Al-Hasan, naye akasema: «Abu al-'Aliya amesema kweli na amenasihi.»

Kauli hizi zote ni sahihi na zinakubaliana, kwa kuwa anayemfuata Mtume ﷺ na kuwaiga Abu Bakr na Umar baada yake amefuata haki; anayefuata haki amefuata Uislamu; na anayefuata Uislamu amefuata Qurani, ambayo ni Kitabu cha Allah, Kamba Yake imara na njia Yake iliyonyooka. Kwa hiyo, kauli hizi zote ni sahihi na zinathibitishana; sifa njema zote ni za Allah.

At-Tabarani alisema: Muhammad ibn al-Fadl as-Saqati alituhadithia; Ibrahim ibn Mahdi al-Mawsili alituhadithia; Yahya ibn Zakariyya ibn Abi Za'ida alituhadithia kutoka kwa al-A'mash, kutoka kwa Abu Wa'il, kutoka kwa Abdullah, aliyesema: «Njia iliyonyooka ni ile ambayo Mtume wa Allah ﷺ alituacha tukiwa juu yake.»

Kwa sababu hiyo, Imamu Abu Ja'far ibn Jarir, Allah amrehemu, alisema: Tafsiri iliyo bora zaidi kwangu ya aya hii—yaani, «Tuongoze kwenye njia iliyonyooka»—ni kwamba maana yake ni: Tuwawezeshe kudumu katika yale uliyoyaridhia na kuwawezesha waja Wako uliowaneemesha, katika kauli na matendo. Hiyo ndiyo njia iliyonyooka.

Kwa maana, aliyewezeshwa kufuata yale waliyowezeshwa kuyafuata wale ambao Allah Amewaneemesha miongoni mwa manabii, wakweli, mashahidi na watu wema, amewezeshwa kufuata Uislamu, kuwasadikisha Mitume, kushikamana na Kitabu, kutenda aliyomwamuru Allah, kujiepusha na aliyomkataza na kufuata mwenendo wa Mtume ﷺ, makhalifa wanne na kila mja mwema. Yote hayo ni sehemu ya njia iliyonyooka.

Ikiwa itaulizwa: Kwa nini Muumini huomba kuongozwa kila wakati, katika swala na wakati mwingine, ilhali tayari yuko kwenye uongofu? Je, huku si kutaka kitu ambacho tayari anacho? Jibu ni hapana. Kama mja asingehitaji kumuomba Allah uongofu usiku na mchana, Allah asingemwelekeza kufanya hivyo.

Mja anamhitaji Allah kila saa na katika kila hali ili amthibitishe katika uongofu, amfanye azidi kukita na kuwa na utambuzi ndani yake, amzidishie uongofu na amwezeshe kuendelea nao. Mja hana mamlaka ya kujinufaisha wala kujidhuru, isipokuwa kwa yale Allah anayoyataka. Kwa hiyo, Allah amemuelekeza mja amuombe kila wakati amsaidie, amthibitishe na amwezeshe. Mwenye furaha ni yule ambaye Allah amemwezesha kumuomba; kwa kuwa Allah Amejifunga kujibu dua ya mwenye kumuomba, hasa yule mwenye dhiki, mhitaji na anayemtegemea, nyakati zote za usiku na mchana.

Allah amesema: «Enyi mlioamini! Muaminini Allah na Mtume Wake, na Kitabu alichokiteremsha kwa Mtume Wake, na Kitabu alichokiteremsha kabla yake...» (An-Nisa 4:136). Hapa Amewaamuru walioamini waamini. Huko si kutaka kitu kilichokwisha patikana; maana yake ni kudumu, kuendelea na kushikamana na matendo yanayosaidia imani hiyo. Allah ndiye ajuaye zaidi.

Allah pia Amewaamuru waja Wake Waumini waseme: «Mola wetu! Usizipotoshe nyoyo zetu baada ya kuwa umetuelekeza, na utupe rehema itokayo Kwako. Hakika Wewe ndiye Mtoaji mkuu.» (Al 'Imran 3:8). Abu Bakr, radhi za Allah ziwe juu yake, alikuwa akiisoma aya hii kwa sauti ya chini katika rakaa ya tatu ya swala ya Maghrib, baada ya Al-Fatiha.

Kwa hiyo, maana ya kauli ya Allah «Tuongoze kwenye njia iliyonyooka» ni: Tuendeleze juu yake na usituelekeze kwenye njia nyingine.

Hadithi kuhusu kusema kwa mja «Tuongoze kwenye njia iliyonyooka» hadi mwisho wa aya, ambayo Allah humjibu: «Hii ni ya mja Wangu, na mja Wangu atapata alichoomba», imetangulia kutajwa.

Kauli Yake «njia ya wale uliowaneemesha» inaifafanua «njia iliyonyooka». Kwa mujibu wa wanazuoni wa sarufi, ni badala yake, na inawezekana pia kuwa ni maelezo yake. Wale Allah aliowaneemesha wametajwa katika Surat an-Nisa, ambapo Amesema: «Na wenye kumtii Allah na Mtume, basi hao watakuwa pamoja na wale ambao Allah Amewaneemesha miongoni mwa manabii, wakweli, mashahidi na watu wema. Na hao ni marafiki wema.

