Bíbọ̀ fún ìtọ́sọ́nà àti ìdúróṣinṣin

Tafsīr ti Shaykh ʿAbdurraḥmān as-Saʿdī

Lẹ́yìn náà, Allāh Ọ̀lá Rẹ̀ sọ pé: «Ṣe amọ̀nà wa sí ọ̀nà tààrà» (اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ), ìyẹn ni pé: fi ọ̀nà hàn wá, tọ́ wa sọ́nà, kí O sì fún wa ní àṣeyọrí láti rìn lórí ọ̀nà tààrà. Ọ̀nà náà ni ọ̀nà tí ó ṣe kedere, tí ó ń múni dé ọ̀dọ̀ Allāh àti sí Ọgbà Rẹ̀; ó sì ni mímọ òtítọ́ àti ṣíṣe ní ìbámu pẹ̀lú rẹ̀. Nítorí náà, ṣe amọ̀nà wa sí ọ̀nà náà, kí O sì ṣe amọ̀nà wa lórí rẹ̀. Amọ̀nà sí ọ̀nà náà ni dídúró ṣinṣin lórí ẹ̀sìn Islām àti fífi àwọn ẹ̀sìn yòókù sílẹ̀.

Amọ̀nà lórí ọ̀nà náà sì ní gbogbo àwọn kúlẹ̀kúlẹ̀ ẹ̀sìn nínú, nípa ìmọ̀ àti ìṣe. Nítorí náà, ẹ̀bẹ̀ yìí jẹ́ ọ̀kan lára àwọn ẹ̀bẹ̀ tó kó ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìbéèrè jọ, tó sì jẹ́ èyí tó ṣe àǹfààní jù lọ fún ẹrú Ọlọ́run. Ìdí nìyẹn tí ó fi jẹ́ dandan fún ènìyàn láti máa bẹ Allāh pé kó fún òun ní èyí ní gbogbo rak‘ah nínú àdúrà rẹ̀, nítorí pé ó ṣe pàtàkì gan-an fún un láti rí i gbà.

Ọ̀nà tààrà yìí ni: «ọ̀nà àwọn tí O ṣe ojú rere fún» (صِرَاطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ), lára àwọn wòlíì, àwọn olóòtítọ́, àwọn ajẹ́rìíkú àti àwọn olódodo. Kì í ṣe ọ̀nà «àwọn tí ìbínú Ọlọ́run bá» (الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ), àwọn tí wọ́n mọ òtítọ́ ṣùgbọ́n tí wọ́n kọ̀ ọ́ sílẹ̀, bíi àwọn Júù àti àwọn tó jọ wọ́n. Bẹ́ẹ̀ ni kì í ṣe ọ̀nà «àwọn tó ṣìnà» (الضَّالِّينَ), àwọn tó kọ òtítọ́ sílẹ̀ nítorí àìmọ̀ àti ìṣìnà, bíi àwọn Kristẹni àti àwọn tó jọ wọ́n. Sūrah yìí, bó tilẹ̀ jẹ́ pé ó kúrú, ní àwọn nǹkan tí kò sí nínú sūrah kankan mìíràn nínú àwọn sūrah Al-Qur’ān.

Ó ní oríṣi mẹ́ta Tawḥīd nínú: Tawḥīd ar-Rubūbiyyah [mímọ̀ pé Allāh nìkan ni Olúwa], èyí tí a rí gbà láti inú ọ̀rọ̀ Rẹ̀ pé: «Olúwa àwọn àgbáyé» (رَبِّ الْعَالَمِينَ); Tawḥīd al-Ulūhiyyah [mímọ̀ pé Allāh nìkan ni a gbọdọ̀ jọ́sìn], ìyẹn fífi ìjọ́sìn sọ́tọ̀ fún Allāh, èyí tí a rí gbà láti inú orúkọ «Allāh» (اللَّهِ) àti ọ̀rọ̀ Rẹ̀ pé: «Ìwọ nìkan ni à ń jọ́sìn» (إِيَّاكَ نَعْبُدُ); àti Tawḥīd àwọn Orúkọ àti Ànímọ́ [Allāh], èyí sì ni fífi àwọn ànímọ́ pípé múlẹ̀ fún Allāh Ọ̀lá Rẹ̀, èyí tí Ó fi múlẹ̀ fún ara Rẹ̀, tí Òjíṣẹ́ Rẹ̀ sì fi múlẹ̀ fún Un, láìsọ wọ́n di asán, láìfi àwọn ẹ̀dá wé E, àti láìfi Allāh wé àwọn ẹ̀dá.

Ọ̀rọ̀ náà «ọpẹ́» (الْحَمْدُ), gẹ́gẹ́ bí a ti ṣàlàyé tẹ́lẹ̀, ni ó tọ́ka sí èyí.

Sūrah náà tún ní ìmúdájú wòlíì nínú ọ̀rọ̀ Rẹ̀ pé: «Ṣe amọ̀nà wa sí ọ̀nà tààrà» (اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ), nítorí pé irú amọ̀nà bẹ́ẹ̀ kò ṣeé ṣe láìsí iṣẹ́ rírán àwọn òjíṣẹ́ Ọlọ́run. Ó sì fi ìmúdájú ẹ̀san fún àwọn iṣẹ́ hàn nínú ọ̀rọ̀ Rẹ̀ pé: «Ọba Ọjọ́ Ẹ̀san» (مَالِكِ يَوْمِ الدِّينِ), àti pé ẹ̀san náà yóò jẹ́ ní ìbámu pẹ̀lú ìdájọ́ òdodo, nítorí pé «dīn» ní ìtumọ̀ ẹ̀san ní ìbámu pẹ̀lú òdodo. Sūrah náà tún ní ìmúdájú Qadar [ìpín àti ìpinnu Ọlọ́run] nínú, àti pé ẹrú Ọlọ́run ló ń ṣe ìṣe rẹ̀ ní òtítọ́; èyí sì tako àwọn Qadariyyah àti Jabriyyah.

Kàkà bẹ́ẹ̀, ó ní ìdáhùn sí gbogbo àwọn tó ń ṣe àwọn tuntun nínú ẹ̀sìn nínú ọ̀rọ̀ Rẹ̀ pé: «Ṣe amọ̀nà wa sí ọ̀nà tààrà» (اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ), nítorí ọ̀nà náà ni mímọ òtítọ́ àti ṣíṣe ní ìbámu pẹ̀lú rẹ̀. Gbogbo ẹni tó bá dá ohun tuntun sí ẹ̀sìn sì tako èyí. Sūrah náà tún ní fífi ẹ̀sìn sọ́tọ̀ fún Allāh Ọ̀lá Rẹ̀ nínú ìjọ́sìn àti ìwá ìrànlọ́wọ́, nínú ọ̀rọ̀ Rẹ̀ pé: «Ìwọ nìkan ni à ń jọ́sìn, Ìwọ nìkan sì ni à ń tọrọ ìrànlọ́wọ́ lọ́dọ̀» (إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ). Nítorí náà, gbogbo ọpẹ́ ni fún Allāh, Olúwa àwọn àgbáyé. Ìṣìnà; àti ẹni tó ṣìnà.

Tafsīr ti Imam Ibn Kathīr

Ṣamọ̀nà wa sí ọ̀nà tó tọ́. Ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn olùkà á ka ọ̀rọ̀ náà pẹ̀lú lẹ́tà ṣād (الصراط). Wọ́n tún ti kà á sí «السراط», wọ́n sì tún ti kà á pẹ̀lú lẹ́tà zāy. Al-Farrā’ sọ pé: Èyí ni èdè àwọn ẹ̀yà Banū ‘Udhrā, Balqayn àti Banū Kalb.

Níwọ̀n bí ìyìn fún Ẹni tí a ń bẹ̀bẹ̀ lọ́wọ́ Rẹ̀, Ọlọ́lá àti Gíga Jùlọ, ti ṣáájú, ó yẹ kí a tẹ̀lé e pẹ̀lú ìbéèrè, gẹ́gẹ́ bí Ó ti sọ pé: “Ìdajì rẹ̀ ni fún Mi, ìdajì rẹ̀ sì ni fún ẹrú Mi; ẹrú Mi yóò sì rí ohun tí ó béèrè gbà.” Èyí ni ipò pípé jùlọ fún ẹni tó ń bẹ̀bẹ̀: kí ó kọ́kọ́ yin ẹni tí ó ń bẹ̀bẹ̀ lọ́wọ́, lẹ́yìn náà kí ó béèrè ohun tí ó nílò. Èyí ló mú kí àìní ṣẹ, ó sì mú kí ìdáhùn dé lọ́nà tó gbéṣẹ́ jù. Nítorí èyí ni Ọlọ́run Ọláńlá ṣe tọ́ wa sí ọ̀nà yìí, nítorí pé ó pé jùlọ.

Nígbà mìíràn, ìbéèrè lè wá nípa sísọ ipò àti àìní ẹni tó ń bẹ̀bẹ̀, gẹ́gẹ́ bí Mūsā (Àlàyé Ọlọ́run kí ó máa bá a) ti sọ pé: “Olúwa mi, dájúdájú, mo ṣe aláìní fún gbogbo oore tí O bá sọ̀kalẹ̀ fún mi.” (Al-Qaṣaṣ 28:24). Ó tún lè jẹ́ pé a kọ́kọ́ ṣàpèjúwe Ẹni tí a ń bẹ̀bẹ̀ lọ́wọ́, bí ọ̀rọ̀ Dhū al-Nūn ṣe rí pé:

“Ìlàáìsí ọlọ́run mìíràn lẹ́yìn Rẹ, Ìwọ ni Ọlọ́run. Mímọ́ ni fún Ọ, dájúdájú mo ti jẹ́ ọ̀kan lára àwọn aláìṣòdodo.” (Al-Anbiyā’ 21:87).

Nígbà mìíràn, ó lè jẹ́ ìyìn lásán fún Ẹni tí a ń bẹ̀bẹ̀ lọ́wọ́, gẹ́gẹ́ bí akéwì kan ti sọ pé:

“Ṣé kí n sọ ohun tí mo nílò, tàbí ìtìjú rẹ ti tó fún mi? Ìtìjú ni ìwà rẹ. Bí ènìyàn bá yìn ọ́ lọ́jọ́ kan, íyìn náà ti tó fún un, ó sì ti dá a sílẹ̀ kúrò nínú béèrè.”

Ìtọ́sọ́nà níbí túmọ̀ sí ìtọ́ni àti ìrànlọ́wọ́ láti ṣe ohun tó tọ́. Ọ̀rọ̀ náà “ìtọ́sọ́nà” lè gba ohun tí a ń darí sí gẹ́gẹ́ bí àfikún tààrà, bí ó ti rí níbí: «اهدنا الصراط المستقيم» [ṣamọ̀nà wa sí ọ̀nà tó tọ́]. Nítorí náà, ó ní ìtumọ̀ “mú kí a lóye”, tàbí “ràn wá lọ́wọ́”, tàbí “pèsè fún wa”, tàbí “fún wa”. Ọ̀rọ̀ Rẹ̀ pé: “A sì fi àwọn ọ̀nà méjì hàn án” (Al-Balad 90:10), ìyẹn ni pé, A ṣe rere àti búburú kedere fún un.

Ó tún lè gba «إلى» gẹ́gẹ́ bí àfikún, bí ọ̀rọ̀ Ọlọ́run Ọláńlá ṣe sọ pé: “Ó yàn án, ó sì tọ́ ọ sí ọ̀nà tó tọ́.” (An-Naḥl 16:121). “Ẹ sì mú wọn lọ sí ọ̀nà Jahannam.” (Aṣ-Ṣāffāt 37:23).

Èyí túmọ̀ sí ìtọ́ni àti fífi ọ̀nà hàn. Bákan náà ni ọ̀rọ̀ Ọlọ́run Ọláńlá pé: “Dájúdájú, ìwọ ń tọ́ni sí ọ̀nà tó tọ́.” (Ash-Shūrā 42:52).

Ó tún lè gba «لـ» gẹ́gẹ́ bí àfikún, bí àwọn ará Ọgbà Al-Jannah ti sọ pé:

“Gbogbo ìyìn ni fún Ọlọ́run, Ẹni tí Ó tọ́ wa sí èyí.” (Al-A‘rāf 7:43).

Ìyẹn ni pé, Ó ràn wá lọ́wọ́ láti dé ibí yìí, Ó sì mú wa yẹ fún un.

