सोझो बाटोको मार्गदर्शन

शेख अब्दुर्रहमान अस्-सादीको तफ्सिर

त्यसपछि अल्लाहले भन्नुभयो: «हामीलाई सोझो बाटो देखाऊ» (اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ)। अर्थात्, हामीलाई देखाऊ, मार्गदर्शन गर र सोझो बाटोमा चल्ने तौफीक देऊ। त्यो स्पष्ट बाटो हो, जसले अल्लाह र उहाँको स्वर्गसम्म पुर्‍याउँछ। त्यो सत्यलाई चिन्नु र त्यसअनुसार कर्म गर्नु हो।

अतः हामीलाई बाटोतर्फ मार्गदर्शन गर र बाटोमै मार्गदर्शन गर। बाटोतर्फको मार्गदर्शन भनेको इस्लाम धर्मलाई दृढतापूर्वक अपनाउनु र त्यसबाहेकका धर्महरू त्याग्नु हो। बाटोभित्रको मार्गदर्शनमा धार्मिक विषयका सबै विवरणमा ज्ञान र कर्म दुवैद्वारा मार्गदर्शन पाउनु समावेश हुन्छ। यो दुआ दासका लागि सबैभन्दा व्यापक र लाभदायक दुआहरूमध्ये एक हो।

त्यसैले हरेक व्यक्तिले आफ्नो नमाजको प्रत्येक रकअतमा अल्लाहसँग यो दुआ माग्नु अनिवार्य छ, किनकि उसलाई यसको अत्यन्त आवश्यकता छ।

यो सोझो बाटो भनेको «ती मानिसहरूको बाटो हो, जसलाई तिमीले अनुग्रह प्रदान गर्‍यौ» (صِرَاطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ): नबीहरू, सत्यनिष्ठहरू, शहीदहरू र सदाचारीहरू। «ती मानिसहरूको बाटो होइन» (غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ), जसले सत्य जाने तर त्यसलाई त्यागे, जस्तै यहूदीहरू र उनीहरूजस्ता अरू। अनि «न पथभ्रष्टहरूको» (الضَّالِّينَ) बाटो, जसले अज्ञानता र पथभ्रष्टताका कारण सत्य त्यागे, जस्तै इसाईहरू र उनीहरूजस्ता अरू।

संक्षिप्त भए पनि यस सूराले कुरआनका अरू कुनै सूराले समेट्न नसकेका विषयहरू समेटेको छ। यसमा तौहीदका तीनै प्रकार समेटिएका छन्। «संसारहरूका पालनकर्ता» (رَبِّ الْعَالَمِينَ) भन्ने वचनबाट पालनकर्तापनको तौहीद बुझिन्छ। अल्लाहलाई मात्र उपास्य ठानी उहाँको एकनिष्ठ उपासना गर्नु—उपास्यत्वको तौहीद—«अल्लाह» (اللَّهِ) भन्ने शब्द र «हामी तिम्रै मात्र इबादत गर्छौँ» (إِيَّاكَ نَعْبُدُ) भन्ने वचनबाट बुझिन्छ।

नाम र गुणहरूको तौहीद भनेको अल्लाहका पूर्णताका गुणहरू स्थापित गर्नु हो, जुन उहाँले आफ्नै लागि स्थापित गर्नुभएको छ र उहाँका रसूलले उहाँका लागि स्थापित गर्नुभएको छ—कुनै गुण नकार नगरी, कुनै समानता वा उपमा नदिई। यसतर्फ पहिले उल्लेख गरिएझैँ «सबै प्रशंसा» (الْحَمْدُ) भन्ने शब्दले सङ्केत गर्छ।

«हामीलाई सोझो बाटो देखाऊ» (اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ) भन्ने वचनमा नुबुव्वतको पुष्टि पनि समावेश छ, किनकि रिसालतबिना त्यसो हुन असम्भव छ। «प्रतिफलको दिनका मालिक» (مَالِكِ يَوْمِ الدِّينِ) भन्ने वचनमा कर्महरूको प्रतिफलको पुष्टि छ, र त्यो प्रतिफल न्यायसहित हुनेछ, किनकि «दीन»को अर्थ न्यायपूर्वक प्रतिफल दिनु हो। यसमा कदरको पुष्टि पनि छ र बन्दाले वास्तवमै कर्म गर्छ भन्ने कुरा पनि छ—कदरिय्या र जबरिय्याको मतको विपरीत। बरु «हामीलाई सोझो बाटो देखाऊ» भन्ने वचनमा सबै बिदअत गर्नेहरूलाई खण्डन गरिएको छ, किनकि यसको अर्थ सत्य चिन्नु र त्यसअनुसार कर्म गर्नु हो।

हरेक बिदअत गर्ने व्यक्ति त्यसको विपरीत हुन्छ। «हामी तिम्रै मात्र इबादत गर्छौँ र तिमीसँगै मात्र सहायता माग्छौँ» (إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ) भन्ने वचनमा इबादत र सहायता माग्ने कार्यलाई अल्लाहका लागि विशुद्ध गर्ने कुरा समावेश छ। अतः सबै प्रशंसा संसारहरूका पालनकर्ता अल्लाहकै लागि हो। भट्किनु; र पथभ्रष्ट।

इमाम इब्न कसीरको तफ्सिर

«हामीलाई सोझो बाटो देखाऊ» (اهدنا الصراط المستقيم)। बहुसंख्यक पाठकहरूले صाद (ص) अक्षरबाट पढेका छन्। यसलाई सीन (س) बाट «السراط» भनेर र जाई (ز) को उच्चारणसहित पनि पढिएको छ। अल-फर्रा’ले भने: यो उज़रा, बल्कैन र बनू कल्बका भाषिक रूप हो।

माग गरिने परमपवित्र अल्लाहको प्रशंसा पहिले आएपछि त्यसपछि उहाँसँग माग गर्नु उपयुक्त भयो, जसरी उहाँले भन्नुभएको छ: «यसको आधा मेरो लागि र आधा मेरो बन्दाका लागि हो, र मेरो बन्दाले जे मागेको छ त्यो उसकै लागि हो।» माग्ने व्यक्तिको यो सबैभन्दा उत्तम अवस्था हो—आफ्नो आवश्यकता माग्नुअघि आफूले माग्ने परमेश्वरको प्रशंसा गर्नु। यसले आवश्यकता पूरा हुन र जवाफ प्राप्त हुन बढी सम्भावना दिन्छ। त्यसैले अल्लाहले यसतर्फ मार्गदर्शन गर्नुभयो, किनकि यही सबैभन्दा पूर्ण तरिका हो।

कहिलेकाहीँ माग्ने व्यक्तिले आफ्नो अवस्था र आवश्यकताबारे बताएर पनि माग्छ, जस्तै मूसा (अलैहिस्सलाम)ले भने: «हे मेरा पालनकर्ता, तिमीले मलाई जस्तोसुकै भलाइ पठाए पनि म त्यसको खाँचोमा छु» (कुरआन, २८:२४)। कहिलेकाहीँ यसअघि माग गरिने प्रभुको विशेषता पनि बयान गरिन्छ, जस्तै धुन-नूनले भने: «तिमीबाहेक अरू कोही पूज्य छैन। तिमी पवित्र छौ। निश्चय नै म अन्यायीहरूमध्ये भएँ» (कुरआन, २१:८७)।

अनि कहिलेकाहीँ माग गरिने प्रभुको प्रशंसा मात्र गरिन्छ। कविले भनेझैँ: «के म आफ्नो आवश्यकता भनूँ, कि तिम्रो लज्जाशीलताले नै मेरो आवश्यकता पूरा गरिसकेको छ? तिम्रो स्वभाव लज्जाशीलता हो। कुनै दिन कसैले तिम्रो प्रशंसा गरेपछि, उसको प्रशंसा नै उसको माग गर्नका लागि पर्याप्त हुन्छ।»

यहाँ हिदायतको अर्थ मार्गदर्शन र तौफीक हो। यहाँजस्तै हिदायतलाई सीधै कर्मको रूपमा प्रयोग गर्न सकिन्छ: «हामीलाई सोझो बाटो देखाऊ»। यसमा हामीलाई प्रेरणा देऊ, तौफीक देऊ, प्रदान गर वा देऊ भन्ने अर्थ समावेश छ। «र हामीले उसलाई दुई बाटा देखायौँ» (कुरआन, ९०:१०) अर्थात्, हामीले उसलाई भलाइ र खराबी दुवै स्पष्ट गर्‍यौँ।

हिदायतलाई «तर्फ» भन्ने उपसर्गसँग पनि प्रयोग गरिन्छ, जस्तै: «उहाँले उसलाई चुन्नुभयो र सोझो बाटोतर्फ मार्गदर्शन गर्नुभयो» (कुरआन, १६:१२१); «तिनीहरूलाई नरकको बाटोतर्फ लैजाऊ» (कुरआन, ३७:२३)। यसको अर्थ मार्ग देखाउनु र त्यसतर्फ डोर्‍याउनु हो। अल्लाहको वचन «निश्चय नै तिमीले सोझो बाटोतर्फ मार्गदर्शन गर्छौ» (कुरआन, ४२:५२) पनि यही अर्थमा हो। हिदायतलाई «का लागि» भन्ने उपसर्गसँग पनि प्रयोग गरिन्छ, जस्तै स्वर्गवासीहरूले भन्नेछन्: «सबै प्रशंसा अल्लाहकै लागि हो, जसले हामीलाई यसतर्फ मार्गदर्शन गर्नुभयो» (कुरआन, ७:४३), अर्थात्, उहाँले हामीलाई यसको तौफीक दिनुभयो र यसका योग्य बनाउनुभयो।