Hiyo ni fadhila itokayo kwa Allah, na Allah anatosha kuwa Mjuzi.» (An-Nisa 4:69–70). Ad-Dahhak amepokea kutoka kwa Ibn Abbas kwamba «njia ya wale uliowaneemesha» ni ya wale uliowaneemesha kwa utiifu na ibada Yako, miongoni mwa Malaika Wako, manabii, wakweli, mashahidi na watu wema; na hiyo inafanana na kauli ya Mola wetu: «Na wenye kumtii Allah na Mtume, basi hao watakuwa pamoja na wale ambao Allah Amewaneemesha...» (An-Nisa 4:69).

Abu Ja'far amepokea kutoka kwa ar-Rabi' ibn Anas kwamba alisema: «Ni manabii.» Ibn Jurayj amepokea kutoka kwa Ibn Abbas kwamba ni Waumini; Mujahid alisema hivyo hivyo. Waki' alisema ni Waislamu. Abdur-Rahman ibn Zayd ibn Aslam alisema ni Mtume ﷺ na waliokuwa pamoja naye.

Tafsiri iliyotangulia kupokewa kutoka kwa Ibn Abbas ni pana zaidi na inajumuisha zaidi; Allah ndiye ajuaye zaidi.

Kauli Yake, «si ya waliokasirikiwa wala ya waliopotea», ina maana: Tuongoze kwenye njia iliyonyooka, njia ya wale uliowaneemesha ambao sifa zao zimetangulia kutajwa—wenye uongofu, msimamo ulionyooka na utiifu kwa Allah na Mitume Wake, wanaotekeleza amri Zake na kuacha makatazo na vitisho Vyake—bali si njia ya waliokasirikiwa, ambao matamanio yao yaliharibika; waliijua haki lakini wakaiacha. Wala si njia ya waliopotea, ambao hawakuwa na elimu, wakatangatanga katika upotovu na hawakuongoka kwenye haki. Neno «wala» limerudiwa ili kuonyesha kwamba kuna njia mbili potovu, ambazo ni njia za Mayahudi na Wakristo.

Baadhi ya wanazuoni wa sarufi wamedai kwamba neno «si» hapa ni la kutoa kitu nje ya kundi; kwa hiyo, kwa mtazamo huo, ni kauli ya kuwatenga wale waliokasirikiwa kutoka miongoni mwa waliofanyiwa neema, ilhali wao si miongoni mwao. Lakini tafsiri tuliyoitoa ndiyo bora zaidi, kwa kuzingatia kauli ya mshairi: «Ni kana kwamba wewe ni ngamia wa ngamia wa Banu Uqays, anayepiga makelele kwa ngozi kavu miguuni pake.» Maana yake ni: «Ni kana kwamba wewe ni ngamia miongoni mwa ngamia wa Banu Uqays»; jina lililoeleza jambo hilo limeachwa na sifa ikatumika badala yake.

Hali kadhalika, «si ya waliokasirikiwa» maana yake ni «si njia ya waliokasirikiwa»; neno «njia» limeachwa na kile kinachomilikishwa kwake kikatumika badala yake, kwa kuwa muktadha umeshaonyesha kinachokusudiwa. Muktadha huo ni kauli Yake: «Tuongoze kwenye njia iliyonyooka, njia ya wale uliowaneemesha», kisha akasema: «si ya waliokasirikiwa».

Baadhi ya watu wamedai kwamba «wala» katika «wala waliopotea» ni neno la ziada, na kwamba maana ya sentensi ni: «Si ya waliokasirikiwa na waliopotea.» Walitoa ushahidi kwa beti ya al-'Ajjaj: «Katika kisima kisicho na kina, akasafiri bila kujua»; wakadai maana yake ni «katika kisima chenye kina». Sahihi ni tafsiri tuliyoitaja awali.

Kwa sababu hiyo, Abu Ubayd al-Qasim ibn Sallam amepokea katika kitabu chake Fada'il al-Qur'an kutoka kwa Abu Mu'awiya, kutoka kwa al-A'mash, kutoka kwa Ibrahim, kutoka kwa al-Aswad, kwamba Umar ibn al-Khattab, radhi za Allah ziwe juu yake, alikuwa akisoma: «Si ya waliokasirikiwa, wala si ya waliopotea.» Mlolongo huu wa wapokezi ni sahihi. Inaeleweka kwamba alilisema hilo kwa nia ya kufafanua, na hivyo linaunga mkono maelezo yetu: neno hilo limeletwa ili kusisitiza ukanushaji na kutofautisha njia hizo mbili ili zote ziepukwe. Njia ya watu wa imani inajumuisha kujua haki na kuitenda.

Mayahudi walikosa kuitenda, na Wakristo walikosa kuijua. Kwa sababu hiyo, ghadhabu inawahusu Mayahudi na upotovu unawahusu Wakristo: anayejua kisha akaacha anastahiki ghadhabu, tofauti na asiyejua. Wakristo walikusudia jambo fulani lakini hawakujua njia yake kwa sababu hawakuifuata njia yake sahihi, ambayo ni kumfuata Mtume wa kweli; hivyo wakapotea. Makundi yote mawili—Mayahudi na Wakristo—yamepotea na yamekasirikiwa, lakini sifa maalumu zaidi ya Mayahudi ni kukasirikiwa, na sifa maalumu zaidi ya Wakristo ni kupotea. Hadithi na riwaya zimekuja kwa maana hii.