Ní ti ọ̀nà tó tọ́, Imām Abū Ja‘far ibn Jarīr sọ pé: Gbogbo àwọn onímọ̀ Ummah tí wọ́n ń túmọ̀ Qur’ān fohùn ṣọ̀kan pé ọ̀nà tó tọ́ ni ọ̀nà tí ó hàn gbangba, tí kò ní yíyí. Bákan náà ni ọ̀rọ̀ náà ṣe rí ní èdè gbogbo àwọn Lárúbáwá. Lára ẹ̀rí rẹ̀ ni ọ̀rọ̀ Jarīr ibn ‘Aṭiyyah al-Khaṭafī pé:

“Amīr al-Mu’minīn ń rìn lójú ọ̀nà, íbi tí àwọn ojú omi bá ti yí, òun ṣì dúró ṣinṣin.”

Ó sọ pé: Àwọn ẹ̀rí fún èyí pọ̀ ju kí a lè kà á tán. Ó tún sọ pé: Lẹ́yìn náà, àwọn Lárúbáwá máa ń lo ọ̀rọ̀ ṣirāṭ fún gbogbo ọ̀rọ̀ àti iṣẹ́ tí a ṣàpèjúwe pé ó tọ́ tàbí pé ó yí. Wọ́n máa ń ṣàpèjúwe ohun tó tọ́ nípa títọ́ rẹ̀, ohun tó yí sì nípa yíyí rẹ̀.

Lẹ́yìn náà, àwọn olùtumọ̀ Qur’ān ìgbà àtijọ́ àti ti òde òní yàtọ̀ síra ní àwọn ọ̀nà tí wọ́n gbà túmọ̀ ṣirāṭ, bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé ohun tí gbogbo wọn ń tọ́ka sí jẹ́ ohun kan náà: títẹ̀lé Ọlọ́run àti Ojiṣẹ́ Rẹ̀. Wọ́n ròyìn pé ó túmọ̀ sí Ìwé Ọlọ́run.

Ibn Abī Ḥātim sọ pé: Al-Ḥasan ibn ‘Arafah sọ fún wa pé, Yaḥyā ibn Yamān sọ fún mi láti ọ̀dọ̀ Ḥamzah al-Zayyāt, láti ọ̀dọ̀ Sa‘d—ìyẹn ni Abū al-Mukhtār al-Ṭā’ī—láti ọ̀dọ̀ ọmọ arákùnrin al-Ḥārith al-A‘war, láti ọ̀dọ̀ al-Ḥārith al-A‘war, láti ọ̀dọ̀ ‘Alī ibn Abī Ṭālib (kí Ọlọ́run yọ̀ sí i), ẹni tó sọ pé: Ojiṣẹ́ Ọlọ́run (kí ìkẹ́ àti àlàáfíà Ọlọ́run máa bá a) sọ pé: “Ọ̀nà tó tọ́ ni Ìwé Ọlọ́run.” Ibn Jarīr náà ti ròyìn rẹ̀ bákan náà, láti inú hadith Ḥamzah ibn Ḥabīb al-Zayyāt.

Aḥmad àti at-Tirmidhī náà ti ròyìn rẹ̀ láti ọ̀dọ̀ al-Ḥārith al-A‘war, láti ọ̀dọ̀ ‘Alī, gẹ́gẹ́ bí hadith tí a gbé dé ọ̀dọ̀ Anábì pé: “Òun ni okùn líle ti Ọlọ́run, Òun ni Ìrántí Ọlọ́gbọ́n, Òun sì ni ọ̀nà tó tọ́.” A tún ti ròyìn ọ̀rọ̀ yìí gẹ́gẹ́ bí ọ̀rọ̀ ‘Alī fúnra rẹ̀, èyí sì dàbí èyí tó sún mọ́ òtítọ́ jù, Ọlọ́run ló sì mọ̀ jù.

Ath-Thawrī ròyìn láti ọ̀dọ̀ Manṣūr, láti ọ̀dọ̀ Abū Wā’il, láti ọ̀dọ̀ ‘Abdullāh, pé ó sọ pé: “Ọ̀nà tó tọ́ ni Ìwé Ọlọ́run.” Wọ́n tún sọ pé ó túmọ̀ sí Islām. Aḍ-Ḍaḥḥāk ròyìn láti ọ̀dọ̀ Ibn ‘Abbās pé Jibrīl sọ fún Muḥammad (kí ìkẹ́ Ọlọ́run máa bá àwọn méjèèjì): “Sọ pé: ‘Yā Muḥammad, ṣamọ̀nà wa sí ọ̀nà tó tọ́.’” Ó túmọ̀ sí pé: “Ṣamọ̀nà wa sí ọ̀nà tí ń tọ́ni, èyí sì ni ẹ̀sìn Ọlọ́run tí kò ní ìyí.”

Maymūn ibn Mihrān ròyìn láti ọ̀dọ̀ Ibn ‘Abbās, nípa ọ̀rọ̀ náà «اهدنا الصراط المستقيم» [ṣamọ̀nà wa sí ọ̀nà tó tọ́], pé ó sọ pé: “Ìyẹn ni Islām.” Ismā‘īl ibn ‘Abd ar-Raḥmān as-Suddī al-Kabīr ròyìn láti ọ̀dọ̀ Abū Mālik àti Abū Ṣāliḥ, láti ọ̀dọ̀ Ibn ‘Abbās; àti láti ọ̀dọ̀ Murrah al-Hamdānī, láti ọ̀dọ̀ Ibn Mas‘ūd; àti láti ọ̀dọ̀ àwọn kan lára àwọn Sahābah Anábì (kí ìkẹ́ àti àlàáfíà Ọlọ́run máa bá a), pé nípa ọ̀rọ̀ náà «اهدنا الصراط المستقيم» [ṣamọ̀nà wa sí ọ̀nà tó tọ́], wọ́n sọ pé: “Ó túmọ̀ sí Islām.”

‘Abdullāh ibn Muḥammad ibn ‘Aqīl ròyìn láti ọ̀dọ̀ Jābir pé, nípa ọ̀rọ̀ náà «اهدنا الصراط المستقيم» [ṣamọ̀nà wa sí ọ̀nà tó tọ́], ó sọ pé: “Ó túmọ̀ sí Islām,” ó sì sọ pé: “Ó gbòòrò ju àyè tó wà láàárín ọ̀run àti ilẹ̀ lọ.” Ibn al-Ḥanafiyyah sọ nípa ọ̀rọ̀ Ọlọ́run Ọláńlá náà «اهدنا الصراط المستقيم» [ṣamọ̀nà wa sí ọ̀nà tó tọ́] pé: “Ó túmọ̀ sí ẹ̀sìn Ọlọ́run, èyí tí kò gba ohunkóhun mìíràn lọ́wọ́ àwọn ẹrú Rẹ̀.” ‘Abd ar-Raḥmān ibn Zayd ibn Aslam sọ nípa «اهدنا الصراط المستقيم» [ṣamọ̀nà wa sí ọ̀nà tó tọ́] pé: “Ó túmọ̀ sí Islām.”

Nínú hadith yìí tí Imām Aḥmad ròyìn nínú Musnad rẹ̀, ó sọ pé: Al-Ḥasan ibn Sawwār Abū al-‘Alā’ sọ fún wa pé, Layth—ìyẹn ibn Sa‘d—sọ fún wa láti ọ̀dọ̀ Mu‘āwiyah ibn Ṣāliḥ, pé ‘Abd ar-Raḥmān ibn Jubayr ibn Nufayr sọ fún un láti ọ̀dọ̀ bàbá rẹ̀, láti ọ̀dọ̀ an-Nawwās ibn Sam‘ān, láti ọ̀dọ̀ Ojiṣẹ́ Ọlọ́run (kí ìkẹ́ àti àlàáfíà Ọlọ́run máa bá a), ẹni tó sọ pé: “Ọlọ́run ṣe àpẹẹrẹ ọ̀nà tó tọ́. Lẹ́gbẹ̀ẹ́ méjèèjì ọ̀nà náà ni odi méjì wà, tí ilẹ̀kùn ṣí sílẹ̀ wà nínú wọn. Aṣọ ìbò bo ilẹ̀kùn kọ̀ọ̀kan. Ní ẹnu ọ̀nà náà, olùpè kan ń ké pé: ‘Ẹ̀yin ènìyàn, ẹ wọ inú ọ̀nà náà gbogbo yín, ẹ má sì yà kúrò!’

Olùpè mìíràn sì ń pè láti òkè ọ̀nà náà. Nígbà tí ẹnì kan bá fẹ́ ṣí ọ̀kan lára àwọn ilẹ̀kùn wọ̀nyí, ó máa ń sọ pé: ‘Egbé ni fún ọ! Má ṣí i, nítorí bí o bá ṣí i, wàá wọ inú rẹ̀.’ Ọ̀nà náà ni Islām; odi méjèèjì ni àwọn ààlà Ọlọ́run; àwọn ilẹ̀kùn tí ó ṣí sílẹ̀ ni àwọn ohun tí Ọlọ́run ti sọ di èèwọ̀; olùpè tó wà ní ìbẹ̀rẹ̀ ọ̀nà náà ni Ìwé Ọlọ́run; olùpè tó wà lókè ọ̀nà náà sì ni Olùránnilétí Ọlọ́run nínú ọkàn gbogbo Musulumi.”

Ibn Abī Ḥātim àti Ibn Jarīr náà ti ròyìn hadith yìí bákan náà, láti ọ̀dọ̀ Layth ibn Sa‘d. At-Tirmidhī àti an-Nasā’ī sì ròyìn rẹ̀, àwọn méjèèjì láti ọ̀dọ̀ ‘Alī ibn Ḥujr, láti ọ̀dọ̀ Baqiyyah, láti ọ̀dọ̀ Bujayr ibn Sa‘d, láti ọ̀dọ̀ Khālid ibn Ma‘dān, láti ọ̀dọ̀ Jubayr ibn Nufayr, láti ọ̀dọ̀ an-Nawwās ibn Sam‘ān. Ẹ̀wọ̀n ìròyìn rẹ̀ dára; Ọlọ́run ló sì mọ̀ jù.

Mujāhid sọ nípa «اهدنا الصراط المستقيم» [ṣamọ̀nà wa sí ọ̀nà tó tọ́] pé: “Ó túmọ̀ sí òtítọ́.” Èyí túmọ̀ rẹ̀ káàkiri sí i, kò sì tako àwọn ìtumọ̀ tó ṣáájú. Ibn Abī Ḥātim àti Ibn Jarīr ròyìn láti ọ̀dọ̀ Abū an-Naḍr Hāshim ibn al-Qāsim, ẹni tó sọ pé: Ḥamzah ibn al-Mughīrah sọ fún wa láti ọ̀dọ̀ ‘Āṣim al-Aḥwal, láti ọ̀dọ̀ Abū al-‘Āliyah, nípa «اهدنا الصراط المستقيم» [ṣamọ̀nà wa sí ọ̀nà tó tọ́], pé ó sọ pé: “Ó túmọ̀ sí Anábì (kí ìkẹ́ àti àlàáfíà Ọlọ́run máa bá a) àti àwọn méjèèjì tó tẹ̀ lé e, lẹ́yìn rẹ̀.” ‘Āṣim sọ pé: A mẹ́nuba èyí fún al-Ḥasan, ó sì sọ pé: “Abū al-‘Āliyah sọ òtítọ́, ó sì fúnni ní ìmọ̀ràn rere.”

Gbogbo àwọn ọ̀rọ̀ wọ̀nyí tọ́, wọ́n sì bá ara wọn mu. Nítorí ẹni tó bá tẹ̀lé Anábì (kí ìkẹ́ àti àlàáfíà Ọlọ́run máa bá a), tó sì tẹ̀lé àwọn méjèèjì tó tẹ̀ lé e—Abū Bakr àti ‘Umar—ó ti tẹ̀lé òtítọ́. Ẹni tó bá tẹ̀lé òtítọ́ ti tẹ̀lé Islām; ẹni tó bá tẹ̀lé Islām ti tẹ̀lé Qur’ān, èyí tí í ṣe Ìwé Ọlọ́run àti okùn Rẹ̀ tó lágbára, ọ̀nà Rẹ̀ tó tọ́. Nítorí náà, gbogbo àwọn ìtumọ̀ wọ̀nyí tọ́, wọ́n sì ń fìdí ara wọn múlẹ̀. Gbogbo ìyìn ni fún Ọlọ́run.