सोझो बाटोबारे इमाम अबू जअफर इब्न जरीरले भने: «तफ्सीर गर्ने सबै विद्वानको सर्वसम्मत मत छ कि सोझो बाटो भनेको त्यस्तो स्पष्ट बाटो हो, जसमा कुनै बाङ्गोपन छैन। सबै अरब भाषामा पनि यसको अर्थ यही हो। यसका उदाहरणमध्ये जरीर इब्न अतिय्या अल-खत्फीको यो भनाइ छ: “अमीरुल्-मुमिनीन सोझो बाटोमा छन्, पानीका स्रोतहरू बाङ्गा भए पनि।”» उनले भने: «यस अर्थका प्रमाणहरू गनेर नसकिने गरी धेरै छन्।»

त्यसपछि उनले भने: «अरबहरूले ‘सोझो बाटो’लाई रूपकका रूपमा प्रयोग गरी सोझोपन वा बाङ्गोपनका रूपमा वर्णन गर्न सकिने हरेक भनाइ र कर्मका लागि प्रयोग गर्छन्; सोझो कुरालाई यसको सोझोपनले र बाङ्गो कुरालाई यसको बाङ्गोपनले वर्णन गर्छन्।»

त्यसपछि पूर्ववर्ती र पछिल्ला तफ्सीरकारहरूले «सोझो बाटो»को व्याख्यामा फरक-फरक अभिव्यक्ति प्रयोग गरे, यद्यपि ती सबैको सार एउटै हो: अल्लाह र उहाँका रसूलको अनुसरण गर्नु। यो अल्लाहको किताब हो भनेर पनि भनिएको छ। इब्न अबी हातिमले भने: हामीलाई अल-हसन इब्न अरफा’ले बयान गरे; उनले भने, मलाई यह्या इब्न यमानले बयान गरे; उनले हम्जा अज़-ज़य्यातबाट, उनले सअद—जो अबू अल-मुख्तार अत-ताई हुन्—बाट, उनले अल-हारिस अल-अवरका भतिजाबाट, उनले अल-हारिस अल-अवरबाट र उनले अली इब्न अबी तालिब (अल्लाह उहाँसँग प्रसन्न होऊन्)बाट बयान गरे कि अल्लाहका रसूल (सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम)ले भन्नुभयो: «सोझो बाटो भनेको अल्लाहको किताब हो।»

इब्न जरीरले पनि हम्जा इब्न हबीब अज़-ज़य्यातको रिवायतबाट यही हदीस बयान गरेका छन्। अहमद र तिर्मिजीले पनि अल-हारिस अल-अवरको अली (रजियल्लाहु अन्हु)बाटको मर्फू रिवायतबाट बयान गरेका छन्: «यो अल्लाहको बलियो डोरी हो, यो बुद्धिमत्तापूर्ण उपदेश हो र यो सोझो बाटो हो।» यो अली (रजियल्लाहु अन्हु)बाट मوقूफ रूपमा पनि बयान गरिएको छ; र यही बढी मिल्दो देखिन्छ, अल्लाह नै बढी जान्नुहुन्छ।

अस-सौरीले मन्सूरबाट, उनले अबू वाइलबाट र उनले अब्दुल्लाहबाट बयान गरेका छन्: «सोझो बाटो भनेको अल्लाहको किताब हो।» यो इस्लाम हो पनि भनिएको छ। अद-दह्हाकले इब्न अब्बासबाट बयान गरे: जिब्रईल (अलैहिस्सलाम)ले मुहम्मद (सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम)लाई भने: «हे मुहम्मद, भन: ‘हामीलाई सोझो बाटो देखाऊ।’» यसको अर्थ: हामीलाई मार्गदर्शन गर्ने बाटो देखाऊ; त्यो अल्लाहको धर्म हो, जसमा कुनै बाङ्गोपन छैन।

मयमून इब्न महरानले इब्न अब्बासबाट «हामीलाई सोझो बाटो देखाऊ»को अर्थ इस्लाम हो भनेर बयान गरेका छन्। इस्माईल इब्न अब्दुर्रहमान अस-सुद्दी अल-कबीरले अबू मालिक र अबू सालिहबाट, उनीहरूले इब्न अब्बासबाट; मुर्रा अल-हमदानीले इब्न मसऊदबाट; र नबी (सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम)का केही सहाबाबाट बयान गरेका छन् कि उनीहरूले भने: «हामीलाई सोझो बाटो देखाऊ»को अर्थ इस्लाम हो। अब्दुल्लाह इब्न मुहम्मद इब्न उकैलले जाबिरबाट बयान गरेका छन्: «हामीलाई सोझो बाटो देखाऊ» भनेको इस्लाम हो; र त्यो आकाश र पृथ्वीबीचको दूरीभन्दा पनि विशाल छ।

इब्न अल-हनफिय्याले «हामीलाई सोझो बाटो देखाऊ»को अर्थ अल्लाहको धर्म हो, जसबाहेक उहाँले बन्दाहरूबाट अरू कुनै धर्म स्वीकार गर्नुहुन्न, भनेका छन्। अब्दुर्रहमान इब्न ज़ैद इब्न अस्लमले भने: «हामीलाई सोझो बाटो देखाऊ» भनेको इस्लाम हो।

इमाम अहमदले आफ्नो मुस्नदमा बयान गरेको यो हदीस पनि यसै विषयमा छ। उनले भने: हामीलाई अल-हसन इब्न सव्वार अबू अल-अला’ले बयान गरे; उनले लैस—अर्थात् इब्न सअद—बाट, उनले मुआविया इब्न सालिहबाट; अब्दुर्रहमान इब्न जुबैर इब्न नुफैरले आफ्ना पिता, उनले अन-नव्वास इब्न समआन र उनले अल्लाहका रसूल (सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम)बाट बयान गरे। उहाँले भन्नुभयो: «अल्लाहले एउटा उदाहरण दिनुभएको छ: एउटा सोझो बाटो, जसको दुवैतिर पर्खालहरू छन् र ती पर्खालहरूमा खुला ढोकाहरू छन्। ढोकाहरूमा झुन्ड्याइएका पर्दाहरू छन्।

बाटोको मुखमा एउटा आह्वान गर्नेले भन्छ: “हे मानिसहरू, सबै जना बाटोमा प्रवेश गर र बाङ्गो नलाग।” बाटोमाथिबाट अर्को आह्वान गर्नेले बोलाउँछ। जब कुनै मानिसले ती ढोकामध्ये कुनै एउटा खोल्न खोज्छ, उसले भन्छ: “धिक्कार छ तिमीलाई, त्यो नखोल; किनकि तिमीले खोलेमा त्यसमा प्रवेश गर्नेछौ।” त्यो बाटो इस्लाम हो, दुवैतिरका पर्खालहरू अल्लाहका सीमाहरू हुन्, खुला ढोकाहरू अल्लाहले निषेध गर्नुभएका कुराहरू हुन्।

बाटोको मुखमा आह्वान गर्ने अल्लाहको किताब हो, र बाटोमाथिबाट बोलाउने हरेक मुस्लिमको हृदयमा रहेको अल्लाहको उपदेश हो।» इब्न अबी हातिम र इब्न जरीरले पनि लैस इब्न सअदकै रिवायतबाट यो हदीस बयान गरेका छन्। तिर्मिजी र नसाईले पनि अली इब्न हुजरबाट, उनले बकिय्याबाट, उनले बुजैर इब्न सअदबाट, उनले खालिद इब्न मअदानबाट, उनले जुबैर इब्न नुफैरबाट र उनले अन-नव्वास इब्न समआनबाट यही हदीस बयान गरेका छन्। यसको सनद सही छ, अल्लाह नै बढी जान्नुहुन्छ।

मुजाहिदले «हामीलाई सोझो बाटो देखाऊ»को अर्थ सत्य हो भनेका छन्। यो व्याख्या अरूभन्दा व्यापक छ र पहिले उल्लेख गरिएका व्याख्यासँग बाझिँदैन। इब्न अबी हातिम र इब्न जरीरले अबू अन-नदर हाशिम इब्न अल-कासिमको हदीसबाट बयान गरेका छन्: हामीलाई हम्जा इब्न अल-मुगीरा’ले बयान गरे; उनले आसिम अल-अहवलबाट र उनले अबू अल-आलियाबाट «हामीलाई सोझो बाटो देखाऊ»बारे बयान गरे कि उनले भने: «यो नबी (सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम) र उहाँपछि उहाँका दुई साथीहरू हुन्।» आसिमले भने: हामीले यो कुरा अल-हसनलाई सुनायौँ।

उनले भने: «अबू अल-आलियाले ठीक भने र सल्लाह दिए।» यी सबै भनाइहरू सही छन् र एकअर्कासँग मेल खान्छन्। जसले नबी (सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम)को अनुसरण गर्छ र उहाँपछि आएका अबू बक्र र उमरको मार्ग अपनाउँछ, उसले सत्यको अनुसरण गरेको हुन्छ। जसले सत्यको अनुसरण गर्छ, उसले इस्लामको अनुसरण गरेको हुन्छ।