Imamu Ahmad alisema: Muhammad ibn Ja'far alituhadithia; Shu'ba alituhadithia, akasema: Nilimsikia Simak ibn Harb akisema: Nilimsikia 'Abbad ibn Hubaysh akisimulia kutoka kwa 'Adi ibn Hatim, aliyesema: Wapanda farasi wa Mtume wa Allah ﷺ walikuja na kumchukua shangazi yangu pamoja na watu wengine. Walipoletwa kwa Mtume wa Allah ﷺ, walisimama mbele yake. Shangazi yangu akasema: «Ewe Mtume wa Allah, mjumbe ametoka na mtoto amepotea; mimi ni mwanamke mzee na dhaifu, sina mtu wa kunihudumia. Nifanyie wema, Allah Akufanyie wema.»

Akasema: «Mjumbe wako ni nani?» Akasema: «'Adi ibn Hatim.» Akasema: «Yule aliyemkimbia Allah na Mtume Wake?» Kisha akasema: «Nifanyie wema.» Waliporudi, na mtu mmoja aliyekuwa pembeni yake—nadhani alikuwa Ali—akasema: «Muombe akupe kipando.»

Akaomba, naye akamuamuru apewe. Shangazi yangu akanijia na kusema: «Ametenda jambo ambalo baba yako asingelitenda. Fulani alimjia, akamfanyia wema; na fulani alimjia, akamfanyia wema.» Nikaenda kwa Mtume ﷺ, nikamkuta akiwa na mwanamke na watoto wawili—au mtoto mmoja—na akataja jinsi walivyokuwa karibu naye.

Nikajua kwamba hakuwa mfalme wa Khosrau wala Kaisari. Akasema: «Ewe 'Adi, ni nini kinachokuzuia kusema: “Hapana mungu isipokuwa Allah”? Je, kuna mungu mwingine isipokuwa Allah?» Nikasema: «Ni nini kinachokuzuia kusema: “Allah ni Mkubwa zaidi”?

Je, kuna kitu kikubwa zaidi kuliko Allah, Aliyetukuka?» Akasema: «Basi nikaingia katika Uislamu, na nikaona uso wake ukiwa na furaha.» Kisha akasema: «Waliokasirikiwa ni Mayahudi, na waliopotea ni Wakristo.» Akaitaja hadithi hiyo.

At-Tirmidhi ameisimulia kupitia Simak ibn Harb, akasema: «Ni hadithi nzuri isiyo ya kawaida; tunaijua kupitia njia yake pekee.» Nasema: Hammad ibn Salama ameisimulia kutoka kwa Simak, kutoka kwa Murri ibn Qatari, kutoka kwa 'Adi ibn Hatim, aliyesema: Nilimuuliza Mtume wa Allah ﷺ kuhusu kauli ya Allah «si ya waliokasirikiwa». Akasema: «Ni Mayahudi.» «Wala waliopotea» akasema: «Ni Wakristo; hao ndio waliopotea.»

Sufyan ibn 'Uyayna pia amepokea kutoka kwa Isma'il ibn Abi Khalid, kutoka kwa ash-Sha'bi, kutoka kwa 'Adi ibn Hatim, kwa maana hiyo. Hadithi hii ya 'Adi imepokelewa kwa njia nyingi na kwa matamshi mbalimbali; kuzitaja zote kungechukua nafasi ndefu.

Abdur-Razzaq alisema: Ma'mar alituhadithia kutoka kwa Budayl al-'Uqayli; Abdullah ibn Shaqiq alinihadithia kwamba mtu aliyemsikia Mtume ﷺ alimhadithia alipokuwa Wadi al-Qura, akiwa juu ya farasi wake. Mtu mmoja wa Banu al-Qayn akamuuliza: «Ewe Mtume wa Allah, hawa ni nani?» Akajibu: «Waliokasirikiwa»—akaashiria Mayahudi—«na waliopotea ni Wakristo.» Al-Jurayri, 'Urwa na Khalid al-Hadhdha' wameisimulia kutoka kwa Abdullah ibn Shaqiq, lakini bila kumtaja yule aliyemsikia Mtume ﷺ.

Katika riwaya ya 'Urwa, Abdullah ibn Umar ametajwa; Allah ndiye ajuaye zaidi. Ibn Mardawayh amepokea kutoka kwa Ibrahim ibn Tahman, kutoka kwa Budayl ibn Maysara, kutoka kwa Abdullah ibn Shaqiq, kutoka kwa Abu Dharr, aliyesema: Nilimuuliza Mtume wa Allah ﷺ kuhusu waliokasirikiwa. Akasema: «Mayahudi.» Nikasema: «Na waliopotea?» Akasema: «Wakristo.»

As-Suddi amepokea kutoka kwa Abu Malik, na kutoka kwa Abu Salih, kutoka kwa Ibn Abbas; na kutoka kwa Murra al-Hamdani, kutoka kwa Ibn Mas'ud, na kutoka kwa watu wengine miongoni mwa Maswahaba wa Mtume ﷺ, kwamba «si ya waliokasirikiwa» ni Mayahudi, na «wala waliopotea» ni Wakristo. Ad-Dahhak na Ibn Jurayj wamepokea kutoka kwa Ibn Abbas maana hiyo hiyo. Ar-Rabi' ibn Anas, Abdur-Rahman ibn Zayd ibn Aslam na wengine wengi pia wamesema hivyo. Ibn Abi Hatim alisema: Sijui kutokubaliana baina ya wafasiri kuhusu jambo hili.