Aṭ-Ṭabarānī sọ pé: Muḥammad ibn al-Faḍl as-Saqaṭī sọ fún wa pé, Ibrāhīm ibn Mahdī al-Muṣayṣī sọ fún wa pé, Yaḥyā ibn Zakariyyā ibn Abī Zā’idah sọ fún wa láti ọ̀dọ̀ al-A‘mash, láti ọ̀dọ̀ Abū Wā’il, láti ọ̀dọ̀ ‘Abdullāh, ẹni tó sọ pé: “Ọ̀nà tó tọ́ ni ọ̀nà tí Ojiṣẹ́ Ọlọ́run (kí ìkẹ́ àti àlàáfíà Ọlọ́run máa bá a) fi sílẹ̀ fún wa.”

Nítorí èyí ni Imam Abu Ja‘far ibn Jarir, kí Ọlọ́hun ṣàánú fún un, fi sọ pé: “Èyí tí ó sún mọ́ ìtumọ̀ ẹsẹ yìí jù lọ lọ́dọ̀ mi—ìyẹn, ‘Ṣe amọ̀nà wa sí ọ̀nà tí ó tọ́’—ni pé ohun tí a ń túmọ̀ sí ni: fún wa ní àṣeyọrí láti dúró ṣinṣin lórí ohun tí O tẹ́wọ́gbà, tí O sì fún àwọn tí O ṣe ìwúrí fún lára àwọn ìránṣẹ́ Rẹ tí O ṣe ojú rere sí láti tẹ̀ lé, nínú ọ̀rọ̀ àti iṣẹ́. Ìyẹn gan-an ni ọ̀nà tí ó tọ́.

Nítorí pé ẹni tí Ọlọ́hun bá fún ní àṣeyọrí láti tẹ̀ lé ohun tí Ó fún àwọn tí Ó ṣe ojú rere sí lára àwọn Anábì, àwọn olódodo, àwọn ajẹ́rìíkú àti àwọn olùṣe rere ní àṣeyọrí láti tẹ̀ lé, Ọlọ́hun ti fún un ní àṣeyọrí sí ìsìláàmù, gbígbà àwọn òjíṣẹ́ Ọlọ́hun gbọ́, ríríra mọ́ Ìwé náà, ṣíṣe ohun tí Ọlọ́hun pàṣẹ fún un, jíjìnnà sí ohun tí Ó kọ̀ fún un, àti títẹ̀lé ọ̀nà Anábì, kí ìkẹ́ àti ọlà Ọlọ́hun máa bá a, àti ọ̀nà àwọn Khalifa mẹ́rin, àti gbogbo ìránṣẹ́ rere. Gbogbo ìwọ̀nyí sì wà lára ọ̀nà tí ó tọ́.”

Tí ẹnìkan bá bi pé: Báwo ni onígbàgbọ́ ṣe ń béèrè ìtọ́sọ́nà ní gbogbo ìgbà, nínú àdúrà àti ní òde àdúrà, nígbà tí ó ti ní ìtọ́sọ́nà náà? Ṣé èyí kì í ṣe bí ẹni pé ó ń béèrè ohun tó ti ní tẹ́lẹ̀, àbí bẹ́ẹ̀ kọ́? Ìdáhùn ni pé: Rárá. Bí kò bá jẹ́ pé ó nílò láti béèrè ìtọ́sọ́nà lọ́sàn-án àti lóru, Ọlọ́hun kì bá tí tọ́ ọ sí ìbéèrè yìí.

Nítorí pé ìránṣẹ́ Ọlọ́hun nílò Ọlọ́hun Ọláńlá ní gbogbo wákàtí àti ipò, kí Ó lè mú un dúró ṣinṣin lórí ìtọ́sọ́nà, kí ìtọ́sọ́nà náà sì fìdí múlẹ̀ nínú rẹ̀; kí Ó fún un ní òye, kí Ó sì mú kí ó túbọ̀ ní ìtọ́sọ́nà, kí ó sì máa bá a lọ lórí rẹ̀. Ìránṣẹ́ náà kò lè fa àǹfààní tàbí ìpalára fún ara rẹ̀, àyàfi ohun tí Ọlọ́hun bá fẹ́. Nítorí náà, Ọlọ́hun Ọláńlá tọ́ ọ sí pé kí ó máa béèrè lọ́wọ́ Rẹ̀ ní gbogbo ìgbà pé kí Ó fi ìrànlọ́wọ́, ìdúróṣinṣin àti àṣeyọrí fún un.

Ẹni tí ó láyọ̀ ni ẹni tí Ọlọ́hun Ọláńlá fún ní àṣeyọrí láti bẹ̀ ẹ́; nítorí pé Ó ti ṣe ìlérí láti dáhùn ẹni tí ó bá pè É, pàápàá jù lọ ẹni tí ó wà nínú ìṣòro, tí ó nílò Rẹ̀, tí ó sì gbẹ́kẹ̀ lé E ní gbogbo ìgbà òru àti ní àwọn apá òpin ọjọ́.

Ọlọ́hun Ọláńlá tún sọ pé: “Ẹ̀yin tí ẹ gbàgbọ́, ẹ gbàgbọ́ nínú Ọlọ́hun àti Òjíṣẹ́ Rẹ̀, àti Ìwé tí Ó sọ̀ kalẹ̀ fún Òjíṣẹ́ Rẹ̀, àti Ìwé tí Ó sọ̀ kalẹ̀ ṣáájú…” títí dé òpin ẹsẹ̀. Ó pàṣẹ fún àwọn tí wọ́n ti gbàgbọ́ pé kí wọ́n gbàgbọ́, ṣùgbọ́n èyí kì í ṣe bí ẹni pé wọ́n ń béèrè ohun tí wọ́n ti ní tẹ́lẹ̀; nítorí ohun tí a túmọ̀ sí ni kí wọ́n dúró ṣinṣin, kí wọ́n tẹ̀ síwájú, kí wọ́n sì máa bá iṣẹ́ rere tí ó ń ṣèrànwọ́ fún ìgbàgbọ́ náà lọ. Ọlọ́hun sì mọ̀ jù lọ.

Ọlọ́hun tún pàṣẹ fún àwọn ìránṣẹ́ Rẹ̀ onígbàgbọ́ pé kí wọ́n sọ pé: “Olúwa wa, má ṣe jẹ́ kí ọkàn wa yà lẹ́yìn tí O ti tọ́ wa sọ́nà, kí O sì fún wa ní àánú láti ọ̀dọ̀ Rẹ. Dájúdájú, Ìwọ ni Olùfúnni ní ọ̀pọ̀lọpọ̀.” Abu Bakr al-Siddiq, kí Ọlọ́hun yọ̀ǹda fún un, máa ń ka ẹsẹ̀ yìí ní raka‘ah kẹta nínú àdúrà Maghrib lẹ́yìn Faatihah, ní ìkọ̀kọ̀.

Nítorí náà, ìtumọ̀ ọ̀rọ̀ Ọlọ́hun Ọláńlá náà, “Ṣe amọ̀nà wa sí ọ̀nà tí ó tọ́,” ni pé: Mú wa máa bá a lọ lórí ọ̀nà náà, má sì ṣe yí wa sí ọ̀nà mìíràn.

Àìní àwọn arákùnrin rẹ̀ onígbàgbọ́ nípa ọ̀rọ̀ náà: “Ṣe amọ̀nà wa…” [Al-Qasas: 24; Al-Anbiyaa: 87; Al-Balad: 10; An-Nahl: 121; As-Saaffaat: 23; Ash-Shuraa: 52; Al-A‘raaf: 43. A ti sọ̀rọ̀ nípa rẹ̀ tẹ́lẹ̀ nínú apá àwọn àǹfààní Qur’an nípa ìtumọ̀ rẹ̀; An-Nisaa: 136.]

Ọ̀rọ̀ hadisi ti sọ tẹ́lẹ̀ pé nígbà tí ẹrú bá sọ pé: «(Ṣe amọ́nà wa sí ọ̀nà títọ́)» títí dé òpin rẹ̀, Allāhu a máa sọ pé: «Èyí jẹ́ ti ẹrú Mi, ẹrú Mi yóò sì rí ohun tí ó béèrè gbà.» Ọ̀rọ̀ Rẹ̀ pé: «(Ọ̀nà àwọn tí O ṣe ìkúnlẹ̀ fún wọn)» ṣàlàyé ọ̀nà títọ́ náà. Ní ojú àwọn onímọ̀ èdè Árábì, ó jẹ́ àfidípò rẹ̀, ó sì tún ṣeé ṣe kí ó jẹ́ àlàyé àfikún, Allāhu ló mọ̀ jù.

Àwọn tí O ṣe ìkúnlẹ̀ fún wọn ni àwọn tí a mẹ́nuba nínú Sūrah An-Nisā’, níbi tí Ó ti sọ pé: «Ẹnikẹ́ni tí ó bá tẹ̀lé Allāhu àti Òjíṣẹ́ náà, irú àwọn wọ̀nyẹn yóò wà pẹ̀lú àwọn tí Allāhu ṣe ìkúnlẹ̀ fún wọn: àwọn wòlíì, àwọn olódodo, àwọn ajẹ́rìíkú àti àwọn olódodo nínú iṣẹ́ rere. Ẹ wo bí àwọn wọ̀nyí ṣe jẹ́ alábàákẹ́gbẹ́ dídára tó! Ìyẹn ni oore-ọ̀fẹ́ láti ọ̀dọ̀ Allāhu, Allāhu sì tó gẹ́gẹ́ bí Olùmọ̀.» Ad-Daḥḥāk sọ láti ọ̀dọ̀ Ibn ʿAbbās pé: «Ọ̀nà àwọn tí O ṣe ìkúnlẹ̀ fún wọn nípasẹ̀ ìgbọràn àti ìjọsìn wọn fún Ọ; lára àwọn áńgẹ́lì Rẹ, àwọn wòlíì Rẹ, àwọn olódodo, àwọn ajẹ́rìíkú àti àwọn olódodo nínú iṣẹ́ rere.»

Èyí jọ ohun tí Olúwa wa, Ọba tí Ọlá Rẹ ga, sọ pé: «Ẹnikẹ́ni tí ó bá tẹ̀lé Allāhu àti Òjíṣẹ́ náà, irú àwọn wọ̀nyẹn yóò wà pẹ̀lú àwọn tí Allāhu ṣe ìkúnlẹ̀ fún wọn» títí dé òpin āyah náà. Abū Jaʿfar sọ láti ọ̀dọ̀ Ar-Rabīʿ ibn Anas pé: «(Ọ̀nà àwọn tí O ṣe ìkúnlẹ̀ fún wọn)» túmọ̀ sí àwọn wòlíì. Ibn Jurayj sọ láti ọ̀dọ̀ Ibn ʿAbbās pé: àwọn ni àwọn onígbàgbọ́. Mujāhid náà sọ bákan náà.

Wakīʿ sọ pé: àwọn ni àwọn Mùsùlùmí. ʿAbd Ar-Raḥmān ibn Zayd ibn Aslam sọ pé: àwọn ni Wòlíì, kí ìkẹ́ àti àlàáfíà Allāhu máa bá a, àti àwọn tí ó wà pẹ̀lú rẹ̀. Ìtumọ̀ tí a kọ́kọ́ tọ́ka sí, láti ọ̀dọ̀ Ibn ʿAbbās, gbòòrò jù, ó sì kúnrẹ́rẹ́ jù; Allāhu ló mọ̀ jù.

Ọ̀rọ̀ Allāhu Ọlá Rẹ ga pé: «(Kì í ṣe ti àwọn tí ìbínú wà lé wọn lórí, bẹ́ẹ̀ ni kì í ṣe ti àwọn tí ó ṣìnà)» túmọ̀ sí pé: «Ṣe amọ́nà wa sí ọ̀nà títọ́, ọ̀nà àwọn tí O ṣe ìkúnlẹ̀ fún wọn»—àwọn ẹni tí a ti ṣàpèjúwe àti tí a ti sọ ànímọ́ wọn tẹ́lẹ̀. Àwọn wọ̀nyí ni àwọn ènìyàn ìtọ́sọ́nà, ìdúróṣinṣin àti ìgbọràn sí Allāhu àti àwọn Òjíṣẹ́ Rẹ; wọ́n ń mú àwọn àṣẹ Rẹ ṣẹ, wọ́n sì ń yẹra fún àwọn ohun tí Ó kọ̀, àti àwọn ìkìlọ̀ Rẹ.

Kì í ṣe ọ̀nà àwọn tí ìbínú wà lé wọn lórí—àwọn tí ìfẹ́ inú wọn ti bàjẹ́, tí wọ́n sì mọ òtítọ́ ṣùgbọ́n tí wọ́n yí padà kúrò lọ́dọ̀ rẹ̀; bẹ́ẹ̀ ni kì í ṣe ọ̀nà àwọn tí ó ṣìnà—àwọn tí kò ní ìmọ̀, tí wọ́n sì ń rìn kiri nínú ìṣìnà láìrí ọ̀nà sí òtítọ́. A fi «kì í ṣe» kún ọ̀rọ̀ náà láti fi hàn pé ọ̀nà méjì tí ó bàjẹ́ wà, àwọn ọ̀nà àwọn Júù àti Kristẹni sì ni wọ́n.