जसले इस्लामको अनुसरण गर्छ, उसले कुरआनको अनुसरण गरेको हुन्छ—र कुरआन अल्लाहको किताब, उहाँको बलियो डोरी र उहाँको सोझो बाटो हो। यी सबै व्याख्याहरू सही छन् र एकअर्कालाई पुष्टि गर्छन्। सबै प्रशंसा अल्लाहकै लागि हो।

अत-तबरानीले बयान गरे: हामीलाई मुहम्मद इब्न अल-फदल अस-सक़तीले बयान गरे; उनले इब्राहीम इब्न महदी अल-मिसीसीबाट, उनले यह्या इब्न जकरिय्या इब्न अबी जायदाबाट, उनले अल-अमशबाट, उनले अबू वाइलबाट र उनले अब्दुल्लाहबाट बयान गरे: «सोझो बाटो भनेको त्यो बाटो हो, जसमा अल्लाहका रसूल (सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम)ले हामीलाई छोड्नुभएको थियो।»

यसैले इमाम अबू जअफर इब्न जरीर (अल्लाह उहाँमाथि कृपा गरून्)ले भने: «मेरो विचारमा यस आयत—‘हामीलाई सोझो बाटो देखाऊ’—को व्याख्यामा सबैभन्दा उपयुक्त अर्थ यो हो: तिमीले आफ्ना दासहरूमध्ये जसलाई अनुग्रह प्रदान गर्‍यौ, उनीहरूका भनाइ र कर्ममध्ये तिमीले मन पराएको कुरामा हामीलाई दृढ रहन तौफीक देऊ। यही सोझो बाटो हो।

किनकि अल्लाहले अनुग्रह प्रदान गर्नुभएका नबीहरू, सत्यनिष्ठहरू, शहीदहरू र सदाचारीहरूलाई जुन कुरामा तौफीक दिइयो, त्यसमा तौफीक पाउने व्यक्ति इस्लाम, रसूलहरूको सत्यता स्वीकार्ने, किताबलाई दृढतापूर्वक समात्ने, अल्लाहले आदेश दिनुभएको कुरा गर्ने, उहाँले निषेध गर्नुभएको कुराबाट रोकिने, नबी (सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम)को मार्ग र चार खलीफा तथा हरेक सदाचारी बन्दाको मार्ग अनुसरण गर्ने कुरामा तौफीक पाएको हुन्छ। यी सबै सोझो बाटोका अंश हुन्।»

यदि भनियो: «विश्वासीले आफैँ त्यसमा रहेको अवस्थामा पनि हरेक नमाज र अरू समयमा मार्गदर्शन किन माग्छ? के यो प्राप्त भइसकेको कुरा फेरि माग्नु होइन?» उत्तर हो: होइन। यदि बन्दालाई रातदिन मार्गदर्शन माग्नुपर्ने आवश्यकता नभएको भए अल्लाहले उसलाई यस्तो माग गर्न निर्देशन दिनुहुने थिएन।

बन्दालाई हरेक घडी र हरेक अवस्थामा अल्लाहको आवश्यकता छ—मार्गदर्शनमा स्थिर राखिन, त्यसमा दृढ हुन, त्यसलाई बुझ्न, त्यसमा वृद्धि पाउन र त्यसलाई निरन्तर अपनाइरहन। अल्लाहले चाहेकोबाहेक बन्दाले आफ्नै लागि न लाभको स्वामित्व राख्छ, न हानिको। त्यसैले अल्लाहले उसलाई हरेक समयमा उहाँसँग सहायता, स्थिरता र तौफीक माग्न निर्देशन दिनुभयो। अल्लाहसँग माग्न सफल हुने व्यक्ति नै भाग्यमानी हो, किनकि अल्लाहले उहाँसँग दुआ गर्नेको दुआ स्वीकार गर्ने जिम्मा लिनुभएको छ—विशेषतः रातको समयमा र दिनको किनाराहरूमा उहाँको खाँचोमा परेको, विवश र आश्रित व्यक्तिको।

अल्लाहले भन्नुभएको छ: «हे ईमान ल्याएकाहरू, अल्लाह, उहाँका रसूल, उहाँका रसूलमाथि अवतरित गरिएको किताब र यसअघि अवतरित गरिएका किताबहरूमाथि ईमान ल्याओ…» (कुरआन, ४:१३६)। उहाँले ईमान ल्याइसकेका मानिसहरूलाई फेरि ईमान ल्याउन आदेश दिनुभएको छ, तर त्यसो हुनु पहिले नै पूरा भइसकेको कुरा फेरि प्राप्त गर्नु होइन। यसको अभिप्राय ईमानमा दृढ रहनु, त्यसलाई निरन्तर कायम राख्नु र त्यसमा सहायक हुने कर्महरूमा लागिरहनु हो। अल्लाह नै बढी जान्नुहुन्छ।

अल्लाहले आफ्ना ईमानवाला बन्दाहरूलाई यसो भन्न आदेश दिनुभएको छ: «हे हाम्रा पालनकर्ता, हामीलाई मार्गदर्शन गरिसकेपछि हाम्रा हृदयहरूलाई बाङ्गो नबनाऊ र आफ्नातर्फबाट हामीलाई कृपा प्रदान गर। निश्चय नै तिमी नै अत्यन्त दानशील छौ» (कुरआन, ३:८)। अबू बक्र (रजियल्लाहु अन्हु)ले मग्रिबको नमाजको तेस्रो रकअतमा सूरा अल-फातिहापछि यो आयत बिस्तारै पढ्ने गर्नुहुन्थ्यो। त्यसैले «हामीलाई सोझो बाटो देखाऊ»को अर्थ हो: हामीलाई त्यसैमा निरन्तर राख र त्यसबाट अरू बाटोतर्फ नफर्काऊ।

«हामीलाई मार्गदर्शन गर» भन्ने वचनले आफ्ना विश्वासी दाजुभाइहरूको आवश्यकतालाई पनि समेट्छ।

जब बन्दाले «हामीलाई सोझो बाटो देखाऊ»देखि अन्त्यसम्म पढ्छ, तब अल्लाहले भन्नुहुन्छ: «यो मेरो बन्दाका लागि हो र मेरो बन्दाले जे मागेको छ त्यो उसैका लागि हो» भन्ने हदीस पहिले उल्लेख भइसकेको छ। «ती मानिसहरूको बाटो, जसलाई तिमीले अनुग्रह प्रदान गर्‍यौ» (صِرَاطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ) भन्ने वचनले सोझो बाटोको व्याख्या गर्छ। व्याकरणविद्हरूका अनुसार यो त्यसको بدل हो; र यसलाई عطف بيان मान्न पनि सकिन्छ। अल्लाह नै बढी जान्नुहुन्छ।

«जसलाई तिमीले अनुग्रह प्रदान गर्‍यौ» ती मानिसहरू हुन्, जसको उल्लेख सूरा अन-निसामा छ: «जसले अल्लाह र रसूलको आज्ञापालन गर्छ, त्यस्ता मानिसहरू अल्लाहले अनुग्रह प्रदान गर्नुभएका नबीहरू, सत्यनिष्ठहरू, शहीदहरू र सदाचारीहरूसँग हुनेछन्। उनीहरू कति असल साथी हुन्! यो अल्लाहको अनुग्रह हो र जान्नेका रूपमा अल्लाह पर्याप्त हुनुहुन्छ» (कुरआन, ४:६९–७०)। अद-दह्हाकले इब्न अब्बासबाट बयान गरे: «तिमीले आफ्नो आज्ञापालन र इबादतका कारण अनुग्रह प्रदान गरेका फरिश्ताहरू, नबीहरू, सत्यनिष्ठहरू, शहीदहरू र सदाचारीहरूको बाटो।»

यो हाम्रा पालनकर्ताको वचन «जसले अल्लाह र रसूलको आज्ञापालन गर्छ, त्यस्ता मानिसहरू अल्लाहले अनुग्रह प्रदान गर्नुभएकाहरूसँग हुनेछन्…»सँग मिल्दोजुल्दो छ। अबू जअफरले अर-रबी इब्न अनसबाट बयान गरे: «जसलाई तिमीले अनुग्रह प्रदान गर्‍यौ» भनेको नबीहरू हुन्। इब्न जुरीजले इब्न अब्बासबाट बयान गरे: उनीहरू विश्वासीहरू हुन्। मुजाहिदले पनि यस्तै भनेका छन्।

वकीअले उनीहरू मुस्लिमहरू हुन् भनेका छन्। अब्दुर्रहमान इब्न ज़ैद इब्न अस्लमले उनीहरू नबी (सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम) र उहाँसँग भएका मानिसहरू हुन् भनेका छन्। इब्न अब्बासबाट आएको पहिलेको व्याख्या अझ व्यापक छ, अल्लाह नै बढी जान्नुहुन्छ।