Ushahidi wa kauli ya maimamu hawa kwamba Mayahudi wamekasirikiwa na Wakristo wamepotea ni hadithi iliyotangulia, pamoja na kauli ya Allah alipowahutubia Wana wa Israil katika Surat al-Baqara: «Ni vibaya mno walichouza nafsi zao, kwa kukataa yale aliyoyateremsha Allah kwa uasi, kwa sababu Allah Anateremsha fadhila Zake kwa amtakaye miongoni mwa waja Wake. Basi wakastahiki ghadhabu juu ya ghadhabu, na makafiri watapata adhabu ya kudhalilisha.» (Al-Baqara 2:90). Na katika Surat al-Ma'ida Amesema: «Je, niwaambie walio na malipo mabaya zaidi mbele ya Allah kuliko hayo?

Ni wale ambao Allah Amewalaani na kuwakasirikia, na Akawafanya baadhi yao kuwa nyani na nguruwe, na walioabudu mashetani. Hao ndio wenye mahali pabaya zaidi na waliopotea zaidi kutoka njia iliyo sawa.» (Al-Ma'ida 5:60). Na Amesema: «Waliokufuru miongoni mwa Wana wa Israil walilaaniwa kwa ulimi wa Daud na Isa, mwana wa Maryam.

Hayo ni kwa sababu waliasi na wakavuka mipaka. Hawakuwa wakikatazana kufanya maovu waliyoyatenda. Hakika lilikuwa baya walilokuwa wakilifanya.» (Al-Ma'ida 5:78–79).

Katika kitabu cha Sira imeelezwa kutoka kwa Zayd ibn 'Amr ibn Nufayl kwamba yeye na baadhi ya wenzake waliposafiri kwenda Sham kutafuta dini ya kweli, Mayahudi walimwambia: «Hutaweza kuingia katika dini yetu mpaka upate sehemu yako ya ghadhabu ya Allah.» Akasema: «Mimi nakimbia ghadhabu ya Allah.» Wakristo wakamwambia: «Hutaweza kuingia katika dini yetu mpaka upate sehemu yako ya hasira ya Allah.» Akasema: «Siwezi kustahimili hilo.»

Akaendelea kubaki katika maumbile yake ya asili, akajiepusha na kuabudu sanamu na dini ya washirikina, wala hakujiunga na Mayahudi au Wakristo. Ama wenzake waliingia katika Ukristo, kwa kuwa wakati huo waliuona kuwa karibu zaidi kuliko dini ya Mayahudi. Miongoni mwao alikuwa Waraqa ibn Nawfal. Kisha Allah akamwongoza kupitia Nabii Wake alipomtuma; akaamini wahyi aliouona. Allah amrehemu.

Suala: Maoni sahihi katika madhehebu za wanazuoni ni kwamba mtu anasamehewa akishindwa kutamka kwa usahihi tofauti kati ya herufi ض (dad) na ظ (dha), kwa kuwa sehemu zake za kutamkia ziko karibu. Herufi dad hutamkiwa kwenye mwanzo wa ukingo wa ulimi na sehemu iliyo karibu na magego; herufi dha hutamkiwa kwenye ncha ya ulimi na ncha za meno ya mbele ya juu. Herufi zote mbili ni za sauti inayotamkwa, ni laini na hutamkwa ulimi ukiwa umeinuliwa. Kwa sababu hizo zote, inasamehewa kwa mtu asiyeweza kutofautisha kuzitumia moja badala ya nyingine.

Allah ndiye ajuaye zaidi. Ama hadithi «Mimi ndiye fasaha zaidi wa kutamka herufi dad», haina msingi. Allah ndiye ajuaye zaidi.

Sura hii tukufu, yenye aya saba, imekusanya sifa njema na utukufu wa Allah kwa kutaja majina Yake mazuri yanayojumuisha sifa Zake za juu. Imetaja marejeo, yaani Siku ya Malipo, na kuwaongoza waja Wake wamuombe na kumsihi, huku wakijitenga na kujitegemea kwa uwezo na nguvu zao wenyewe. Imewafundisha kumtakasia Allah ibada na kumpwekesha katika Uungu, Aliyetukuka; na kumtakasa asifanyiwe mshirika, mfano wala wa kulinganishwa naye.

Pia imewafundisha kumuomba awaongoze kwenye njia iliyonyooka, dini iliyo sawa, na awathibitishe juu yake mpaka jambo hilo liwawezeshe kuipita njia ya kweli ya Siku ya Kiyama, inayowafikisha kwenye Bustani za neema, jirani na manabii, wakweli, mashahidi na watu wema. Sura hii imehimiza matendo mema ili wawe pamoja na watu wake Siku ya Kiyama, na imeonya dhidi ya njia za batili ili wasikusanywe Siku hiyo pamoja na wanaozifuata: waliokasirikiwa na waliopotea.

Ni jambo zuri jinsi ambavyo neema imehusishwa na Allah katika kauli Yake: «njia ya wale uliowaneemesha», ilhali mtendaji wa ghadhabu hajaelezwa katika kauli Yake: «si ya waliokasirikiwa»—ingawa kwa hakika Yeye ndiye anayefanya hivyo—kama Alivyosema: «Je, hukuwaona wale waliowafanya watu ambao Allah Amewakasirikia kuwa marafiki?» (Al-Mujadala 58:14). Vivyo hivyo, upotovu umehusishwa na yule aliyepotoka, ingawa Allah ndiye aliyewapoteza kwa qadari Yake, kama Alivyosema: «Yule ambaye Allah amemwongoza, basi huyo ndiye aliyeongoka; na yule ambaye Amempoteza, basi hutampata mlinzi wala mwongozaji.» (Al-Kahf 18:17).