Àwọn kan lára àwọn onímọ̀ èdè Árábì sọ pé ọ̀rọ̀ «kì í ṣe àwọn» níhìn-ín jẹ́ ìyọkúrò; gẹ́gẹ́ bí èyí, ó jẹ́ ìyọkúrò tí kò ní ìsopọ̀, nítorí pé wọ́n yọ àwọn tí ìbínú wà lé wọn lórí kúrò lára àwọn tí a ṣe ìkúnlẹ̀ fún wọn, bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé wọn kì í ṣe lára wọn. Síbẹ̀, ohun tí a sọ lókè yìí ló tọ́ jù, nítorí ọ̀rọ̀ akéwì pé: «Ó dà bíi pé o jẹ́ ọ̀kan lára àwọn ràkúnmí àwọn ọmọ Banū Uqaysh, tí ó ń dún ìbùdó rẹ̀ lẹ́gbẹ̀ẹ́ ẹsẹ̀ rẹ̀.» Ìtumọ̀ rẹ̀ ni pé: «Ó dà bí ràkúnmí kan lára àwọn ràkúnmí Banū Uqaysh»; a yọ orúkọ tí a ń ṣàpèjúwe kúrò, a sì fi àpèjúwe rẹ̀ sílẹ̀ nìkan.

Bákan náà, ọ̀rọ̀ «kì í ṣe àwọn tí ìbínú wà lé wọn lórí» túmọ̀ sí «kì í ṣe ọ̀nà àwọn tí ìbínú wà lé wọn lórí». A fi ọ̀rọ̀ tí ó tẹ̀lé orúkọ náà sí ipò orúkọ tí a kò sọ, ọ̀rọ̀ tó yí i ká sì ti fi hàn pé ó wà. Èyí ni ọ̀rọ̀ Allāhu Ọlá Rẹ ga pé: «(Ṣe amọ́nà wa sí ọ̀nà títọ́, ọ̀nà àwọn tí O ṣe ìkúnlẹ̀ fún wọn)», lẹ́yìn náà Ó sì sọ pé: «(Kì í ṣe ti àwọn tí ìbínú wà lé wọn lórí).»

Àwọn kan tún sọ pé «kì í ṣe» nínú ọ̀rọ̀ Rẹ̀ pé: «(Bẹ́ẹ̀ ni kì í ṣe ti àwọn tí ó ṣìnà)» jẹ́ ọ̀rọ̀ àfikún tí kò ní ìtumọ̀ tirẹ̀, àti pé ìtumọ̀ ọ̀rọ̀ náà ní ojú wọn ni: «Kì í ṣe ti àwọn tí ìbínú wà lé wọn lórí àti àwọn tí ó ṣìnà.» Wọ́n tọ́ka sí ẹsẹ̀ ewì Al-ʿAjjāj pé: «Nínú kànga tí kò ní ìbànújẹ́ ni ó ti rìn, kò sì mọ̀.» Ìtumọ̀ rẹ̀ ni: «Nínú kànga ìbànújẹ́ ni ó ti rìn.» Ṣùgbọ́n ohun tí a sọ tẹ́lẹ̀ ni èyí tó péye jù.

Nítorí èyí ni Abū ʿUbayd al-Qāsim ibn Sallām ṣe ròyìn nínú ìwé rẹ̀ «Faḍāʾil al-Qurʾān» láti ọ̀dọ̀ Abū Muʿāwiyah, láti ọ̀dọ̀ Al-Aʿmash, láti ọ̀dọ̀ Ibrāhīm, láti ọ̀dọ̀ Al-Aswad, pé ʿUmar ibn al-Khaṭṭāb, kí Allāhu yọ̀ sí i, máa ń kà á pé: «Kì í ṣe ti àwọn tí ìbínú wà lé wọn lórí, bẹ́ẹ̀ ni kì í ṣe ti àwọn tí ó ṣìnà.» Ẹ̀wọ̀n ìtàn yìí péye, a sì gbọ́dọ̀ lóye rẹ̀ pé ó sọ ọ́ gẹ́gẹ́ bí àlàyé. Èyí fi ohun tí a sọ hàn pé a fi ọ̀rọ̀ náà kún un láti tẹnumọ́ ìkọ̀sílẹ̀, àti láti ya àwọn ọ̀nà méjèèjì sọ́tọ̀ kí a lè yẹra fún ọ̀kọ̀ọ̀kan wọn.

Ọ̀nà àwọn onígbàgbọ́ ní ìmọ̀ òtítọ́ àti ṣíṣe iṣẹ́ ní ìbámu pẹ̀lú rẹ̀ nínú; àwọn Júù kò ní ìṣe, àwọn Kristẹni kò sì ní ìmọ̀. Nítorí náà, ìbínú jẹ́ fún àwọn Júù, ìṣìnà sì jẹ́ fún àwọn Kristẹni: ẹni tí ó mọ̀ ṣùgbọ́n tí ó fi sílẹ̀ yẹ fún ìbínú, èyí yàtọ̀ sí ẹni tí kò mọ̀. Ní ti àwọn Kristẹni, wọ́n ń lépa ohun kan ṣùgbọ́n wọn kò mọ ọ̀nà sí i, nítorí wọn kò tọ̀ ọ́ ní ojú-ọ̀nà tó tọ́, ìyẹn ni títẹ̀lé Òjíṣẹ́ tòótọ́; nítorí náà ni wọ́n ṣe ṣìnà.

Àwọn Júù àti àwọn Kristẹni jọ jẹ́ ẹni tí ó ṣìnà, tí ìbínú sì wà lé wọn lórí, ṣùgbọ́n ànímọ́ tí ó dá àwọn Júù yà sọ́tọ̀ jù lọ ni ìbínú, ànímọ́ tí ó dá àwọn Kristẹni yà sọ́tọ̀ jù lọ sì ni ìṣìnà. Àwọn hadisi àti àwọn ìròyìn àtijọ́ ló ti fi èyí múlẹ̀.

Imām Aḥmad sọ pé: Muḥammad ibn Jaʿfar sọ fún wa, Shuʿbah sọ fún wa pé: Mo gbọ́ Simāk ibn Ḥarb tí ó sọ pé: Mo gbọ́ ʿAbbād ibn Ḥubaysh tí ó ń ròyìn láti ọ̀dọ̀ ʿAdī ibn Ḥātim pé: Ẹgbẹ́ ẹlẹ́ṣin Òjíṣẹ́ Allāhu, kí ìkẹ́ àti àlàáfíà Allāhu máa bá a, dé, wọ́n sì mú ìyá-bàbá mi àti àwọn ènìyàn mìíràn. Nígbà tí wọ́n mú wọn wá sí ọ̀dọ̀ Òjíṣẹ́ Allāhu, wọ́n tò wọ́n síwájú rẹ̀. Ó wí pé: «Ìwọ Òjíṣẹ́ Allāhu, àwọn arìnrìn-àjò tí ń gbé àwọn ìròyìn ti lọ, àwọn ọmọ sì ti kú, èmi sì ti di arúgbó, mi ò sì lè ṣiṣẹ́ ìránṣẹ́ fún ẹnikẹ́ni. Nítorí náà, ṣe ojúrere sí mi, Allāhu yóò sì ṣe ojúrere sí ọ.»

Ó béèrè pé: «Ta ni ẹni tí ó wá fún ọ?» Ó dáhùn pé: «ʿAdī ibn Ḥātim.» Ó wí pé: «Ẹni náà ha ni ó sá kúrò lọ́dọ̀ Allāhu àti Òjíṣẹ́ Rẹ̀?» Ó tún wí pé: «Ṣe ojúrere sí mi.» Nígbà tí ó padà lọ, ọkùnrin kan wà lẹ́gbẹ̀ẹ́ rẹ̀—ó dà bí ẹni pé ọkùnrin náà ni ʿAlī—ó sì wí pé: «Béèrè fún ẹrù ìrìn-àjò.»

Ó béèrè lọ́wọ́ rẹ̀, ó sì pàṣẹ pé kí wọ́n fún un. Ó wá sọ fún mi pé: «Ó ṣe ohun kan tí bàbá rẹ kì bá tí ṣe. Ẹnì kan wá sọ́dọ̀ rẹ̀, ó sì fún un ní ohun kan; ẹlòmíràn náà wá, ó sì fún un ní ohun kan.» Mo lọ bá a, mo sì rí obìnrin kan àti ọmọdé méjì tàbí ọmọdé kan lọ́dọ̀ rẹ̀.

Ó sì mẹ́nuba bí wọ́n ṣe sún mọ́ Wòlíì, kí ìkẹ́ àti àlàáfíà Allāhu máa bá a. Nígbà náà ni mo mọ̀ pé kì í ṣe ọba Késárì tàbí Káísárì. Ó wí pé: «ʿAdī, kí ló mú ọ bẹ̀rù láti jẹ́wọ́ pé kò sí ọlọ́run mìíràn àfi Allāhu? Ṣé ọlọ́run mìíràn wà lẹ́gbẹ̀ẹ́ Allāhu?

Kí ló mú ọ bẹ̀rù láti sọ pé Allāhu tóbi jù lọ? Ṣé ohun kan tóbi ju Allāhu, Ọba Alágbára àti Ọláńlá lọ?» Ó sọ pé: «Mo gba Ìsìláàmù, mo sì rí i pé ojú rẹ̀ mọ́lẹ̀ pẹ̀lú ayọ̀. Ó wí pé: “Àwọn tí ìbínú wà lé wọn lórí ni àwọn Júù, àwọn tí ó ṣìnà sì ni àwọn Kristẹni.”»

Ó sì sọ hadisi náà títí dé òpin rẹ̀. At-Tirmidhī náà ròyìn rẹ̀ láti ọ̀dọ̀ Simāk ibn Ḥarb, ó sì wí pé: «Ó dára, ó sì jẹ́ àjèjì; a mọ̀ ọ́n láti inú ìròyìn rẹ̀ nìkan.» Mo wí pé: Ḥammād ibn Salamah ròyìn rẹ̀ láti ọ̀dọ̀ Simāk, láti ọ̀dọ̀ Murayy ibn Qaṭarī, láti ọ̀dọ̀ ʿAdī ibn Ḥātim, ẹni tí ó sọ pé: Mo béèrè lọ́wọ́ Òjíṣẹ́ Allāhu nípa ọ̀rọ̀ Allāhu pé: «(Kì í ṣe ti àwọn tí ìbínú wà lé wọn lórí).» Ó dáhùn pé: «Àwọn ni àwọn Júù.»

Nípa ọ̀rọ̀ náà pé: «(Bẹ́ẹ̀ ni kì í ṣe ti àwọn tí ó ṣìnà),» ó sọ pé: «Àwọn Kristẹni ni àwọn tí ó ṣìnà.» Sufyān ibn ʿUyaynah náà ròyìn rẹ̀ bákan náà láti ọ̀dọ̀ Ismāʿīl ibn Abī Khālid, láti ọ̀dọ̀ Ash-Shaʿbī, láti ọ̀dọ̀ ʿAdī ibn Ḥātim. A ti ròyìn hadisi ʿAdī yìí nípasẹ̀ ọ̀pọ̀lọpọ̀ ọ̀nà, ó sì ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ ọ̀rọ̀ ìròyìn; sísọ gbogbo wọn yóò mú kí ọ̀rọ̀ náà gùn jù.

ʿAbd Ar-Razzāq sọ pé: Maʿmar sọ fún wa láti ọ̀dọ̀ Budayl al-ʿUqaylī, ẹni tí ó sọ fún mi pé: ʿAbdullāh ibn Shaqīq sọ fún un pé ẹnì kan sọ fún un pé ó gbọ́ Wòlíì, kí ìkẹ́ àti àlàáfíà Allāhu máa bá a, nígbà tí ó wà ní Wādī al-Qurā, tí ó gun ẹṣin rẹ̀. Ọkùnrin kan láti Banu al-Qayn béèrè lọ́wọ́ rẹ̀ pé: «Ìwọ Òjíṣẹ́ Allāhu, àwọn wo ni àwọn wọ̀nyí?» Ó dáhùn pé: «Àwọn tí ìbínú wà lé wọn lórí»—ó sì tọ́ka sí àwọn Júù—«àwọn tí ó ṣìnà sì ni àwọn Kristẹni.» Al-Jurayrī, ʿUrwah àti Khālid al-Ḥadhdhāʾ náà ròyìn rẹ̀ láti ọ̀dọ̀ ʿAbdullāh ibn Shaqīq, ṣùgbọ́n wọ́n sọ ọ́ gẹ́gẹ́ bí ìròyìn tí a kò sọ ẹni tí ó gbọ́ Wòlíì láti ẹnu rẹ̀.