अल्लाहको वचन «क्रोध गरिएकाहरूको होइन र पथभ्रष्टहरूको पनि होइन» (غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلَا الضَّالِّينَ)को अर्थ हो: हामीलाई पहिले वर्णन गरिएका र चिनाइएका मानिसहरूको बाटो देखाऊ—अर्थात्, मार्गदर्शन, स्थिरता र अल्लाह तथा उहाँका रसूलको आज्ञापालन गर्ने, उहाँका आदेश पालना गर्ने र उहाँका निषेध तथा चेतावनीहरू त्याग्ने मानिसहरूको बाटो। क्रोध गरिएकाहरूको बाटो होइन; उनीहरूको इच्छाशक्ति बिग्रिएको थियो, उनीहरूले सत्य जाने तर त्यसबाट विमुख भए। अनि पथभ्रष्टहरूको बाटो पनि होइन; उनीहरूसँग ज्ञान थिएन, त्यसैले उनीहरू पथभ्रष्टतामा अलमलिए र सत्यतर्फ मार्ग पाउन सकेनन्।

«ولا»मा لا थपेर भनाइलाई जोड दिइएको छ, ताकि यहाँ दुईवटा बिग्रिएका बाटा छन् भन्ने कुरा स्पष्ट होस्: यहूदीहरू र इसाईहरूको बाटो। केही व्याकरणविद्हरूले यहाँ «غير»लाई अपवाद जनाउने शब्द मानेका छन्। त्यसअनुसार यो अपवाद छुट्टिएको हुन्छ, किनकि उनीहरू अनुग्रह प्राप्त गर्नेहरूमा पर्दैनन्। तर हामीले प्रस्तुत गरेको व्याख्या बढी उचित छ; कविको यो भनाइ त्यसको प्रमाण हो: «मानौँ तिमी बनू अक़ीशका ऊँटहरूमध्ये एउटा ऊँट हौ, जसका खुट्टानजिक छालाको पानीको भाँडो खडखडाउँछ।»

अर्थात्, «तिमी बनू अक़ीशका ऊँटहरूमध्ये एउटा ऊँट हौ»; यहाँ वर्णित वस्तुको नाम हटाएर त्यसको विशेषण मात्र प्रयोग गरिएको छ। त्यस्तै «क्रोध गरिएकाहरू होइन»को अर्थ «क्रोध गरिएकाहरूको बाटो होइन» हो; सन्दर्भले स्पष्ट पारेको हुँदा «बाटो» शब्द हटाएर त्यसमा सम्बन्धित शब्द मात्र उल्लेख गरिएको छ। अल्लाहको वचन «हामीलाई सोझो बाटो देखाऊ, ती मानिसहरूको बाटो जसलाई तिमीले अनुग्रह प्रदान गर्‍यौ»पछि «क्रोध गरिएकाहरू होइन» भनिएको छ।

«ولا الضالين»मा «لا» अतिरिक्त हो र यसको अर्थ «क्रोध गरिएकाहरू र पथभ्रष्टहरू होइन» हो भन्ने पनि केहीले ठानेका छन्। उनीहरूले अल-अज्जाजको यो पङ्क्ति प्रमाणका रूपमा प्रस्तुत गरे: «उसले यस्तो कुवामा रात बितायो, जसमा न हور थियो, न उसलाई थाहा थियो»; उनीहरूका अनुसार यसको अर्थ «होर भएको कुवामा» हो। तर हामीले पहिले भनेको व्याख्या नै सही हो।

यसैले अबू उबैद कासिम इब्न सलामले आफ्नो «فضائل القرآن» पुस्तकमा अबू मुआवियाबाट, उनले अल-अमशबाट, उनले इब्राहीमबाट, उनले अल-अस्वदबाट र उनले उमर इब्न अल-खत्ताब (रजियल्लाहु अन्हु)बाट बयान गरेका छन् कि उहाँले «क्रोध गरिएकाहरू होइन, र पथभ्रष्टहरू पनि होइन» भनेर «غير»लाई दोहोर्‍याएर पढ्नुहुन्थ्यो। यो सनद सही छ। यसलाई उहाँले व्याख्याका रूपमा पढ्नुभएको मानिन्छ। यसले हामीले भनेको कुरा पुष्टि गर्छ: «لا» निषेधलाई जोड दिन र दुवै बाटालाई अलग-अलग स्पष्ट पार्न ल्याइएको हो, ताकि हरेकबाट बचियोस्।

ईमानवालाहरूको बाटो सत्यको ज्ञान र त्यसअनुसारको कर्म दुवै समेट्छ। यहूदीहरूले कर्म गुमाए, इसाईहरूले ज्ञान गुमाए। यसै कारण क्रोध यहूदीहरूसँग र पथभ्रष्टता इसाईहरूसँग सम्बन्धित गरिएको हो: जानेर पनि त्याग्ने व्यक्ति क्रोधको योग्य हुन्छ, तर नजानेको व्यक्ति त्यस्तो हुँदैन। इसाईहरूले कुनै उद्देश्य राखे पनि त्यससम्म पुग्ने मार्ग पाएनन्, किनकि उनीहरूले सही बाटो—सत्य रसूलको अनुसरण—अपनाएनन्; यसैले उनीहरू पथभ्रष्ट भए।

यहूदी र इसाई दुवै पथभ्रष्ट र क्रोधका पात्र हुन्, तर यहूदीहरूको सबैभन्दा विशिष्ट गुण क्रोध र इसाईहरूको सबैभन्दा विशिष्ट गुण पथभ्रष्टता हो। हदीस र आसारहरू पनि यही अर्थमा आएका छन्।

इमाम अहमदले भने: हामीलाई मुहम्मद इब्न जअफरले बयान गरे; उनले भने, मैले शुबाबाट सुनेँ; उनले भने, मैले सम्माक इब्न हरबलाई सुनेँ; उनले इबाद इब्न हुबैशबाट बयान गरे; उनले अदी इब्न हातिमबाट बयान गरे: अल्लाहका रसूल (सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम)का घोडचढीहरू आए र मेरी फुपू तथा अरू केही मानिसलाई समातेर ल्याए। उनीहरूलाई रसूल (सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम)सामु उभ्याइयो। मेरी फुपूले भनिन्: «हे अल्लाहका रसूल, यहाँ आउने यात्री फर्किसक्यो र सन्तान पनि टाढा भइसके। म धेरै वृद्धा हुँ र कुनै सेवा गर्न सक्दिनँ।

अल्लाहले तपाईंलाई अनुग्रह प्रदान गरून्, तपाईं पनि ममाथि अनुग्रह गर्नुहोस्।» उहाँले सोध्नुभयो: «तिम्रो संरक्षक को हो?» उनले भनिन्: «अदी इब्न हातिम।» उहाँले भन्नुभयो: «त्यही व्यक्ति, जो अल्लाह र उहाँका रसूलबाट भाग्यो?» उनले भनिन्: «तैपनि ममाथि अनुग्रह गर्नुहोस्।»

जब उहाँ फर्कनुभयो, उहाँको छेउमा अली हुनुपर्छ भन्ने लाग्ने एक जना व्यक्ति थिए। उनले भने: «उहाँसँग सवारीको व्यवस्था माग।» उनले मागिन् र उहाँले उनलाई व्यवस्था मिलाइदिनुभयो। त्यसपछि उनी मकहाँ आएर भनिन्: «उनले त यस्तो व्यवहार गरे, जुन तिम्रा पिताले गर्ने थिएनन्।

फलानो उनीकहाँ आएर केही पाए, फलानो आएर केही पाए।» म उहाँकहाँ गएँ। उहाँको छेउमा एउटी महिला र एक-दुई बालबालिका थिए। उनीहरू नबी (सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम)सँग कति नजिक थिए भन्ने कुरा पनि बयान गरिएको छ। मैले बुझें—उहाँ न किसरा राजा हुनुहुन्छ, न कैसर।

उहाँले भन्नुभयो: «हे अदी, ‘अल्लाहबाहेक अरू कोही पूज्य छैन’ भनेर भनिनु तिमीलाई केले रोक्छ? अल्लाहबाहेक अरू कुनै पूज्य छ र?» उनले भने: «‘अल्लाह सबैभन्दा महान् हुनुहुन्छ’ भनिनु तिमीलाई केले रोक्छ? अल्लाहभन्दा महान् कोही छ र?»

अदीले भने: त्यसपछि म इस्लाममा प्रवेश गरेँ। मैले उहाँको अनुहार प्रसन्न भएको देखें। उहाँले भन्नुभयो: «क्रोध गरिएकाहरू यहूदी हुन् र पथभ्रष्टहरू इसाई हुन्।» हदीसको बाँकी भाग पनि उल्लेख गरिएको छ। तिर्मिजीले सम्माक इब्न हरबकै रिवायतबाट यो हदीस बयान गरेका छन् र भनेका छन्: «यो हसन ग़रीब हदीस हो।

हामीलाई यो उहाँकै हदीसबाट मात्र थाहा छ।» म भन्छु: हम्माद इब्न सलमाले सम्माकबाट, उनले मुर्री इब्न क़त्रीबाट र उनले अदी इब्न हातिमबाट यो बयान गरेका छन्। अदीले भने: मैले अल्लाहका रसूल (सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम)सँग अल्लाहको वचन «क्रोध गरिएकाहरू होइन»बारे सोधेँ। उहाँले भन्नुभयो: «उनीहरू यहूदी हुन्।»

मैले सोधेँ: «पथभ्रष्टहरू?» उहाँले भन्नुभयो: «इसाईहरू पथभ्रष्ट हुन्।» सुफयान इब्न उयैनाले इस्माईल इब्न अबी खालिदबाट, उनले अश-शअबीबाट र उनले अदी इब्न हातिमबाट पनि यही रिवायत गरेका छन्। अदीको यो हदीस विभिन्न सनद र धेरै शब्दरूपमा आएको छ, जसलाई यहाँ सबै उल्लेख गर्दा लामो हुनेछ।