Na Amesema: «Yule ambaye Allah Amempoteza hatakuwa na mwongozaji.» (Al-A'raf 7:186). Na aya nyinginezo zinazoonyesha kwamba Allah, Aliyetukuka, ndiye pekee anayetoa uongofu na kuwapoteza watu; si kama wanavyodai Qadariyya na waliofuata njia yao, kwamba waja ndio huchagua na kutenda hayo. Wao hutegemea aya zenye maana zisizo wazi ili kuunga mkono uzushi wao na kuacha aya zilizo wazi zinazowajibu.

Hiyo ndiyo hali ya watu wa upotovu na uasi. Katika hadithi sahihi imekuja: «Mnapowaona wanaofuata aya zenye maana zisizo wazi, hao ndio ambao Allah amewataja; basi jihadharini nao.» Hii ni kuhusu kauli ya Allah: «Ama wale ambao nyoyoni mwao mna upotovu, hufuata zile zenye maana zisizo wazi.» (Al 'Imran 3:7).

Sifa njema ni za Allah; hakuna mzushi katika Qurani aliye na hoja sahihi, kwa kuwa Qurani imeteremshwa ili kuitenganisha haki na batili na kubainisha tofauti baina ya uongofu na upotovu. Haina ukinzani wala tofauti, kwa kuwa imetoka kwa Allah, Mwenye hekima, Mwenye kusifiwa. Sura

Inapendekezwa kwa mwenye kusoma Al-Fatiha kusema «Amin» baada yake. Pia inaweza kusemwa kwa kurefusha sauti ya alif. Maana yake ni: «Ewe Allah, itikie.» Dalili yake ni riwaya iliyopokewa na Imamu Ahmad, Abu Dawud na at-Tirmidhi kutoka kwa Wa'il ibn Hujr, aliyesema: Nilimsikia Mtume ﷺ akisoma «si ya waliokasirikiwa wala waliopotea», kisha akasema «Amin», akiirefusha sauti yake.

Katika riwaya ya Abu Dawud imekuja kwamba aliinua sauti yake. At-Tirmidhi alisema: «Hii ni hadithi nzuri.» Imesimuliwa pia kutoka kwa Ali, Ibn Mas'ud na wengineo. Abu Hurayra alisema: Mtume wa Allah ﷺ alipomaliza kusoma «si ya waliokasirikiwa wala waliopotea», alisema «Amin» mpaka watu waliokuwa katika safu ya kwanza karibu naye walisikia.

Abu Dawud na Ibn Majah wameipokea; Ibn Majah ameongeza: «Msikiti ulitetemeka kwa sauti hiyo.» Ad-Daraqutni pia ameipokea na kusema: «Mlolongo huu wa wapokezi ni mzuri.» Bilal alisema: «Ewe Mtume wa Allah, usinitangulie kusema Amin.» Abu Dawud ameipokea.

Abu Nasr al-Qushayri amesimulia kutoka kwa Al-Hasan na Ja'far as-Sadiq kwamba walitamka meem ya «Amin» kwa shadda, kama ilivyo katika kauli «Amin wa Nyumba Takatifu» (Al-Ma'ida 5:2). Wenzetu na wengine wamesema: Inapendekezwa kwa mtu kusema hivyo hata akiwa nje ya swala, lakini jambo hilo linasisitizwa zaidi kwa mwenye kuswali, awe anaswali peke yake, ni imamu au anaswali nyuma ya imamu, katika hali zote. Sababu yake ni hadithi iliyopokewa katika Sahih al-Bukhari na Sahih Muslim kutoka kwa Abu Hurayra, radhi za Allah ziwe juu yake, kwamba Mtume wa Allah ﷺ alisema: «Imamu anaposema Amin, nanyi semeni Amin.

Yule ambaye kusema kwake Amin kutalingana na kusema Amin kwa Malaika, atasamehewa madhambi yake yaliyotangulia.» Muslim amepokea kwamba Mtume wa Allah ﷺ alisema: «Mmoja wenu anaposema Amin katika swala, na Malaika mbinguni wakisema Amin, kisha moja likalingana na jingine, atasamehewa madhambi yake yaliyotangulia.» Katika Sahih Muslim, kutoka kwa Abu Musa, hadithi ikiwa imeinuliwa kwa Mtume ﷺ, imekuja: «Imamu anaposema “wala waliopotea”, semeni “Amin”; Allah atawajibu.»

Juwair amepokea kutoka kwa ad-Dahhak, kutoka kwa Ibn Abbas, aliyesema: Nilimuuliza: «Ewe Mtume wa Allah, maana ya Amin ni nini?» Akasema: «Mola wangu, timiza.» Al-Jawhari alisema: Maana ya Amin ni «na iwe hivyo». At-Tirmidhi alisema: Maana yake ni «Usikatishe tamaa yetu».

Wengi wamesema: Maana yake ni «Ewe Allah, tuitikie». Al-Qurtubi amesimulia kutoka kwa Mujahid, Ja'far as-Sadiq na Hilal ibn Kaysan kwamba Amin ni mojawapo ya majina ya Allah, Aliyetukuka. Imesimuliwa hivyo kutoka kwa Ibn Abbas katika riwaya iliyoinuliwa kwa Mtume, lakini si sahihi; hivyo ndivyo alivyosema Abu Bakr ibn al-'Arabi al-Maliki.