Nínú ìròyìn ʿUrwah, wọ́n sọ pé ʿAbdullāh ibn ʿUmar ni ẹni náà; Allāhu ló mọ̀ jù. Ibn Mardawayh ròyìn rẹ̀ láti inú hadisi Ibrāhīm ibn Ṭahmān, láti ọ̀dọ̀ Budayl ibn Maysarah, láti ọ̀dọ̀ ʿAbdullāh ibn Shaqīq, láti ọ̀dọ̀ Abū Dharr, ẹni tí ó sọ pé: Mo béèrè lọ́wọ́ Òjíṣẹ́ Allāhu nípa àwọn tí ìbínú wà lé wọn lórí. Ó dáhùn pé: «Àwọn Júù.» Mo wí pé: «Àwọn tí ó ṣìnà ńkọ́?» Ó dáhùn pé: «Àwọn Kristẹni.»

As-Suddiy sọ láti ọ̀dọ̀ Abū Mālik, àti láti ọ̀dọ̀ Abū Ṣāliḥ, láti ọ̀dọ̀ Ibn ʿAbbās; àti láti ọ̀dọ̀ Murrah al-Hamdānī, láti ọ̀dọ̀ Ibn Masʿūd; àti láti ọ̀dọ̀ àwọn kan lára àwọn Sahabah An-Nabiyy (kí ìkẹ́ àti ọlà Allah máa bá a): “(àwọn tí ìbínú bá lé lórí wọn)” ni àwọn Júù, “àti àwọn tí wọ́n ṣìnà” sì ni àwọn Kristẹni. Ad-Daḥḥāk àti Ibn Jurayj náà sọ láti ọ̀dọ̀ Ibn ʿAbbās pé: “(àwọn tí ìbínú bá lé lórí wọn)” ni àwọn Júù, “àti àwọn tí wọ́n ṣìnà” sì ni àwọn Kristẹni. Bákan náà ni Ar-Rabīʿ ibn Anas, ʿAbd ar-Raḥmān ibn Zayd ibn Aslam àti àwọn míì sọ.

Ibn Abī Ḥātim sì sọ pé: “Èmi kò mọ àìfohùnṣọ̀kan kankan láàárín àwọn olùtumọ̀ nípa èyí.” Ẹ̀rí tó ń ṣe àtìlẹ́yìn fún ohun tí àwọn aṣáájú wọ̀nyí sọ—pé àwọn Júù ni àwọn tí ìbínú bá lé lórí, tí àwọn Kristẹni sì jẹ́ àwọn tí wọ́n ṣìnà—ni ḥadīth tí a mẹ́nu kàn ṣáájú, àti ọ̀rọ̀ Allah Olódùmarè nínú ọ̀rọ̀ Rẹ̀ sí àwọn ọmọ Isra’il nínú Sūrah al-Baqarah pé: “Báwo ni ohun tí wọ́n fi ta àwọn ara wọn ṣe burú tó! Wọ́n kọ ohun tí Allah sọ̀kalẹ̀, nítorí ìlara pé Allah lè sọ láti inú oore Rẹ̀ kalẹ̀ fún ẹnikẹ́ni nínú àwọn ẹrú Rẹ̀ tí Ó bá fẹ́. Nítorí náà, wọ́n gba ìbínú lé ara wọn lórí ìbínú.

Àti pé ìyà ẹ̀tẹ̀ ni yóò jẹ́ ti àwọn aláìgbàgbọ́.” Ó sì sọ nínú Sūrah al-Mā’idah pé: “Sọ pé: Ṣé kí n sọ fún yín nípa ẹni tí èrè rẹ̀ burú jù lọ lọ́dọ̀ Allah? Ẹni tí Allah ti bú, tí Ó sì bínú sí, tí Ó sì sọ díẹ̀ lára wọn di ọ̀bọ àti ẹlẹ́dẹ̀, tí wọ́n sì sin ṭāghūt [ohun tí a ń sìn yàtọ̀ sí Allah]. Ìwọ̀nyí ni àwọn tó wà ní ipò burúkú jù lọ, tí wọ́n sì jìnnà sí ọ̀nà tó tọ́ jù.”

Allah Olódùmarè sì tún sọ pé: “A bú àwọn tí wọ́n ṣe àìgbàgbọ́ lára àwọn ọmọ Isra’il nípasẹ̀ ahọ́n Dāwūd àti ʿĪsā ọmọ Maryam. Èyí jẹ́ nítorí pé wọ́n ṣàìgbọràn, wọ́n sì ń ré ààlà kọjá. Wọn kì í dá ara wọn lẹ́kun kúrò nínú iṣẹ́ búburú tí wọ́n ń ṣe. Ó burú gan-an ohun tí wọ́n ń ṣe.”

Nínú Sīrah, a ròyìn láti ọ̀dọ̀ Zayd ibn ʿAmr ibn Nufayl pé nígbà tí òun àti àwùjọ àwọn ẹlẹgbẹ́ rẹ̀ jáde lọ sí Shām láti wá ẹ̀sìn Ḥanīf [ẹ̀sìn tó dúró lórí ìgbàgbọ́ mímọ́], àwọn Júù sọ fún un pé: “O kò lè wọ inú ẹ̀sìn wa títí o fi gba ìpín rẹ nínú ìbínú Allah.” Ó dáhùn pé: “Èmi ń sá fún ìbínú Allah.” Àwọn Kristẹni sì sọ fún un pé: “O kò lè wọ inú ẹ̀sìn wa títí o fi gba ìpín rẹ nínú ìbínú Allah.” Ó sọ pé: “Èmi kò lè ṣe bẹ́ẹ̀.”

Ó dúró lórí àdánidá mímọ́ rẹ̀, ó yàgò fún ìjọsìn ère àti ẹ̀sìn àwọn abọ̀rìṣà, kò sì darapọ̀ mọ́ ẹnikẹ́ni nínú àwọn Júù tàbí Kristẹni. Ṣùgbọ́n àwọn ẹlẹgbẹ́ rẹ̀ di Kristẹni, wọ́n sì wọ inú ẹ̀sìn Kristẹni, nítorí pé ní àkókò yẹn wọ́n rí i pé ó sún mọ́ òtítọ́ ju ẹ̀sìn àwọn Júù lọ. Lára wọn ni Waraqah ibn Nawfal, títí Allah fi fi An-Nabiyy Rẹ̀ tọ́ ọ sọ́nà nígbà tí Ó rán An-Nabiyy náà; ó sì gba ohun tí ó rí nínú ìṣípayá gbọ́. Kí Allah yọ̀ sí i.

(Ìbéèrè kan): Èrò tó péye jù lọ nínú àwọn èrò àwọn onímọ̀ ni pé a máa dárí àìpé láti ya ìyàtọ̀ tó péye láàárín ḍād àti ẓā’ jì, nítorí pé ibi tí wọ́n ti ń pè wọ́n sún mọ́ ara wọn. Ìdí ni pé ḍād máa ń jáde láti ìbẹ̀rẹ̀ etí ahọ́n àti apá tó tẹ̀lé e lẹ́gbẹ̀ẹ́ eyín ẹ̀rẹ̀kẹ̀; ẓā’ sì máa ń jáde láti etí ahọ́n àti etí àwọn eyín iwájú òkè. Bákan náà, àwọn lẹ́tà méjèèjì jẹ́ àwọn lẹ́tà tí a ń pè ní ohùn gíga, tí a sì ń fà ohùn wọn, tí ahọ́n sì ń dì mọ́ òkè ẹnu nígbà tí a bá ń pè wọ́n. Nítorí gbogbo èyí, a máa ń dárí jì ẹni tí kò mọ bí a ṣe ń ya wọn sọ́tọ̀ nígbà tó bá lo ọ̀kan dípò èkejì.

Allah sì mọ̀ jùlọ. Ní ti ḥadīth náà pé: “Èmi ni ẹni tó mọ̀ dáadáa jù lọ nínú àwọn tó ń sọ ḍād,” kò ní ìpìlẹ̀ kankan. Allah sì mọ̀ jùlọ.

“Abala”: Sūrah ọlọ́lá yìí, tó ní āyah méje, ní àwọn àǹfààní púpọ̀. Ó ní ìyìn fún Allah, ìgbéga ọlá Rẹ̀ àti ìyìn Rẹ̀ nípa mẹ́nu kan àwọn orúkọ Rẹ̀ tó lẹ́wà, èyí tó fi àwọn ànímọ́ Rẹ̀ tó ga jù hàn. Ó tún ní ìrántí nípa Ìpadàbọ̀, ìyẹn Ọjọ́ Ìdájọ́; ó sì tọ́ àwọn ẹrú Rẹ̀ sọ́nà láti béèrè lọ́wọ́ Rẹ̀, láti fi ìrẹ̀lẹ̀ bẹ̀bẹ̀ fún Un, láti kéde pé agbára àti okun kì í ṣe tiwọn, àti láti ya ìjọsìn sí mímọ́ fún Un, kí wọ́n sì jẹ́wọ́ pé Òun nìkan ni Ọlọ́run, Olùbùkún, Ọba Gíga. Ó tún kọ́ wọn láti sọ Ọ́ di mímọ́ kúrò níní alábàáṣiṣẹ́pọ̀, alábàápín, tàbí ẹnikẹ́ni tó jọ Ọ́.

Ó sì kọ́ wọn láti béèrè lọ́wọ́ Rẹ̀ pé kí Ó tọ́ wọn sí ọ̀nà tó tọ́, ìyẹn ẹ̀sìn tó dúró ṣinṣin, kí Ó sì mú wọn dúró lórí rẹ̀ títí tí yóò fi yọrí sí rírìn kọjá lórí Ṣirāṭ gidi ní Ọjọ́ Àjíǹde, èyí tó máa mú wọn dé àwọn Ọgbà Ìdùnnú, láti wà lẹ́gbẹ̀ẹ́ àwọn Anbiyẹ́, àwọn olódodo, àwọn ajẹ́rìíkú àti àwọn ẹni rere. Sūrah náà tún ní ìwúrí láti ṣe àwọn iṣẹ́ rere kí wọ́n lè wà pẹ̀lú àwọn tó ṣe wọ́n ní Ọjọ́ Àjíǹde, ó sì kìlọ̀ nípa àwọn ọ̀nà èké kí a má bàa jí wọn dìde pẹ̀lú àwọn tó rìn ní ọ̀nà wọn ní Ọjọ́ Àjíǹde; àwọn tí ìbínú bá lé lórí àti àwọn tó ṣìnà.

Ó dára gan-an bí a ṣe so ìfúnni ní oore mọ́ Allah nínú ọ̀rọ̀ Rẹ̀ pé: “ọ̀nà àwọn tí O ṣe oore fún,” tí a sì fi ẹni tó fa ìbínú náà sílẹ̀ láìsọ ọ́ ní gbangba nínú ọ̀rọ̀ Rẹ̀ pé: “kì í ṣe ti àwọn tí ìbínú bá lé lórí,” bó tilẹ̀ jẹ́ pé Òun gan-an ni ẹni tó fa á ní òtítọ́, gẹ́gẹ́ bí Ó ti sọ pé: “Ṣé o kò rí àwọn tí wọ́n bá àwọn ènìyàn kan darapọ̀, tí Allah bínú sí?” títí dé òpin āyah náà.

Bákan náà ni a so ìṣìnà mọ́ ẹni tí ó wà nínú rẹ̀, bó tilẹ̀ jẹ́ pé Allah ni Ó ṣìnà wọn nípa ìpinnu Rẹ̀, gẹ́gẹ́ bí Ó ti sọ pé: “Ẹni tí Allah bá tọ́ sọ́nà, òun ni ẹni tó wà lójú ọ̀nà; ẹni tí Ó bá sì ṣìnà, o kò ní rí alábòójútó kankan fún un tó lè tọ́ ọ sọ́nà.” Ó sì tún sọ pé: “Ẹni tí Allah bá ṣìnà, kò sí olùtọ́ni kankan fún un; Ó sì fi wọ́n sílẹ̀ láti máa ṣàdédé kiri nínú ìṣọ̀tẹ̀ wọn.” Àwọn āyah míì tún wà tó ń fi hàn pé Allah, Ọba Mímọ́, ni Ẹni kan ṣoṣo tó ń tọ́ni sọ́nà tàbí ṣìnà; kì í ṣe bí ẹgbẹ́ Qadariyyah àti àwọn tó ń tẹ̀lé ọ̀nà wọn ṣe ń sọ pé àwọn ẹrú ni wọ́n ń yan èyí, tí wọ́n sì ń ṣe é.