अब्दुर्रज्जाकले बयान गरे: हामीलाई मअमरले, उनले बुदैल अल-उकैलीबाट; उनले अब्दुल्लाह इब्न शकीकले आफूलाई यस्तो व्यक्तिबाट सुनाएको बताए, जसले नबी (सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम)लाई उहाँ वादी अल-कुरामा घोडामा सवार हुँदा सुनेका थिए। बनू कैनका एक व्यक्तिले सोधे: «हे अल्लाहका रसूल, यी को हुन्?» उहाँले भन्नुभयो: «क्रोध गरिएकाहरू» र यहूदीतर्फ सङ्केत गर्नुभयो। «पथभ्रष्टहरू भनेका इसाई हुन्।»

जुबैरी, उर्वा र खालिद अल-हज्जाले पनि अब्दुल्लाह इब्न शकीकबाट यो रिवायत गरेका छन्, तर उनीहरूले नबी (सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम)लाई सुन्ने व्यक्ति उल्लेख गरेका छैनन्। उर्वाको रिवायतमा त्यो व्यक्ति अब्दुल्लाह इब्न उमर हुन् भनिएको छ; अल्लाह नै बढी जान्नुहुन्छ। इब्न मरदुवैहले इब्राहीम इब्न तहमनबाट, उनले बुदैल इब्न मैसराबाट, उनले अब्दुल्लाह इब्न शकीकबाट र उनले अबू जर्रबाट बयान गरेका छन्: मैले अल्लाहका रसूल (सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम)सँग क्रोध गरिएकाहरू को हुन् भनेर सोधेँ। उहाँले भन्नुभयो: «यहूदीहरू।» मैले सोधेँ: «पथभ्रष्टहरू?» उहाँले भन्नुभयो: «इसाईहरू।»

अस-सुद्दीले अबू मालिक र अबू सालिहबाट, उनीहरूले इब्न अब्बासबाट; मुर्रा अल-हमदानीले इब्न मसऊदबाट; र नबी (सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम)का केही सहाबाबाट बयान गरेका छन् कि «क्रोध गरिएकाहरू» यहूदीहरू हुन् र «पथभ्रष्टहरू» इसाईहरू हुन्। अद-दह्हाक र इब्न जुरीजले इब्न अब्बासबाट पनि यही बयान गरेका छन्। अर-रबी इब्न अनस, अब्दुर्रहमान इब्न ज़ैद इब्न अस्लम र अरू धेरैले पनि यही भनेका छन्। इब्न अबी हातिमले भने: «यस विषयमा तफ्सीरकारहरूबीच कुनै मतभेद छ भन्ने मलाई थाहा छैन।»

यी इमामहरूले भनेको—यहूदीहरू क्रोध गरिएकाहरू र इसाईहरू पथभ्रष्ट हुन्—भन्ने कुराको प्रमाण पहिले उल्लेख गरिएको हदीस र सूरा अल-बकरामा इस्राईलका सन्तानलाई सम्बोधन गर्दै भनिएको अल्लाहको वचन हो: «अल्लाहले आफ्ना बन्दाहरूमध्ये जसलाई चाहनुहुन्छ, उहाँमाथि आफ्नो अनुग्रह अवतरित गर्नुहुन्छ भन्ने ईर्ष्याले उनीहरूले अल्लाहले अवतरित गर्नुभएको कुरालाई अस्वीकार गरेर आफ्ना आत्माहरू बेच्नु कति नराम्रो हो! अतः उनीहरूले क्रोधमाथि क्रोध प्राप्त गरे र काफिरहरूका लागि अपमानजनक यातना छ» (कुरआन, २:९०)। सूरा अल-माइदामा उहाँले भन्नुभयो: «भन: अल्लाहकहाँ प्रतिफलका दृष्टिले यसभन्दा खराब मानिसहरूबारे म तिमीहरूलाई बताऊँ?

उनीहरू ती हुन्, जसलाई अल्लाहले धिक्कार्नुभयो, उनीहरूमाथि क्रोधित हुनुभयो, उनीहरूमध्ये केहीलाई बाँदर र सुँगुर बनाउनुभयो र उनीहरूले तागूतको उपासना गरे। उनीहरूको स्थान झन् खराब छ र उनीहरू सोझो बाटोबाट बढी पथभ्रष्ट छन्» (कुरआन, ५:६०)। उहाँले भन्नुभयो: «इस्राईलका सन्तानमध्ये काफिरहरूलाई दाऊद र मर्यमका छोरा ईसा (अलैहिमस्सलाम)को जिब्रोद्वारा धिक्कारियो। यो उनीहरूले अवज्ञा र सीमा उल्लङ्घन गरेका कारण थियो।

उनीहरू आफूले गरेको नराम्रो कामबाट एकअर्कालाई रोक्दैनथे। उनीहरूले गरेको काम कति नराम्रो थियो!» (कुरआन, ५:७८–७९)।

जीवनीग्रन्थमा ज़ैद इब्न अम्र इब्न नुफैलको प्रसङ्ग छ। उनी र उनका केही साथीहरू सत्य धर्म खोज्न शामतर्फ निस्केका थिए। यहूदीहरूले उनलाई भने: «तिमीले अल्लाहको क्रोधको हिस्सा नलिएसम्म हाम्रो धर्ममा प्रवेश गर्न सक्दैनौ।» उनले भने: «म त अल्लाहको क्रोधबाट भाग्दै छु।»

इसाईहरूले भने: «तिमीले अल्लाहको असन्तुष्टिको हिस्सा नलिएसम्म हाम्रो धर्ममा प्रवेश गर्न सक्दैनौ।» उनले भने: «म त्यसो गर्न सक्दिनँ।» उनी आफ्नै प्राकृतिक स्वभावमा कायम रहे, मूर्तिपूजा र बहुदेववादीहरूको धर्मबाट अलग बसे, अनि यहूदी वा इसाईहरूमध्ये कसैको धर्ममा प्रवेश गरेनन्। उनका साथीहरू भने इसाई भए र इसाई धर्ममा प्रवेश गरे, किनकि त्यसबेला उनीहरूलाई यो यहूदी धर्मभन्दा नजिक लाग्यो।

उनीहरूमध्ये वरक़ा इब्न नौफल पनि थिए। अल्लाहले आफ्ना नबीलाई पठाउनुभएपछि वरक़ालाई उहाँमार्फत मार्गदर्शन गर्नुभयो; उनले अवतरित भएको प्रकाशमा ईमान ल्याए। अल्लाह उहाँसँग प्रसन्न होऊन्।

(मस्अला) विद्वानहरूको सही मतअनुसार ضाद (ض) र ज़ा (ظ)बीचको उच्चारण पूर्ण रूपमा छुट्याउन नसकिएको अवस्थामा त्यसलाई क्षम्य मानिन्छ, किनकि यी दुवै अक्षरको उच्चारणस्थल एकअर्कासँग नजिक छन्। ضादको उच्चारण जिब्रोको किनाराको अगाडिको भाग र त्यससँग लाग्ने दाँतबाट हुन्छ; ظा’को उच्चारण जिब्रोको टुप्पो र माथिल्ला अगाडिका दाँतका किनाराबाट हुन्छ। दुवै अक्षर स्वरित, घर्षी र मطبق अक्षर हुन्। यसकारण तीमध्ये एउटा अर्काको ठाउँमा उच्चारण गर्ने, यदि व्यक्तिले छुट्याउन सक्दैन भने, क्षम्य छ।

अल्लाह नै बढी जान्नुहुन्छ। «म ضाद बोलेका मानिसहरूमध्ये सबैभन्दा स्पष्ट वक्ता हुँ» भन्ने हदीसको कुनै आधार छैन, अल्लाह नै बढी जान्नुहुन्छ।

**अध्याय:** सात आयत भएको यो महान् सूराले अल्लाहको प्रशंसा, महिमा र उहाँका उच्चतम गुणहरू समेट्ने सुन्दर नामहरूको उल्लेखद्वारा उहाँको स्तुति समेटेको छ। यसले परलोक—प्रतिफलको दिन—को पनि उल्लेख गर्छ। यसमा बन्दाहरूलाई अल्लाहसँग माग्न र उहाँसामु विनम्रतापूर्वक प्रार्थना गर्न, आफ्नै सामर्थ्य र शक्तिबाट आफूलाई मुक्त ठान्न, इबादतलाई उहाँका लागि विशुद्ध болгох र उहाँलाई उपास्यत्वमा एकमात्र ठान्न, उहाँसँग कुनै साझेदार, समकक्ष वा समान छैन भनी पवित्र ठहर गर्न मार्गदर्शन गरिएको छ।

यसमा उनीहरूलाई सोझो बाटो—सही धर्म—तर्फ मार्गदर्शन माग्न र त्यसमा दृढ रहन सिकाइएको छ, ताकि त्यसले उनीहरूलाई कियामतको दिन इन्द्रियले देखिने पुल पार गराएर नबीहरू, सत्यनिष्ठहरू, शहीदहरू र सदाचारीहरूका साथ स्वर्गका बगैँचासम्म पुर्‍याओस्। यस सूराले पुण्य कर्मप्रति प्रेरित गर्छ, ताकि कियामतको दिन उनीहरू ती कर्म गर्नेहरूसँग रहून्; र असत्यका बाटाहरूबाट सावधान गराउँछ, ताकि कियामतको दिन उनीहरू त्यसको अनुसरण गर्नेहरू—क्रोध गरिएकाहरू र पथभ्रष्टहरू—सँगै नउठाइऊन्।