Wafuasi wa Malik wamesema imamu hasemi Amin, bali wanaoswali nyuma yake ndio husema, kwa kuzingatia riwaya ya Malik kutoka kwa Sumayy, kutoka kwa Abu Salih, kutoka kwa Abu Hurayra, kwamba Mtume wa Allah ﷺ alisema: «Imamu anaposema “wala waliopotea”, semeni “Amin”.» Wametegemea pia hadithi ya Abu Musa: «Anaposoma “wala waliopotea”, semeni “Amin”.» Hata hivyo, tulikwisha taja hadithi iliyopokewa kwa kukubalika na wanazuoni wote: «Imamu anaposema Amin, nanyi semeni Amin», na kwamba Mtume ﷺ alikuwa akisema Amin baada ya kusoma «si ya waliokasirikiwa wala waliopotea».

Wenzetu wametofautiana kuhusu hukumu ya mwenye kuswali nyuma ya imamu kusema Amin kwa sauti katika swala ya kusoma kwa sauti. Kwa muhtasari wa tofauti yao: imamu akisahau kusema Amin, mwenye kuswali nyuma yake ataisema kwa sauti, na juu ya jambo hilo hakuna tofauti ya maoni. Imamu akisema Amin kwa sauti, rai mpya ni kwamba mwenye kuswali nyuma yake asiseme kwa sauti. Haya ndiyo maoni ya Abu Hanifa na riwaya moja kutoka kwa Malik, kwa sababu Amin ni dhikri mojawapo na haisemwi kwa sauti kama dhikri nyingine za swala.

Rai ya zamani ni kwamba aitoe kwa sauti. Haya ndiyo maoni ya Imamu Ahmad ibn Hanbal na riwaya nyingine kutoka kwa Malik, kama ilivyotangulia katika riwaya isemayo: «mpaka msikiti ulitetemeka.» Tuna rai ya tatu: ikiwa msikiti ni mdogo, mwenye kuswali nyuma ya imamu asiseme kwa sauti kwa kuwa wanasikia kisomo cha imamu; lakini ikiwa msikiti ni mkubwa, aseme kwa sauti ili sauti ya Amin iwafikie walioko pembezoni mwa msikiti. Allah ndiye ajuaye zaidi.

Imamu Ahmad amepokea katika Musnad yake kutoka kwa Aisha, radhi za Allah ziwe juu yake, kwamba Mayahudi walipotajwa mbele ya Mtume wa Allah ﷺ, alisema: «Hawatuonei wivu kwa jambo lolote kama wanavyotuonea wivu kwa Ijumaa ambayo Allah ametuelekeza kwayo nao wakaipoteza, kwa Kibla ambacho Allah ametuelekeza kwayo nao wakakipoteza, na kwa kusema kwetu nyuma ya imamu: Amin.» Ibn Majah ameipokea kwa matamshi haya: «Mayahudi hawakuwaonea wivu kwa jambo lolote kama wanavyowaonea wivu kwa salamu na kusema Amin.»

Ibn Abbas amepokea kwamba Mtume wa Allah ﷺ alisema: «Mayahudi hawakuwaonea wivu kwa jambo lolote kama wanavyowaonea wivu kwa kusema Amin; basi semeni Amin mara nyingi.» Katika mlolongo wa wapokezi wake yupo Talha ibn 'Amr, ambaye ni dhaifu.

Ibn Mardawayh amepokea kutoka kwa Abu Hurayra kwamba Mtume wa Allah ﷺ alisema: «Amin ni muhuri wa Mola wa walimwengu juu ya waja Wake Waumini.» Anas amesema: Mtume wa Allah ﷺ alisema: «Nimepewa Amin katika swala na wakati wa dua; hakuna aliyepewa kabla yangu isipokuwa huenda Musa. Musa alikuwa akiomba dua na Harun akisema Amin. Basi fungeni dua zenu kwa Amin, kwani Allah atazijibu.»

Nasema: Kutokana na hili, baadhi ya wanazuoni wamechukua dalili kutoka katika aya hii tukufu: «Musa akasema: Mola wetu! Hakika Umempa Firauni na viongozi wake pambo na mali katika maisha ya dunia. Mola wetu! Wanapotosha watu kutoka njia Yako.

Mola wetu! Ziharibu mali zao na uzifanye ngumu nyoyo zao, wasiamini mpaka waione adhabu chungu.» Allah akasema: «Dua yenu wawili imejibiwa. Basi simameni imara, wala msifuate njia ya wale wasiojua.» (Yunus 10:88–89). Dua imetajwa kuwa imetoka kwa Musa peke yake, lakini muktadha unaonyesha kwamba Harun alisema Amin, hivyo akahesabiwa kuwa ameomba, kwa kuwa Allah alisema: «Dua yenu wawili imejibiwa.»

Hili linaonyesha kwamba mtu anaposema Amin baada ya dua, ni kana kwamba yeye mwenyewe ameiomba dua hiyo. Kwa msingi huo, baadhi ya wanazuoni wamesema kwamba anayeswali nyuma ya imamu hasomi Al-Fatiha, kwa kuwa kusema kwake Amin baada ya kisomo cha Al-Fatiha ni sawa na kuisoma. Kwa sababu hiyo, katika hadithi imekuja: «Yule mwenye imamu, kisomo cha imamu ni kisomo chake.» Bilal alikuwa akisema: «Usinitangulie kusema Amin.»

Maoni haya yanatumiwa pia kuunga mkono kwamba anayeswali nyuma ya imamu hasomi katika swala za kusoma kwa sauti. Allah ndiye ajuaye zaidi.