Wọ́n ń fi àwọn āyah tó ní ọ̀pọ̀ ìtumọ̀ ṣe ẹ̀rí fún ohun tuntun tí wọ́n dá sílẹ̀, wọ́n sì ń kọ àwọn āyah tó sọ̀rọ̀ ní kedere tó ń dá wọn lóhùn sílẹ̀. Èyí ni ipò àwọn ènìyàn ìṣìnà àti ìrékọjá. Nínú ḥadīth ṣaḥīḥ, a ti ròyìn pé: “Nígbà tí ẹ bá rí àwọn tó ń tẹ̀lé àwọn apá rẹ̀ tó ní ọ̀pọ̀ ìtumọ̀, àwọn wọ̀nyẹn ni àwọn tí Allah sọ̀rọ̀ nípa wọn; ẹ ṣọ́ra fún wọn.” Ìtúmọ̀ rẹ̀ wà nínú ọ̀rọ̀ Allah pé: “Ní ti àwọn tí ìyapa wà nínú ọkàn wọn, wọ́n ń tẹ̀lé àwọn apá rẹ̀ tó ní ọ̀pọ̀ ìtumọ̀.”

Nítorí náà, ọpẹ́ ni fún Allah, kò sí ẹ̀rí tó péye kankan fún ẹni tó dá ohun tuntun sílẹ̀ nínú Qur’ān; nítorí Qur’ān wá láti ya òtítọ́ sọ́tọ̀ kúrò lọ́dọ̀ èké, ó sì ń fi ìyàtọ̀ hàn láàárín ìtọ́sọ́nà àti ìṣìnà. Kò sí ìtakora tàbí àìbáramu kankan nínú rẹ̀, nítorí pé ó ti ọ̀dọ̀ Allah wá, ìṣípayá láti ọ̀dọ̀ Ẹni Ọlọ́gbọ́n, Ẹni Ìyìn.

“Abala”: Ó jẹ́ mustaḥabb [ohun tí ó dára láti ṣe] fún ẹni tó bá ka Sūrah al-Fātiḥah láti sọ “Āmīn” lẹ́yìn rẹ̀. A tún lè sọ “Amīn” pẹ̀lú fáwẹ́lì kúkúrú, ìtumọ̀ rẹ̀ sì ni: “Ọlọ́run wa, gba àdúrà wa.” Ẹ̀rí rẹ̀ ni ohun tí Imām Aḥmad, Abū Dāwūd àti At-Tirmidhī ròyìn láti ọ̀dọ̀ Wā’il ibn Ḥujr, ẹni tó sọ pé: “Mo gbọ́ An-Nabiyy (kí ìkẹ́ àti ọlà Allah máa bá a) ka pé: ‘kì í ṣe ti àwọn tí ìbínú bá lé lórí wọn, tàbí ti àwọn tí wọ́n ṣìnà,’ ó sì sọ pé: ‘Āmīn,’ ó sì na ohùn rẹ̀ sí i.” Nínú ìròyìn Abū Dāwūd, ó sọ pé ó gbé ohùn rẹ̀ sókè nígbà tó ń sọ ọ́; At-Tirmidhī sì sọ pé: “Ḥadīth yìí jẹ́ ḥasan.”

A tún ròyìn rẹ̀ láti ọ̀dọ̀ ʿAlī, Ibn Masʿūd àti àwọn mìíràn. Abū Hurayrah sọ pé: “Nígbà tí Òjíṣẹ́ Allah bá ka ‘kì í ṣe ti àwọn tí ìbínú bá lé lórí wọn, tàbí ti àwọn tí wọ́n ṣìnà,’ ó máa ń sọ pé: ‘Āmīn,’ títí ẹni tó wà lẹ́gbẹ̀ẹ́ rẹ̀ láti inú ìlà àkọ́kọ́ yóò fi gbọ́ ọ.” Abū Dāwūd àti Ibn Mājah ni wọ́n ròyìn rẹ̀; Ibn Mājah fi kún un pé: “Mọ́sálásí náà máa ń dún sí i.” Ad-Dāraquṭnī sì ròyìn rẹ̀, ó sì sọ pé: “Ìsnaad [ọ̀nà ìròyìn] yìí dára.”

A tún ròyìn láti ọ̀dọ̀ Bilāl pé ó sọ pé: “Yā Rasūlallāh, má ṣe sọ ‘Āmīn’ ṣáájú mi.” Abū Dāwūd ni ó ròyìn rẹ̀. Abū Naṣr al-Qushayrī sì sọ láti ọ̀dọ̀ al-Ḥasan àti Jaʿfar aṣ-Ṣādiq pé wọ́n ń sọ mīm tó wà nínú “Āmīn” di líle, gẹ́gẹ́ bí ó ṣe rí nínú: “Āmīn al-Bayt al-Ḥarām.”

Àwọn ẹlẹgbẹ́ wa àti àwọn mìíràn sọ pé: Ó jẹ́ ohun tí a fẹ́ràn kí ẹni tó wà lẹ́yìn àdúrà máa ṣe é; ó sì tún ṣe pàtàkì jù lọ fún ẹni tó ń gbàdúrà, yálà ó ń gbàdúrà ní òun nìkan, tàbí ó jẹ́ imam, tàbí ó ń tẹ̀lé imam; ó sì kan gbogbo ipò. Ìdí ni ohun tí ó wá nínú Ṣaḥīḥ méjèèjì, láti ọ̀dọ̀ Abū Hurayrah — kí Allāhu yọ́nú sí i — pé Òjíṣẹ́ Allāhu, kí ìkẹ àti ọlà Allāhu máa bá a, sọ pé: “Nígbà tí imam bá sọ ‘āmīn’, ẹ̀yin náà sọ ‘āmīn’; nítorí ẹni tí ‘āmīn’ rẹ̀ bá bá ‘āmīn’ àwọn malaika mu, a ó dárí àwọn ẹ̀ṣẹ̀ rẹ̀ àtijọ́ jì í.”

Nínú Ṣaḥīḥ Muslim, ó tún wà pé Òjíṣẹ́ Allāhu, kí ìkẹ àti ọlà Allāhu máa bá a, sọ pé: “Nígbà tí ẹnìkan nínú yín bá sọ nínú àdúrà pé ‘āmīn’, tí àwọn malaika sì ń sọ ní ọ̀run pé ‘āmīn’, tí ọ̀kan bá bá èkejì mu, a ó dárí àwọn ẹ̀ṣẹ̀ rẹ̀ àtijọ́ jì í.” Nínú Ṣaḥīḥ Muslim, láti ọ̀dọ̀ Abū Mūsā, tí ó gbé e sókè dé ọ̀dọ̀ Anábì, ó wà pé: “Nígbà tí imam bá sọ pé: (وَلَا الضَّالِّينَ) [àti àwọn tí ó ṣìnà], ẹ sọ pé: ‘āmīn’; Allāhu yóò dáhùn sí yín.”

Juwabir ròyìn láti ọ̀dọ̀ al-Ḍaḥḥāk, láti ọ̀dọ̀ Ibn ʿAbbās, pé ó sọ pé: Mo bi í pé: “Yā Rasūlullāh, kí ni ìtumọ̀ ‘āmīn’?” Ó dáhùn pé: “Olúwa, ṣe é.” Al-Jawharī sọ pé ìtumọ̀ “āmīn” ni: “Bẹ́ẹ̀ ni kí ó rí.” Al-Tirmidhī sọ pé ìtumọ̀ rẹ̀ ni: “Má ṣe já wa kulẹ̀ nínú ìrètí wa.”

Ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn onímọ̀ sì sọ pé ìtumọ̀ rẹ̀ ni: “Allāhumma, dáhùn sí wa.” Al-Qurṭubī sọ láti ọ̀dọ̀ Mujāhid, Jaʿfar al-Ṣādiq àti Hilāl ibn Kaysān pé “āmīn” jẹ́ ọ̀kan lára àwọn orúkọ Allāhu Ọba. A tún ròyìn rẹ̀ láti ọ̀dọ̀ Ibn ʿAbbās pé ó gbé e sókè dé ọ̀dọ̀ Anábì, ṣùgbọ́n ìròyìn náà kò ní ìpìlẹ̀ tó lágbára; Abū Bakr ibn al-ʿArabī al-Mālikī ni ó sọ èyí.

Àwọn ẹlẹgbẹ́ Mālik sọ pé imam kò sọ “āmīn”, ṣùgbọ́n ẹni tó ń tẹ̀lé imam ló máa sọ ọ́, nítorí ohun tí Mālik ròyìn láti ọ̀dọ̀ Sumayy, láti ọ̀dọ̀ Abū Ṣāliḥ, láti ọ̀dọ̀ Abū Hurayrah, pé Òjíṣẹ́ Allāhu, kí ìkẹ àti ọlà Allāhu máa bá a, sọ pé: “Nígbà tí imam bá sọ pé: (وَلَا الضَّالِّينَ) [àti àwọn tí ó ṣìnà], ẹ sọ pé: ‘āmīn’.” (Hadith náà.) Wọ́n tún fi hadith Abū Mūsā ṣe àfikún ẹ̀rí: “Nígbà tí ó bá ka pé: (وَلَا الضَّالِّينَ) [àti àwọn tí ó ṣìnà], ẹ sọ pé: ‘āmīn’.”

A ti mẹ́nuba tẹ́lẹ̀ nínú àwọn ìròyìn tí Ṣaḥīḥ méjèèjì gba pé: “Nígbà tí imam bá sọ ‘āmīn’, ẹ̀yin náà sọ ‘āmīn’,” àti pé òun, kí ìkẹ àti ọlà Allāhu máa bá a, máa ń sọ “āmīn” nígbà tó bá ka (غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلَا الضَّالِّينَ) [kì í ṣe àwọn tí ìbínú bá, tàbí àwọn tí ó ṣìnà].

Àwọn ẹlẹgbẹ́ wa yàtọ̀ síra nípa ìdájọ́ gbígbé ohùn sókè nígbà tí ẹni tó ń tẹ̀lé imam bá ń sọ “āmīn” nínú àdúrà ohùn-gíga. Ní ṣókí, tí imam bá gbàgbé láti sọ “āmīn”, ẹni tó ń tẹ̀lé e gbọ́dọ̀ sọ ọ́ sókè; kò sí àríyànjiyàn lórí èyí. Ṣùgbọ́n tí imam bá sọ ọ́ sókè, èrò tuntun ni pé ẹni tó ń tẹ̀lé e kò gbọ́dọ̀ sọ ọ́ sókè. Èrò yìí ni ti Abū Ḥanīfah àti ọ̀kan lára àwọn ìròyìn tí a gbà látọ̀dọ̀ Mālik; nítorí pé ó jẹ́ ọ̀kan lára àwọn ọ̀rọ̀ ìrántí Allāhu, kò sì yẹ kí a sọ ọ́ sókè, gẹ́gẹ́ bí àwọn ọ̀rọ̀ ìrántí yòókù nínú àdúrà.

Èrò àtijọ́ sì ni pé kí ó sọ ọ́ sókè; èyí ni ti imam Aḥmad ibn Ḥanbal àti ìròyìn kejì tí a gbà látọ̀dọ̀ Mālik, gẹ́gẹ́ bí a ti mẹ́nuba tẹ́lẹ̀: títí tí mọṣáláṣí yóò fi dún. A tún ní èrò kẹta: bí mọṣáláṣí bá kéré, ẹni tó ń tẹ̀lé imam kò gbọ́dọ̀ sọ ọ́ sókè, nítorí pé wọ́n ń gbọ́ kíkà imam; ṣùgbọ́n bí mọṣáláṣí bá tóbi, kí ó sọ ọ́ sókè kí àwọn tó wà ní gbogbo igun mọṣáláṣí lè gbọ́ “āmīn”. Allāhu ló mọ̀ jù.