«जसलाई तिमीले अनुग्रह प्रदान गर्‍यौ» (صِرَاطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ) भन्ने वचनमा अनुग्रहलाई अल्लाहतर्फ सम्बन्धित गरिएको छ, जबकि «क्रोध गरिएकाहरू होइन» (غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ) भन्ने वचनमा क्रोध गर्ने कर्ता उल्लेख गरिएको छैन—यद्यपि वास्तविकतामा त्यसको कर्ता उहाँ नै हुनुहुन्छ। अल्लाहको यो वचनले त्यही कुरा देखाउँछ: «के तिमीले ती मानिसहरूलाई देखेनौ, जसले अल्लाह क्रोधित हुनुभएका मानिसहरूसँग मित्रता गरे?» (कुरआन, ५८:१४)। त्यसैगरी पथभ्रष्टतालाई त्यसमा पर्नेहरूतर्फ सम्बन्धित गरिएको छ, यद्यपि अल्लाहले आफ्नो कदरअनुसार उनीहरूलाई पथभ्रष्ट पार्नुभएको हो।

उहाँले भन्नुभयो: «अल्लाहले जसलाई मार्गदर्शन गर्नुहुन्छ, ऊ नै मार्गदर्शित हुन्छ; र जसलाई उहाँले पथभ्रष्ट पार्नुहुन्छ, तिमीले उसका लागि कुनै संरक्षक वा मार्गदर्शक पाउनेछैनौ» (कुरआन, १८:१७)। उहाँले भन्नुभयो: «अल्लाहले जसलाई पथभ्रष्ट पार्नुहुन्छ, त्यसलाई कसैले मार्गदर्शन गर्न सक्दैन, र उहाँले उनीहरूलाई उनीहरूको विद्रोहमा अलमलिन छोड्नुहुन्छ» (कुरआन, ७:१८६)। यसबाहेक यस्तै अर्थ दिने अरू आयतहरू पनि छन्। ती आयतहरूले उहाँ नै मार्गदर्शन र पथभ्रष्टता प्रदान गर्ने एकमात्र हुनुहुन्छ भन्ने कुरा देखाउँछन्; कदरिय्या सम्प्रदाय र तिनीहरूको अनुसरण गर्नेहरूले भनेझैँ बन्दाहरूले आफैँ त्यो रोज्छन् र गर्छन् भन्ने होइन।

उनीहरू आफ्नो बिदअतको समर्थनमा कुरआनका अस्पष्ट आयतहरूलाई प्रमाण बनाउँछन्, तर उनीहरूलाई स्पष्ट रूपमा खण्डन गर्ने आयतहरू छोड्छन्। यही पथभ्रष्ट र विद्रोहीहरूको अवस्था हो। सही हदीसमा आएको छ: «जब तिमीहरूले कुरआनका अस्पष्ट अंशहरूको पछि लाग्नेहरूलाई देख्छौ, तिनीहरू नै ती हुन् जसलाई अल्लाहले यस वचनमा नाम दिनुभएको छ; त्यसैले उनीहरूबाट सावधान रहो।» उहाँको वचन: «जसका हृदयमा टेढोपन छ, उनीहरू त्यसबाट अस्पष्ट अंशहरूको पछि लाग्छन्» (कुरआन, ३:७) यही हो।

सबै प्रशंसा अल्लाहकै लागि हो—कुरआनमा कुनै बिदअत गर्ने व्यक्तिका लागि सही प्रमाण छैन। कुरआन सत्य र असत्यलाई स्पष्ट छुट्याउन, मार्गदर्शन र पथभ्रष्टतालाई अलग देखाउन आएको हो। यसमा कुनै विरोधाभास वा मतभेद छैन, किनकि यो प्रज्ञावान् र प्रशंसित अल्लाहको तर्फबाट अवतरित भएको हो।

**अध्याय:** सूरा अल-फातिहा पढिसकेपछि «आमीन» भन्नु मुस्तहब हो। यसलाई छोटो स्वरमा «अमीन» भनेर पनि पढिन्छ। यसको अर्थ «हे अल्लाह, स्वीकार गर» हो। यसको प्रमाण इमाम अहमद, अबू दाऊद र तिर्मिजीले वाइल इब्न हुजरबाट बयान गरेको हदीस हो।

उनले भने: मैले नबी (सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम)लाई «क्रोध गरिएकाहरूको होइन र पथभ्रष्टहरूको पनि होइन» पढेको सुनें। त्यसपछि उहाँले «आमीन» भन्नुभयो र आवाज तन्काउनुभयो। अबू दाऊदको रिवायतमा छ: उहाँले त्यसलाई उच्च स्वरमा भन्नुभयो। तिर्मिजीले भने: यो हसन हदीस हो। यो अली, इब्न मसऊद र अरूबाट पनि रिवायत गरिएको छ।

अबू हुरैराले भने: अल्लाहका रसूल (सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम)ले «क्रोध गरिएकाहरूको होइन र पथभ्रष्टहरूको पनि होइन» पढ्दा «आमीन» भन्नुहुन्थ्यो, यति ठूलो स्वरमा कि अगाडिको पङ्क्तिमा उहाँको नजिक हुनेहरूले सुन्न सक्थे। यो अबू दाऊद र इब्न माजाले रिवायत गरेका छन्। इब्न माजाको रिवायतमा थपिएको छ: मस्जिद त्यसको आवाजले गुञ्जायमान हुन्थ्यो। अद-दरकुत्नीले पनि रिवायत गरेका छन् र भनेका छन्: यसको सनद हसन छ।

बिलालले भने: «हे अल्लाहका रसूल, तपाईंले मभन्दा पहिले आमीन नभन्नुहोस्।» यो अबू दाऊदले रिवायत गरेका छन्। अबू नस्र अल-कुशैरिले अल-हसन र जअफर अस-सादिकबाट «आमीन»को मिमलाई तश्दीदसहित पढ्ने कुरा उल्लेख गरेका छन्, जस्तै «पवित्र घरको रक्षा» (آمين البيت الحرام)। हाम्रा विद्वानहरू र अरूले भनेका छन्: नमाजबाहिर हुनेले पनि आमीन भन्नु मुस्तहब हो; नमाजीका हकमा यसको महत्त्व अझ बढी छ—ऊ एक्लै नमाज पढोस्, इमाम होस् वा इमामको पछाडि नमाज पढ्ने होस्, र जुनसुकै अवस्थामा होस्।

यसको कारण सहीहैनमा अबू हुरैराबाट आएको हदीस हो। अल्लाहका रसूल (सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम)ले भन्नुभयो: «जब इमामले आमीन भन्छ, तिमीहरू पनि आमीन भन। जसको आमीन फरिश्ताहरूको आमीनसँग मेल खान्छ, उसका अघिल्ला पापहरू क्षमा गरिन्छन्।» मुस्लिमको रिवायतमा छ: अल्लाहका रसूल (सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम)ले भन्नुभयो: «तिमीहरूमध्ये कसैले नमाजमा आमीन भन्छ र आकाशका फरिश्ताहरू पनि आमीन भन्छन्, अनि तीमध्ये एउटाको आमीन अर्कोको आमीनसँग मेल खान्छ भने उसका अघिल्ला पापहरू क्षमा गरिन्छन्।»

सहीह मुस्लिममा अबू मूसा (रजियल्लाहु अन्हु)बाट मर्फू रूपमा आएको छ: «इमामले “न पथभ्रष्टहरू” भनेपछि तिमीहरू आमीन भन। अल्लाहले तिमीहरूको दुआ स्वीकार गर्नुहुनेछ।»

जुवैबरले अद-दह्हाकबाट र उनले इब्न अब्बासबाट बयान गरे: मैले भनेँ, «हे अल्लाहका रसूल, आमीनको अर्थ के हो?» उहाँले भन्नुभयो: «हे पालनकर्ता, त्यसो गरिदेऊ।» अल-जौहरीले भने: आमीनको अर्थ «त्यस्तै होस्» हो। तिर्मिजीले भने: यसको अर्थ «हाम्रो आशालाई निराश नबनाऊ» हो।

अधिकांश विद्वानले भने: यसको अर्थ «हे अल्लाह, हाम्रो दुआ स्वीकार गर» हो। अल-कुर्तुबीले मुजाहिद, जअफर अस-सादिक र हिलाल इब्न कैसानबाट «आमीन» अल्लाहका नामहरूमध्ये एउटा नाम हो भन्ने कुरा उल्लेख गरेका छन्। यो इब्न अब्बासबाट नबी (सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम)सम्म जोडिएको रिवायतमा आएको छ, तर त्यो सही होइन; अबू बक्र इब्न अल-अरबी अल-मालिकीले पनि यही भनेका छन्।