Kwa sababu hiyo, Ibn Mardawayh alisema: Ahmad ibn al-Hasan alituhadithia; Abdullah ibn Muhammad ibn Sallam alituhadithia; Ishaq ibn Ibrahim alituhadithia; Jarir alituhadithia kutoka kwa Layth ibn Abi Sulaym, kutoka kwa Ka'b, kutoka kwa Abu Hurayra, aliyesema: Mtume wa Allah ﷺ alisema: «Imamu anaposema “si ya waliokasirikiwa wala waliopotea” na kusema Amin, kisha Amin ya watu wa ardhini ikalingana na Amin ya watu wa mbinguni, Allah humsamehe mja madhambi yake yaliyotangulia.

Mfano wa asiye sema Amin ni mtu aliyekwenda vitani pamoja na watu, wakapiga kura na mishale yao ikachaguliwa, lakini mshale wake haukuchaguliwa. Akasema: “Kwa nini mshale wangu haukuchaguliwa?” Akaambiwa: “Kwa sababu hukusema Amin.”» النساء : 69، 70 ; النساء : 69 ; Watu wengi walisoma «ghayri» kwa kasra, kama sifa.

Az-Zamakhshari amesema: Imesomwa pia kwa fat-ha, ikiwa katika hali ya kueleza namna (حال); hiyo ni kisomo cha Mtume ﷺ na Umar ibn al-Khattab, na imesimuliwa kutoka kwa Ibn Kathir. Neno linaloelezewa ni kiwakilishi kilicho katika «juu yao», na neno linalohusiana nacho ni «Uliowaneemesha». Maana yake ni: wakiwa si miongoni mwao. Hivyo ndivyo ilivyosimuliwa pia kwamba Ubayy ibn Ka'b alisoma hivyo, ili isidhaniwe kuwa limeunganishwa na «wale uliowaneemesha», kama ilivyo katika kauli kuhusu wao: «ambaye Allah Amemlaani na kumkasirikia» (Al-Ma'ida 5:60).

Na kama ilivyo katika kauli: «Hakika walipotea zamani, wakawapoteza wengi, na wakapotea kutoka njia iliyo sawa» (Al-Ma'ida 5:77). Hilo liko wazi. ... (An-Nisa 4:69; Al-Ma'ida 5:60, 5:77; Al-Baqara 2:90).

Tafsiri ya Qurani ya Al-Baghawi

Kauli Yake: «Tuongoze kwenye njia iliyonyooka.» «Tuongoze» maana yake ni: tuonyeshe njia na utuongoze. Ali na Ubayy ibn Ka'b walisema: «Tuthibitishe», kama mtu anavyomwambia aliyesimama: «Simama hapa mpaka nirudi kwako»; yaani, endelea katika hali uliyo nayo. Waumini wanapoomba dua hii, ingawa tayari wako kwenye uongofu, maana yake ni waombe kuthibitishwa na kuongezewa uongofu, kwa kuwa kwa mujibu wa itikadi ya Ahl as-Sunna, neema za Allah na uongofu Wake havina mwisho.

«Njia» pia husomwa «sirat» kwa herufi sin. Uways ameipokea kutoka kwa Ya'qub, na hiyo ndiyo asili ya neno. Iliitwa «sirat» kwa kuwa huwameza wasafiri [huwapitisha kwa haraka]. Pia husomwa kwa herufi zay; Hamza alisoma kwa kuikaribisha sauti ya zay.

Matamshi hayo yote ni lugha sahihi, lakini wasomaji wengi wanapendelea herufi sad kwa kuwa inalingana na mus-haf. «Njia iliyonyooka»: Ibn Abbas na Jabir, radhi za Allah ziwe juu yao, walisema: «Ni Uislamu», na hiyo ndiyo kauli ya Muqatil. Ibn Mas'ud, radhi za Allah ziwe juu yake, alisema: «Ni Qurani.» Imepokewa kutoka kwa Ali, ikiwa imeinuliwa kwa Mtume ﷺ: «Njia iliyonyooka ni Kitabu cha Allah.»

Sa'id ibn Jubayr alisema: «Ni njia ya Peponi.» Sahl ibn Abdullah alisema: «Ni njia ya Sunna na jamaa.» Bakr ibn Abdullah al-Muzani alisema: «Ni njia ya Mtume wa Allah ﷺ.» Abu al-'Aliya na Al-Hasan walisema: «Ni Mtume wa Allah, watu wa nyumbani kwake na Maswahaba wake wawili.»

Maana ya asili ya neno hilo katika lugha ni njia iliyo wazi.

Kauli Yake: «njia ya wale uliowaneemesha», yaani, uliwafadhili kwa kuwaongoza na kuwawezesha. 'Ikrima alisema: «Uliwafadhili kwa kuwathibitisha katika imani na msimamo ulionyooka; hao ni manabii, amani iwe juu yao.» Pia imesemwa kwamba ni kila mtu ambaye Allah amemthibitisha katika imani, miongoni mwa manabii na Waumini aliowataja Allah katika kauli Yake: «Basi hao watakuwa pamoja na wale ambao Allah Amewaneemesha miongoni mwa manabii...» (An-Nisa 4:69).

Ibn Abbas alisema: «Ni watu wa Musa na Isa, amani iwe juu yao, kabla hawajabadilisha dini yao.» Abdur-Rahman ibn Zayd alisema: «Ni Mtume ﷺ na waliokuwa pamoja naye.» Abu al-'Aliya alisema: «Ni watu wa nyumbani kwa Mtume ﷺ, Abu Bakr na Umar, radhi za Allah ziwe juu yao, na watu wa nyumba yake.» Shahr ibn Hawshab alisema: «Ni Maswahaba wa Mtume ﷺ na watu wa nyumbani kwake.»