Imam Aḥmad ròyìn nínú Musnad rẹ̀ láti ọ̀dọ̀ ʿĀʾishah — kí Allāhu yọ́nú sí i — pé nígbà tí a mẹ́nuba àwọn Júù ní iwájú Òjíṣẹ́ Allāhu, ó sọ pé: “Wọn kò ní ṣe ilara wa lórí ohunkóhun bí wọ́n ṣe ń ṣe ilara wa lórí ọjọ́ Jumuʿah tí Allāhu fi tọ́ wa sí, tí wọ́n sì ṣìnà kúrò lọ́dọ̀ rẹ̀; àti lórí qiblah tí Allāhu fi tọ́ wa sí, tí wọ́n sì ṣìnà kúrò lọ́dọ̀ rẹ̀; àti lórí bí a ṣe ń sọ ‘āmīn’ lẹ́yìn imam.” Ibn Mājah náà ròyìn rẹ̀, ọ̀rọ̀ rẹ̀ sì rí báyìí: “Àwọn Júù kò ṣe ilara yín lórí ohunkóhun bí wọ́n ṣe ṣe ilara yín lórí ìkíni àlàáfíà àti sísọ ‘āmīn’.”

Ibn Mājah tún ròyìn láti ọ̀dọ̀ Ibn ʿAbbās pé Òjíṣẹ́ Allāhu, kí ìkẹ àti ọlà Allāhu máa bá a, sọ pé: “Àwọn Júù kò ṣe ilara yín lórí ohunkóhun bí wọ́n ṣe ṣe ilara yín lórí sísọ ‘āmīn’; nítorí náà, ẹ máa sọ ‘āmīn’ lọ́pọ̀lọpọ̀.” Nínú isnād rẹ̀ ni Ṭalḥah ibn ʿAmr wà, ẹni tí ìròyìn rẹ̀ kò lágbára.

Ibn Mardawayh ròyìn láti ọ̀dọ̀ Abū Hurayrah pé Òjíṣẹ́ Allāhu, kí ìkẹ àti ọlà Allāhu máa bá a, sọ pé: “‘Āmīn’ ni èdìdì ti Olúwa àwọn àgbáyé fi sàmì sí àwọn ẹrú Rẹ̀ onígbàgbọ́.” Láti ọ̀dọ̀ Anas náà ni a ròyìn pé ó sọ pé: Òjíṣẹ́ Allāhu, kí ìkẹ àti ọlà Allāhu máa bá a, sọ pé: “A fún mi ní ‘āmīn’ nínú àdúrà àti nígbà ìpèpẹ; a kò fún ẹlòmíràn ṣáájú mi, àyàfi bí ó bá jẹ́ Mūsā. Mūsā máa ń gbàdúrà, Hārūn sì máa ń sọ ‘āmīn’. Nítorí náà, ẹ fi ‘āmīn’ parí ìpèpẹ yín, nítorí Allāhu yóò dáhùn sí i fún yín.”

Mo sọ pé: Láti inú èyí ni àwọn kan ti gba ìtumọ̀ fún ẹ̀rí nínú āyah ọlá yìí, èyí tí Allāhu Ọba ti sọ pé: (وَقَالَ مُوسَىٰ رَبَّنَا إِنَّكَ آتَيْتَ فِرْعَوْنَ وَمَلَأَهُ زِينَةً وَأَمْوَالًا فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا رَبَّنَا لِيُضِلُّوا عَنْ سَبِيلِكَ رَبَّنَا اطْمِسْ عَلَىٰ أَمْوَالِهِمْ وَاشْدُدْ عَلَىٰ قُلُوبِهِمْ فَلَا يُؤْمِنُوا حَتَّىٰ يَرَوُا الْعَذَابَ الْأَلِيمَ ۝ قَالَ قَدْ أُجِيبَتْ دَعْوَتُكُمَا فَاسْتَقِيمَا وَلَا تَتَّبِعَانِّ سَبِيلَ الَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ) [Mūsā sì wí pé: “Olúwa wa, dájúdájú, O fún Firʿawn àti àwọn olóyè rẹ̀ ní ọ̀ṣọ́ àti ọrọ̀ ní ayé yìí, Olúwa wa, kí wọ́n lè ṣìnà kúrò ní ọ̀nà Rẹ.

Olúwa wa, pa ọrọ̀ wọn run, kí o sì mú ọkàn wọn le, kí wọ́n má bàa gbàgbọ́ títí tí wọn yóò fi rí ìjìyà tó ń bani lẹ́rù.” Ó sọ pé: “A ti dáhùn sí ìpèpẹ yín méjèèjì; ẹ dúró ṣinṣin, ẹ má sì tẹ̀lé ọ̀nà àwọn tí kò mọ̀.”]. Níbí, a sọ ìpèpẹ náà nípa Mūsā nìkan; ṣùgbọ́n ọ̀nà tí ọ̀rọ̀ náà gbà fi hàn pé Hārūn sọ “āmīn”, ó sì di ẹni tí ó gbàdúrà náà, nítorí Ọ̀rọ̀ Allāhu pé: (قَدْ أُجِيبَتْ دَعْوَتُكُمَا) [A ti dáhùn sí ìpèpẹ yín méjèèjì]. Èyí fi hàn pé ẹni tó bá sọ “āmīn” sí ìpèpẹ kan dà bí ẹni tó sọ ìpèpẹ náà fúnra rẹ̀.

Nítorí èyí ni àwọn kan fi sọ pé ẹni tó ń tẹ̀lé imam kò ka [al-Fātiḥah], nítorí pé sísọ “āmīn” sí kíkà al-Fātiḥah dà bí kíkà rẹ̀ fúnra rẹ̀. Nítorí náà, hadith náà sọ pé: “Ẹni tí imam bá wà fún, kíkà imam jẹ́ kíkà fún un.” Bilāl sì máa ń sọ pé: “Má ṣe sọ ‘āmīn’ ṣáájú mi.” Èrò yìí fi hàn pé ẹni tó ń tẹ̀lé imam kò nílò láti ka [al-Fātiḥah] nínú àdúrà ohùn-gíga. Allāhu ló mọ̀ jù.

Nítorí èyí, Ibn Mardawayh sọ pé: A ròyìn fún wa láti ọ̀dọ̀ Aḥmad ibn al-Ḥasan; láti ọ̀dọ̀ ʿAbd Allāh ibn Muḥammad ibn Salām; láti ọ̀dọ̀ Isḥāq ibn Ibrāhīm; láti ọ̀dọ̀ Jarīr; láti ọ̀dọ̀ Layth ibn Abī Sulaym; láti ọ̀dọ̀ Kaʿb; láti ọ̀dọ̀ Abū Hurayrah, pé ó sọ pé: Òjíṣẹ́ Allāhu, kí ìkẹ àti ọlà Allāhu máa bá a, sọ pé: “Nígbà tí imam bá sọ pé: (غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلَا الضَّالِّينَ) [kì í ṣe àwọn tí ìbínú bá, tàbí àwọn tí ó ṣìnà], tí ó sì sọ ‘āmīn’, tí ‘āmīn’ àwọn ènìyàn ayé bá sì bá ‘āmīn’ àwọn tó wà ní ọ̀run mu, Allāhu yóò dárí àwọn ẹ̀ṣẹ̀ àtijọ́ ẹrú náà jì í.

Àpẹẹrẹ ẹni tí kò sọ ‘āmīn’ dà bí ọkùnrin kan tó bá àwọn ènìyàn lọ sí ogun; wọ́n sì pín ìpín nípa yíya ìbò, àwọn ìbò àwọn mìíràn sì jáde, ṣùgbọ́n tirẹ̀ kò jáde. Ó wí pé: ‘Kí ló dé tí ìbò tèmi kò jáde?’ Wọ́n sọ fún un pé: ‘Ìwọ kò sọ “āmīn”.’”

[Al-Nisāʾ: 69, 70; Al-Nisāʾ: 69. Ọ̀pọ̀ àwọn olùkà ń ka “ghayri” pẹ̀lú kasrah gẹ́gẹ́ bí àpèjúwe. Al-Zamakhsharī sọ pé a tún kà á pẹ̀lú fatḥah gẹ́gẹ́ bí ḥāl; èyí ni kíkà Òjíṣẹ́ Allāhu, kí ìkẹ àti ọlà Allāhu máa bá a, àti ʿUmar ibn al-Khaṭṭāb, a sì tún ròyìn rẹ̀ láti ọ̀dọ̀ Ibn Kathīr. Ohun tí ḥāl náà ń tọ́ka sí ni ọ̀rọ̀ arọ́pò “wọn” nínú “lórí wọn”, ohun tó sì ń darí ḥāl náà ni “O ṣe ìkẹ́”.

Ìtumọ̀ náà ni: “àwọn tí O ṣe ìkẹ́ fún wọn, tí wọn sì jẹ́…” A tún sọ pé Ubayy ibn Kaʿb kà á bákan náà, kí a má bàa rò pé ó so mọ́ “àwọn tí O ṣe ìkẹ́ fún wọn”, gẹ́gẹ́ bí ó ti sọ nípa wọn pé: “àwọn tí Allāhu ṣẹ́gún, tí ó sì bínú sí” (Al-Māʾidah: 60), àti pé: “Wọ́n ti ṣìnà tẹ́lẹ̀, wọ́n sì ti ṣì ọ̀pọ̀lọpọ̀ ènìyàn lọ́nà, wọ́n sì ṣìnà kúrò ní ọ̀nà títọ́” (Al-Māʾidah: 77). Èyí ṣe kedere, ó sì hàn gbangba. “Wọn ni…” (Al-Baqarah: 90; Al-Māʾidah: 60; Al-Māʾidah: 78–79; Al-Mujādilah: 14; Al-Kahf: 17; Al-Aʿrāf: 186; Āl ʿImrān: 7). Bíi: Yā Sīn; bíi: ìbúra; Al-Māʾidah: 2.

A tún sọ pé ìtumọ̀ rẹ̀ ni ẹni tí “āmīn” rẹ̀ bá “āmīn” àwọn malaika mu ní àkókò; àwọn mìíràn sọ pé nígbà tí a bá ń dáhùn; àwọn mìíràn sì sọ pé ní ìwà ìfọkànsìn. Yūnus: 88–89; Yūnus: 89.]

Tafsīr al-Baghawī

Ọ̀rọ̀ Rẹ̀: ( اهدنا الصراط المستقيم ) [Tọ́ wa sí ọ̀nà títọ́].

( اهدنا ) [Tọ́ wa]: tọ́ wa sójú ọ̀nà. ʿAlī àti Ubayy ibn Kaʿb sì wí pé: “Fìdí wa múlẹ̀,” gẹ́gẹ́ bí a ṣe ń sọ fún ẹni tí ó dúró pé: “Dúró sí ibi tí o wà títí tí èmi yóò fi padà sọ́dọ̀ rẹ,” ìyẹn ni pé, máa bá a lọ ní ipò tí o wà. Àdúrà yìí láti ọ̀dọ̀ àwọn onígbàgbọ́, bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé wọ́n ti wà lórí ìtọ́sọ́nà, túmọ̀ sí fífi wọ́n múlẹ̀, àti bíbéèrè fún ìtọ́sọ́nà sí i; nítorí àwọn ìrànlọ́wọ́ onírẹ̀lẹ̀ àti àwọn ìtọ́sọ́nà láti ọ̀dọ̀ Allāhu Ọba Gíga jù lọ kò lópin, gẹ́gẹ́ bí ẹ̀kọ́ Ahl al-Sunnah ṣe sọ.

( الصراط ) [Ọ̀nà]: A tún ń kà á sí *sirāṭ* pẹ̀lú lẹ́tà sīn; Uways gba ìkà yìí láti ọ̀dọ̀ Yaʿqūb, ó sì ni ìpilẹ̀ ọ̀rọ̀ náà. Wọ́n pe é ní *sirāṭ* nítorí pé ó ń gbé àwọn arìnrìn-àjò mì. A tún ń kà á pẹ̀lú lẹ́tà zāy; Ḥamzah sì kà á pẹ̀lú ìró àárín sīn àti zāy. Gbogbo wọn jẹ́ ọ̀nà ìsọ̀rọ̀ tó péye, ṣùgbọ́n ọ̀pọ̀ àwọn olùkà Qur’ān yan ṣād, nítorí pé ó bá ìkọ̀wé Muṣḥaf mu.

“Ọ̀nà títọ́” ( الصراط المستقيم ): Ibn ʿAbbās àti Jābir, kí Allāhu yọ̀ sí àwọn méjèèjì, sọ pé: “Ìyẹn ni Islām,” èyí sì ni ọ̀rọ̀ Muqātil. Ibn Masʿūd, kí Allāhu yọ̀ sí i, sọ pé: “Ìyẹn ni Qur’ān.” A sì ròyìn láti ọ̀dọ̀ ʿAlī, kí Allāhu yọ̀ sí i, gẹ́gẹ́ bí ọ̀rọ̀ tí ó gbé ga dé ọ̀dọ̀ Ànábì pé: “Ọ̀nà títọ́ ni Ìwé Allāhu.” Saʿīd ibn Jubayr, kí Allāhu ṣàánú fún un, sọ pé: “Ọ̀nà sí Ọgbà-Ìdẹ̀ra.”