मालिकका अनुयायीहरूले इमामले आमीन नभन्ने र इमामपछाडि नमाज पढ्नेले आमीन भन्ने मत राखेका छन्। उनीहरूले मालिकले सुमय्यबाट, उनले अबू सालिहबाट र उनले अबू हुरैराबाट रिवायत गरेको हदीस प्रमाण बनाएका छन्: अल्लाहका रसूल (सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम)ले भन्नुभयो: «इमामले “न पथभ्रष्टहरू” भनेपछि तिमीहरू आमीन भन…» हदीस। उनीहरूले अबू मूसाको हदीसलाई पनि समर्थनका रूपमा लिएका छन्: «इमामले “न पथभ्रष्टहरू” पढेपछि तिमीहरू आमीन भन।» तर हामीले पहिले उल्लेख गरेको सर्वसम्मत हदीसमा छ: «जब इमामले आमीन भन्छन्, तिमीहरू पनि आमीन भन।»

नबी (सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम)ले «क्रोध गरिएकाहरूको होइन र पथभ्रष्टहरूको पनि होइन» पढेपछि आफैँ आमीन भन्नुहुन्थ्यो भन्ने कुरा पनि उल्लेख भइसकेको छ।

हाम्रा मतावलम्बीहरूबीच उच्च स्वरमा पढिने नमाजमा इमामपछाडि नमाज पढ्नेले आमीन ठूलो स्वरमा भन्ने कि नभन्ने भन्ने विषयमा मतभेद छ। मतको सार यस्तो छ: इमामले आमीन भन्न बिर्सेमा इमामपछाडि नमाज पढ्नेले ठूलो स्वरमा आमीन भन्छ—यसमा सर्वसम्मति छ। इमामले ठूलो स्वरमा आमीन भनेमा नयाँ मतअनुसार इमामपछाडि नमाज पढ्नेले ठूलो स्वरमा भन्दैन। यो अबू हनीफा र मालिकबाट आएको एउटा रिवायतको मत हो, किनकि यो अन्य नमाजीका जिक्रहरूजस्तै जिक्र हो, त्यसैले ठूलो स्वरमा भनिँदैन।

पुरानो मतअनुसार ठूलो स्वरमा भनिन्छ। यो इमाम अहमद इब्न हन्बलको मत र मालिकबाट आएको अर्को रिवायत हो; माथि उल्लेख गरिएझैँ, यसको आवाजले मस्जिद गुञ्जायमान हुन्थ्यो। हाम्रो तेस्रो मत पनि छ: मस्जिद सानो भए इमामपछाडि नमाज पढ्नेले ठूलो स्वरमा भन्दैन, किनकि उनीहरूले इमामको किराअत सुनिरहेका हुन्छन्; मस्जिद ठूलो भए ठूलो स्वरमा भन्छ, ताकि मस्जिदका सबै भागका मानिसहरूले आमीन सुन्न सकून्। अल्लाह नै बढी जान्नुहुन्छ।

इमाम अहमदले आफ्नो मुस्नदमा आयशा (रजियल्लाहु अन्हा)बाट रिवायत गरेका छन्: अल्लाहका रसूल (सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम)सामु यहूदीहरूको चर्चा भयो। उहाँले भन्नुभयो: «अल्लाहले हामीलाई मार्गदर्शन गर्नुभएको तर उनीहरू पथभ्रष्ट भएका शुक्रवारको दिन, अल्लाहले हामीलाई मार्गदर्शन गर्नुभएको तर उनीहरू पथभ्रष्ट भएका किब्ला र इमामपछाडि हाम्रो “आमीन” भन्ने कुरामध्ये कुनै कुराप्रति पनि उनीहरू हामीसँग यति ईर्ष्या गर्दैनन्, जति ईर्ष्या गर्छन्।» इब्न माजाले यही हदीस यस शब्दमा रिवायत गरेका छन्: «यहूदीहरूले सलाम र आमीन भन्ने कुरामा जति ईर्ष्या गर्छन्, त्यति अरू कुनै कुरामा गर्दैनन्।»

इब्न माजाले इब्न अब्बासबाट पनि रिवायत गरेका छन् कि अल्लाहका रसूल (सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम)ले भन्नुभयो: «यहूदीहरूले “आमीन” भन्ने कुरामा जति ईर्ष्या गर्छन्, त्यति अरू कुनै कुरामा गर्दैनन्; त्यसैले धेरै आमीन भन।» यसको सनदमा तल्हा इब्न अम्र छन्, जो कमजोर रावी हुन्। इब्न मरदुवैहले अबू हुरैराबाट रिवायत गरेका छन् कि अल्लाहका रसूल (सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम)ले भन्नुभयो: «आमीन भनेको आफ्ना ईमानवाला बन्दाहरूमाथि सम्पूर्ण संसारका पालनकर्ताको छाप हो।» अनसले बयान गरे: अल्लाहका रसूल (सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम)ले भन्नुभयो: «मलाई नमाजमा र दुआ गर्दा आमीन दिइएको छ; मभन्दा पहिले कसैलाई दिइएको थिएन, मूसा (अलैहिस्सलाम)लाई बाहेक।

मूसा दुआ गर्नुहुन्थ्यो र हारून आमीन भन्नुहुन्थ्यो। त्यसैले दुआको अन्त्य आमीनले गर, अल्लाहले तिमीहरूका दुआ स्वीकार गर्नुहुनेछ।»

म भन्छु: यहीँबाट केहीले यस महान् आयतलाई आमीन भन्ने प्रमाणका रूपमा लिएका छन्। अल्लाहले भन्नुभयो: «मूसा र हारूनले भने: “हे हाम्रा पालनकर्ता, निश्चय नै तिमीले फिरऔन र उसका प्रमुखहरूलाई सांसारिक जीवनमा शोभा र सम्पत्ति प्रदान गर्‍यौ। हे हाम्रा पालनकर्ता, उनीहरूले मानिसहरूलाई तिम्रो मार्गबाट भट्काऊन् भनेर। हे हाम्रा पालनकर्ता, उनीहरूको सम्पत्ति नष्ट गर र उनीहरूका हृदय कठोर पार, ताकि उनीहरूले पीडादायी यातना नदेखेसम्म ईमान नल्याऊन्।”

उहाँले भन्नुभयो: “तिमी दुवैको दुआ स्वीकार गरिएको छ, त्यसैले दृढ रहो र अज्ञान मानिसहरूको बाटो अनुसरण नगर।”» (कुरआन, १०:८८–८९)। दुआ मूसा (अलैहिस्सलाम)को तर्फबाट मात्र उल्लेख गरिएको छ, तर प्रसङ्गले हारून (अलैहिस्सलाम)ले आमीन भन्नुभएको कुरा देखाउँछ। त्यसैले दुआ मागेको व्यक्तिको स्तरमा उहाँलाई राखियो, किनकि अल्लाहले भन्नुभयो: «तिमी दुवैको दुआ स्वीकार गरिएको छ।»

यसले दुआमा आमीन भन्ने व्यक्ति मानौँ दुआ आफैँ मागेझैँ हुन्छ भन्ने कुरा देखाउँछ। यही कारणले केहीले भनेका छन्: इमामपछाडि नमाज पढ्नेले किराअत गर्दैन, किनकि सूरा अल-फातिहाको किराअतमा उसको आमीन भन्नु भनेको त्यो किराअत गरेसरह हो। यसैले हदीसमा आएको छ: «जसको इमाम छ, उसको किराअत इमामको किराअत हो।» बिलालले भनेको «हे अल्लाहका रसूल, तपाईंले मभन्दा पहिले आमीन नभन्नुहोस्» भन्ने कुराले पनि उच्च स्वरमा पढिने नमाजमा इमामपछाडि नमाज पढ्नेले किराअत गर्नुपर्दैन भन्ने मतलाई समर्थन गर्छ। अल्लाह नै बढी जान्नुहुन्छ।

यसै कारण इब्न मरदुवैहले भने: हामीलाई अहमद इब्न अल-हसनले बयान गरे; उनले अब्दुल्लाह इब्न मुहम्मद इब्न सलामबाट, उनले इस्हाक इब्न इब्राहीमबाट, उनले जरीरबाट, उनले लैस इब्न अबी सुलैमबाट, उनले कअबबाट र उनले अबू हुरैराबाट बयान गरे कि अल्लाहका रसूल (सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम)ले भन्नुभयो: «इमामले “क्रोध गरिएकाहरूको होइन र पथभ्रष्टहरूको पनि होइन” भनेपछि आमीन भन्छ। त्यसपछि पृथ्वीवासीहरूको आमीन र आकाशवासीहरूको आमीन एकअर्कासँग मेल खाएमा अल्लाहले बन्दाका अघिल्ला पापहरू क्षमा गर्नुहुन्छ। आमीन नभन्ने व्यक्तिको उदाहरण त्यस्तो मानिसजस्तै हो, जो एउटा समूहसँग युद्धमा गयो। उनीहरूले चिठ्ठा ताने र सबैका भाग निस्किए, तर उसको भाग निस्केन।

उसले भन्यो: “मेरो भाग किन निस्केन?” उसलाई भनियो: “तिमीले आमीन भनेनौ।”»

अधिकांश पाठकहरूले «غير»लाई जेरका साथ पढेका छन्, जसले त्यसलाई विशेषण बनाउँछ। अज-जमख्शरीले भने: यसलाई नास्बका साथ حال का रूपमा पनि पढिएको छ; यो अल्लाहका रसूल (सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम), उमर इब्न अल-खत्ताब र इब्न कसीरबाट रिवायत गरिएको पाठ हो। जसको अवस्था वर्णन गरिएको छ, त्यो «عليهم»को सर्वनाम हो र त्यसमा कर्म गराउने शब्द «أنعمت» हो। अर्थ: «जबकि उनीहरू त्यस्ता होइनन्।»

उबय्य इब्न कअबबाट पनि यही पाठ रिवायत गरिएको छ, ताकि «غير»लाई «أنعمت عليهم»को सम्बन्धवाचक सर्वनामसँग जोडिएको ठानिने भ्रम नहोस्। जस्तै अल्लाहले भन्नुभएको छ: «अल्लाहले धिक्कार्नुभएका र उहाँ क्रोधित हुनुभएका मानिसहरूमध्येका» (कुरआन, ५:६०); र «पहिले उनीहरू आफैँ पथभ्रष्ट भए, धेरैलाई पथभ्रष्ट पारे र सोझो बाटोबाट विमुख भए» (कुरआन, ५:७७)। कुरा स्पष्ट छ.