Hamza alisoma «juu yao», «kwao» na «kwao» kwa kuipa ha' dhamma. Ya'qub pia huipa dhamma kila ha' inayotanguliwa na ya' tulivu katika hali ya wawili na wingi, isipokuwa katika kauli «baina ya mikono yao na miguu yao». Wasomaji wengine walisoma kwa kasra. Wanaoisoma kwa dhamma huirudisha kwenye asili yake, kwa kuwa hupewa dhamma inaposimama peke yake; wanaoisoma kwa kasra hufanya hivyo kwa sababu ya ya' tulivu, na kasra ni sawa na ya'.

Ibn Kathir na Abu Ja'far waliipa mim ya wingi dhamma kamili wakati wa kuunganisha usomaji, ikiwa haifuatiwi na herufi tulivu; herufi tulivu ikiifuata, dhamma hiyo hairefushwi. Nafi' ana uchaguzi. Warsh huipa dhamma mbele ya alif ya kukata. Ikiwa inafuatiwa na alif ya kuunganisha, na kabla ya ha' kuna kasra au ya' tulivu, Hamza na al-Kisa'i huipa ha' na mim dhamma; Abu 'Amr huzipa zote mbili kasra.

Ya'qub hufanya vivyo hivyo ikiwa herufi iliyotangulia ina kasra. Wasomaji wengine husoma mim kwa dhamma na ha' kwa kasra katika hali zote, kwa sababu ya ya' au kasra ya kabla yake; mim hupewa dhamma kwa mujibu wa asili yake.

Kauli ya Allah: «si ya waliokasirikiwa», yaani, si njia ya wale uliowakasirikia. Ghadhabu ni kutaka kuwaadhibu wenye kufanya dhambi. Ghadhabu ya Allah haiwahusu Waumini wenye dhambi; inawahusu makafiri. «Wala waliopotea», yaani, si ya wale waliopotea kutoka kwenye uongofu.

Upotovu mkubwa ni kuangamia na kutoweka; husemwa: «Maji yalipotea ndani ya maziwa», yaani, yakaangamia na kutoweka. Hapa «ghayr» ina maana ya «la», na «la» ina maana ya «ghayr»; kwa hiyo, kuunganisha maneno hayo kunaruhusiwa, kama katika kauli: «Fulani si mwema wala mzuri.» Ikiwa «ghayr» ina maana ya «isipokuwa», basi hairuhusiwi kuunganisha nayo kwa kutumia «wala». Si sahihi kusema: «Nina isipokuwa Abdullah wala Zayd.»

Umar ibn al-Khattab, radhi za Allah ziwe juu yake, alisoma: «Njia ya wale uliowaneemesha, si ya waliokasirikiwa, wala si ya waliopotea.»

Imesemwa kwamba waliokasirikiwa ni Mayahudi, na waliopotea ni Wakristo; kwa kuwa Allah amewahukumia Mayahudi ghadhabu, akisema: «Yule ambaye Allah Amemlaani na kumkasirikia» (Al-Ma'ida 5:60), na akawahukumia Wakristo upotovu, akisema: «Wala msifuate matamanio ya watu waliopotea zamani» (Al-Ma'ida 5:77). Sahl ibn Abdullah alisema: «Si waliokasirikiwa kwa bid'a, wala waliopotea kutoka kwenye Sunna.»

Ni Sunna kwa msomaji kusema «Amin» baada ya kumaliza kusoma Al-Fatiha, baada ya kutenganisha kwa kimya kidogo na kisomo hicho. Neno hilo hutamkwa kwa sauti fupi; kwa mujibu wa wanazuoni wa sarufi, pia linaweza kurefushwa au kufupishwa. Maana yake ni: «Ewe Allah, sikia na uitikie.» Ibn Abbas na Qatada walisema: «Maana yake ni: na iwe hivyo.»

Mujahid alisema: «Ni miongoni mwa majina ya Allah, Aliyetukuka.» Pia imesemwa kuwa ni muhuri wa dua; na kwamba ni muhuri wa Allah kwa waja Wake, unaowakinga na majanga kama muhuri wa barua unavyoizuia isiharibike na yaliyomo yasifichuke.

Imamu Abu Ali al-Husayn ibn Muhammad al-Qadi na Abu Hamid Ahmad ibn Abdullah as-Salihi wametuhadithia; wote wawili wakasema: Abu Bakr Ahmad ibn Hasan al-Hayri alituhadithia; Abu Ali Muhammad ibn Ahmad ibn Muhammad ibn Ma'qil al-Maydani alituhadithia; Muhammad ibn Yahya alituhadithia; Abdur-Razzaq alituhadithia kutoka kwa Ma'mar, kutoka kwa az-Zuhri, kutoka kwa Ibn al-Musayyib, kutoka kwa Abu Hurayra, radhi za Allah ziwe juu yake, kwamba Mtume ﷺ alisema: «Imamu anaposema “si ya waliokasirikiwa wala waliopotea”, semeni “Amin”. Kwa hakika Malaika husema Amin na imamu husema Amin.

Basi yule ambaye kusema kwake Amin kutalingana na kusema Amin kwa Malaika atasamehewa madhambi yake yaliyotangulia.» (An-Nisa 4:69; Al-Mumtahana 60; Al-Ma'ida 5:60, 5:77). Sahihi. (Imam al-Baghawi anaendelea: baada ya kusoma Al-Fatiha, msomaji husema «Amin».)