Sahl ibn ʿAbd Allāh sọ pé: “Ọ̀nà Sunnah àti ìjọ.” Bakr ibn ʿAbd Allāh al-Muzanī sọ pé: “Ọ̀nà Òjíṣẹ́ Allāhu, kí ìkẹ́ àti ọlà Allāhu máa bá a.” Abū al-ʿĀliyah àti al-Ḥasan sọ pé: “Òjíṣẹ́ Allāhu, àwọn ará ilé rẹ̀ àti àwọn alábàákẹ́gbẹ́ rẹ̀.” Ní èdè, ìpilẹ̀ ìtumọ̀ rẹ̀ ni ọ̀nà tó ṣe kedere.

Ọ̀rọ̀ Rẹ̀: ( صراط الذين أنعمت عليهم ) [Ọ̀nà àwọn tí O ṣe oore fún]: ìyẹn ni pé, O fi ìtọ́sọ́nà àti ìrànlọ́wọ́ Rẹ ṣe oore fún wọn. ʿIkrimah sọ pé: “O ṣe oore fún wọn nípa fífi wọ́n múlẹ̀ lórí ìgbàgbọ́ àti dídúró ṣinṣin; àwọn náà ni àwọn wòlíì, kí àlàáfíà máa bá wọn.” A tún sọ pé àwọn náà ni gbogbo àwọn tí Allāhu fi múlẹ̀ lórí ìgbàgbọ́ lára àwọn wòlíì àti àwọn onígbàgbọ́ tí Allāhu Ọba Gíga jù lọ mẹ́nu kàn nínú ọ̀rọ̀ Rẹ̀ pé: ( فأولئك مع الذين أنعم الله عليهم من النبيين ) [Àwọn wọ̀nyí wà pẹ̀lú àwọn tí Allāhu ṣe oore fún lára àwọn wòlíì] àti ìyókù āyah náà.

Ibn ʿAbbās sọ pé: “Àwọn ni àwọn ènìyàn Mūsā àti ʿĪsā, kí àlàáfíà máa bá àwọn méjèèjì, kí wọ́n tó yí ẹ̀sìn wọn padà.” ʿAbd al-Raḥmān ibn Zayd sọ pé: “Àwọn ni Ànábì, kí ìkẹ́ àti ọlà Allāhu máa bá a, àti àwọn tí ó wà pẹ̀lú rẹ̀.” Abū al-ʿĀliyah sọ pé: “Àwọn ni ìdílé Òjíṣẹ́ Allāhu, kí ìkẹ́ àti ọlà Allāhu máa bá a, àti Abū Bakr àti ʿUmar, kí Allāhu yọ̀ sí àwọn méjèèjì, àti àwọn ará ilé rẹ̀.” Shahr ibn Ḥawshab sọ pé: “Àwọn ni àwọn alábàákẹ́gbẹ́ Òjíṣẹ́ Allāhu, kí ìkẹ́ àti ọlà Allāhu máa bá a, àti àwọn ará ilé rẹ̀.”

Ḥamzah kà ( عليهم ) [lórí wọn], ( لديهم ) [ní ọ̀dọ̀ wọn] àti ( إليهم ) [sí ọ̀dọ̀ wọn] pẹ̀lú ḍammah lórí hā’ wọn. Yaʿqūb sì ń fi ḍammah kà gbogbo hā’ tí lẹ́tà yā’ aláìlẹ́tàfọ̀ ti ṣáájú rẹ̀, ní ìsọ̀kan méjì àti ọ̀pọ̀, àyàfi ọ̀rọ̀ Rẹ̀ pé: ( بين أيديهن وأرجلهن ) [láàárín ọwọ́ wọn àti ẹsẹ̀ wọn]. Àwọn yòókù sì kà á pẹ̀lú kasrah lórí àwọn méjèèjì. Ẹni tí ó bá fi ḍammah kà hā’ náà, ó dá a padà sí ìpilẹ̀ rẹ̀, nítorí ḍammah ni ó máa ń ní nígbà tí ó bá dá dúró; ẹni tí ó bá fi kasrah kà á, ó ṣe bẹ́ẹ̀ nítorí yā’ aláìlẹ́tàfọ̀, àti pé kasrah jẹ́ alábàápín yā’.

Ibn Kathīr àti Abū Jaʿfar fi ḍammah kà gbogbo mīm ọ̀pọ̀, pẹ̀lú fífi ìró rẹ̀ gùn nígbà ìsopọ̀, bí ohun tí ó tẹ̀lé e kò bá jẹ́ lẹ́tà aláìlẹ́tàfọ̀; ṣùgbọ́n bí lẹ́tà aláìlẹ́tàfọ̀ bá tẹ̀lé e, wọn kì í gùn ún. Nāfiʿ fúnni ní àṣàyàn, àti Warsh máa ń fi ḍammah kà á nígbà tí alif hamzah al-qaṭʿ bá wà lẹ́yìn rẹ̀. Bí alif hamzah al-waṣl bá tẹ̀lé e, tí kasrah tàbí yā’ aláìlẹ́tàfọ̀ sì wà ṣáájú hā’ náà, Ḥamzah àti al-Kisā’ī máa ń fi ḍammah kà hā’ àti mīm náà. Abū ʿAmr sì máa ń fi kasrah kà àwọn méjèèjì; Yaʿqūb náà sì ń ṣe bẹ́ẹ̀ bí ohun tó ṣáájú wọn bá ní kasrah.

Àwọn yòókù máa ń fi ḍammah kà mīm, wọ́n sì ń fi kasrah kà hā’ ní gbogbo ibi, nítorí yā’ tàbí kasrah ohun tó ṣáájú rẹ̀; ḍammah mīm sì jẹ́ gẹ́gẹ́ bí ìpilẹ̀ rẹ̀.

Ọ̀rọ̀ Allāhu Ọba Gíga jù lọ: ( غير المغضوب عليهم ) [Kì í ṣe ọ̀nà àwọn tí ìbínú bá]: ìyẹn ni pé, kì í ṣe ọ̀nà àwọn tí O bínú sí. Ìbínú ni ìfẹ́ láti gbẹ̀san lára àwọn aláìgbọràn. Ìbínú Allāhu Ọba Gíga jù lọ kì í kan àwọn onígbàgbọ́ tí wọ́n ṣàṣìṣe; àwọn aláìgbàgbọ́ nìkan ni ó kàn. ( ولا الضالين ) [Àti àwọn tí ó sọnù]: ìyẹn ni pé, àti kì í ṣe ọ̀nà àwọn tí ó sọnù kúrò ní ìtọ́sọ́nà.

Ìtumọ̀ ìsọnù tó burú jù lọ ni ìparun àti pípa mọ́; a máa ń sọ pé: “Omi náà sọnù sínú wàrà,” nígbà tí ó bá parun tí kò sì hàn mọ́. Níhìn-ín, “kì í ṣe” ( غير ) ní ìtumọ̀ “kì í ṣe” ( لا ), “kì í ṣe” ( لا ) náà sì ní ìtumọ̀ “kì í ṣe èyí mìíràn” ( غير ); nítorí náà, ó bófin mu láti so wọ́n pọ̀, bí a ṣe ń sọ pé: “Ọkùnrin yìí kì í ṣe ẹni rere, bẹ́ẹ̀ ni kì í ṣe ẹni oníwà tútù.” Ṣùgbọ́n bí “kì í ṣe èyí mìíràn” bá túmọ̀ sí “àfi,” kò bófin mu láti so ọ̀rọ̀ “kì í ṣe” pọ̀ mọ́ ọn; kò sì yẹ kí a sọ pé: “Mo ní àfi ʿAbd Allāh àti Zayd.”

ʿUmar ibn al-Khaṭṭāb, kí Allāhu yọ̀ sí i, kà á pé: ( صراط من أنعمت عليهم غير المغضوب عليهم وغير الضالين ) [Ọ̀nà àwọn tí O ṣe oore fún, kì í ṣe àwọn tí ìbínú bá, àti kì í ṣe àwọn tí ó sọnù]. A tún sọ pé àwọn tí ìbínú bá ni àwọn Júù, àwọn tí ó sọnù sì ni àwọn Kristẹni; nítorí Allāhu Ọba Gíga jù lọ dájọ́ pé ìbínú bá àwọn Júù nígbà tí Ó sọ pé: ( من لعنه الله وغضب عليه ) [Ẹni tí Allāhu fi ègún kàn, tí Ó sì bínú sí i], Ó sì dájọ́ pé àwọn Kristẹni ti sọnù nígbà tí Ó sọ pé: ( ولا تتبعوا أهواء قوم قد ضلوا من قبل ) [Ẹ má ṣe tẹ̀lé ìfẹ́-ọkàn àwọn ènìyàn tí wọ́n ti sọnù tẹ́lẹ̀].

Sahl ibn ʿAbd Allāh sọ pé: “Kì í ṣe àwọn tí ìbínú bá nítorí bidʿah, bẹ́ẹ̀ ni kì í ṣe àwọn tí ó sọnù kúrò ní Sunnah.”

Sunnah ni pé kí olùkà Qur’ān sọ ( آمين ) [Āmīn] lẹ́yìn tí ó bá parí kíkà Sūrah al-Fātiḥah, pẹ̀lú ìdákẹ́jẹ́ẹ́ kékeré tí ó ya sọ́tọ̀ kúrò ní al-Fātiḥah. Ọ̀rọ̀ náà jẹ́ mímúrọ̀rùn; àwọn onímọ̀ gírámà sì gbà á láyè láti gùn ún tàbí kí wọ́n má gùn ún. Ìtumọ̀ rẹ̀ ni: “Allāhu, gbọ́, kí O sì dáhùn.” Ibn ʿAbbās àti Qatādah sọ pé: “Ìtumọ̀ rẹ̀ ni: ‘Bẹ́ẹ̀ ni yóò rí.’”

Mujāhid sọ pé: “Ọ̀kan lára àwọn orúkọ Allāhu Ọba Gíga jù lọ ni.” A tún sọ pé ó jẹ́ èdìdì àdúrà. A tún sọ pé ó jẹ́ èdìdì tí Allāhu fi lé àwọn ẹrú Rẹ̀ lórí, tí Ó fi ń lé àwọn àjálù kúrò lọ́dọ̀ wọn, gẹ́gẹ́ bí èdìdì ìwé ṣe ń dáàbò bo ìwé kúrò lọ́wọ́ ìbàjẹ́ àti ṣíṣí ohun tó wà nínú rẹ̀ payá.

Imām Abū ʿAlī al-Ḥusayn ibn Muḥammad al-Qāḍī àti Abū Ḥāmid Aḥmad ibn ʿAbd Allāh al-Ṣāliḥī sọ fún wa pé: Abū Bakr Aḥmad ibn Ḥasan al-Ḥīrī sọ fún wa pé: Abū ʿAlī Muḥammad ibn Aḥmad ibn Muḥammad ibn Maʿqil al-Maydānī sọ fún wa pé: Muḥammad ibn Yaḥyā sọ fún wa pé: ʿAbd al-Razzāq sọ fún wa pé: Maʿmar sọ fún wa láti ọ̀dọ̀ al-Zuhrī, láti ọ̀dọ̀ Ibn al-Musayyib, láti ọ̀dọ̀ Abū Hurayrah, kí Allāhu yọ̀ sí i, pé Ànábì, kí ìkẹ́ àti ọlà Allāhu máa bá a, sọ pé: “Nígbà tí imām bá sọ pé: ( غير المغضوب عليهم ولا الضالين ) [Kì í ṣe àwọn tí ìbínú bá, bẹ́ẹ̀ ni kì í ṣe àwọn tí ó sọnù], ẹ sọ pé: ( آمين ) [Āmīn]; nítorí àwọn áńgẹ́lì náà máa ń sọ Āmīn, imām náà sì máa ń sọ Āmīn.

Ẹnikẹ́ni tí àsìkò sísọ Āmīn rẹ̀ bá bá àsìkò sísọ Āmīn ti àwọn áńgẹ́lì mu, a ó dárí àwọn ẹ̀ṣẹ̀ rẹ̀ tó ti kọjá jì í.” 69—al-Nisā’; 12—al-Mumtaḥanah; 60—al-Mā’idah; 77—al-Mā’idah; Ṣaḥīḥ.