(कुरआनका उद्धरण र आयत-सन्दर्भहरू: अन-निसा, ४:६९–७०; अल-माइदा, ५:६०; अल-Маида, ५:७७; ալ-बकरा, २:९०; अल-माइदा, ५:७८–७९; अल-Мujादिला, ५८:१४; अल-कहफ, १८:१७; अल-अराफ, ७:१८६; आले इमरान, ३:७; युनुस, १०:८८–८९।)

अल्-बगवीको तफ्सिर

अल्लाहको वचन «हामीलाई सोझो बाटो देखाऊ» (اهدنا الصراط المستقيم)को अर्थ हो: «हामीलाई मार्गदर्शन गर।» अली र उबय्य इब्न कअब (रजियल्लाहु अन्हुमा)ले यसको अर्थ «हामीलाई त्यसमा दृढ राख» भन्नुभएको छ। कसैलाई उभिएको अवस्थामा «उभिराख, म तिमीकहाँ फर्केर आउनेछु» भनिएझैँ हो, अर्थात् «तिमी अहिले जस्तो अवस्थामा छौ, त्यसैमा कायम रहू»। विश्वासीहरू मार्गदर्शित अवस्थामा हुँदाहुँदै पनि यो दुआ माग्नुको अर्थ उनीहरूलाई दृढ राखिदिन माग्नु र थप मार्गदर्शन माग्नु हो, किनकि अहलुस्सुन्नाको मतअनुसार अल्लाहतर्फबाट आउने अनुग्रह र मार्गदर्शनको कुनै अन्त्य छैन।

«الصراط»लाई सीन (س) सहित «سراط» पनि पढिन्छ। उवैसले याकूबबाट यसरी रिवायत गरेका छन्; यही मूल रूप हो। यात्रुहरूलाई आफूभित्र समेटेर अघि बढाउने भएकाले यसलाई «सिरात» भनिएको हो। यसलाई ज़ा’ (ز) बाट पनि पढिन्छ; हम्जाले ज़ा’को ध्वनि मिसाएर पढेका छन्।

यी सबै सही भाषिक रूप हुन्। अधिकांश पाठकहरूले मुशहफको लेखाइसँग मेल खाने भएकाले صाद (ص)को पाठलाई रोजेका छन्।

«सोझो बाटो»बारे इब्न अब्बास र जाबिर (रजियल्लाहु अन्हुमा)ले भने: «यो इस्लाम हो»। मुक़ातिलको पनि यही मत हो। इब्न मसऊद (रजियल्लाहु अन्हु)ले भने: «यो कुरआन हो।» अली (रजियल्लाहु अन्हु)बाट नबी (सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम)सम्म जोडिएको रिवायतमा छ: «सोझो बाटो अल्लाहको किताब हो।»

सईद इब्न जुबैर (रजियल्लाहु अन्हु)ले भने: «यो स्वर्ग जाने बाटो हो।» सहल इब्न अब्दुल्लाहले भने: «यो सुन्नत र जमाअतको बाटो हो।» बक्र इब्न अब्दुल्लाह अल-मुज़नीले भने: «यो अल्लाहका रसूल (सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम)को बाटो हो।» अबू अल-आलिया र अल-हसनले भने: «यो अल्लाहका रसूल, उहाँका परिवार र उहाँका दुई साथीहरूको मार्ग हो।» भाषिक रूपमा यसको मूल अर्थ स्पष्ट बाटो हो।

अल्लाहको वचन «ती मानिसहरूको बाटो, जसलाई तिमीले अनुग्रह प्रदान गर्‍यौ» (صراط الذين أنعمت عليهم)को अर्थ हो: तिमीले उनीहरूमाथि मार्गदर्शन र तौफीक प्रदान गरेर अनुग्रह गर्‍यौ। इक्रिमाले भने: «तिमीले उनीहरूलाई ईमान र स्थिरतामा दृढ रहन अनुग्रह गर्‍यौ; उनीहरू नबीहरू हुन् (अलैहिमुस्सलाम)।» यो पनि भनिएको छ: अल्लाहले ईमानमा दृढ राख्नुभएका सबै मानिसहरू यसमा पर्छन्—नबीहरू र विश्वासीहरू, जसको उल्लेख अल्लाहले यस वचनमा गर्नुभएको छ: «त्यस्ता मानिसहरू अल्लाहले अनुग्रह प्रदान गर्नुभएका नबीहरूसँग हुनेछन्…» (कुरआन, ४:६९)।

इब्न अब्बासले भने: «उनीहरू मूसा र ईसा (अलैहिमस्सलाम)का समुदाय हुन्, उनीहरूले आफ्नो धर्म परिवर्तन गर्नुअघिका मानिसहरू।» अब्दुर्रहमान इब्न ज़ैदले भने: «उनीहरू नबी (सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम) र उहाँसँग भएका मानिसहरू हुन्।» अबू अल-आलियाले भने: «उनीहरू रसूल (सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम)का परिवार, अबू बक्र र उमर (रजियल्लाहु अन्हुमा), र उहाँका घरपरिवार हुन्।» शहर इब्न हौशबले भने: «उनीहरू अल्लाहका रसूल (सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम)का सहाबा र उहाँका घरपरिवार हुन्।»

हम्जाले «عليهم», «لديهم» र «إليهم»का सर्वनामका हा’लाई पेशका साथ पढेका छन्। याकूबले द्विवचन र बहुवचनमा, स्थिर या’अघि आउने हरेक हा’लाई पेशका साथ पढ्छन्, «उनका हातहरू र खुट्टाहरूका बीचमा» (بين أيديهن وأرجلهن) भन्ने ठाउँबाहेक। अरू पाठकहरूले ती हा’हरूलाई कस्राका साथ पढेका छन्। जसले पेश गर्छन्, उनीहरूले शब्द एक्लै उच्चारण हुँदा हा’मा पेश हुने मूल नियमअनुसार पढेका हुन्।

जसले कस्रा गर्छन्, उनीहरूले स्थिर या’ र कस्राको मेलका कारण त्यसो गरेका हुन्, किनकि कस्रा या’को समकक्ष हो। इब्न कसीर र अबू जअफरले वस्लमा बहुवचनको हरेक मिमलाई पूरा गरेर पढ्छन्, यदि त्यसपछि साकिन अक्षर नआएमा; साकिन आएमा पूरा गर्दैनन्। नाफेअलाई दुवै विकल्पको अनुमति छ। वर्शले अलिफ-ए-क़तअपछि मिममा पेश गर्छन्।

जब त्यसपछि अलिफ-ए-वस्ल आउँछ र हा’अघि कस्रा वा स्थिर या’ हुन्छ भने हम्जा र किसाईले हा’ र मिम दुवैलाई पेश गर्छन्; अबू अम्रले दुवैलाई कस्रा गर्छन्। याकूबले पनि अघिल्लो अक्षर कस्रा भएको अवस्थामा त्यसै गर्छन्। अरूले सबै ठाउँमा मिमलाई पेश र हा’लाई कस्रा गरेर पढ्छन्—या’ वा अघिल्लो कस्राका कारण हा’मा कस्रा, र मूल नियमअनुसार मिममा पेश।

अल्लाहको वचन «क्रोध गरिएकाहरू होइन» (غير المغضوب عليهم)को अर्थ हो: ती मानिसहरूको बाटो होइन, जसलाई तिमीले क्रोधित болсон हौ। क्रोध भनेको अवज्ञाकारीहरूबाट बदला लिने इच्छा हो। अल्लाहको क्रोध ईमानवाला अवज्ञाकारीहरूमा लाग्दैन; त्यो काफिरहरूमा मात्र लाग्छ। «र पथभ्रष्टहरूको पनि होइन» (ولا الضالين)को अर्थ हो: मार्गदर्शनबाट भट्किएकाहरूको बाटो पनि होइन।

«ضلال»को सबैभन्दा गम्भीर अर्थ विनाश र हराउनु हो। दूधमा पानी हरायो र विलीन भयो भन्ने अर्थमा «पानी दूधमा हरायो» भनिन्छ।

यहाँ «غير»को अर्थ «होइन» हो र «لا»को अर्थ पनि «होइन» हो; त्यसैले तिनीहरूलाई जोड्न मिल्छ, जस्तै «फलानो न राम्रो गर्ने हो, न सुन्दर» भनिन्छ। तर «غير»को अर्थ «बाहेक» वा «अर्को» भए त्यससँग «لا» जोड्न मिल्दैन। «अब्दुल्लाहबाहेक मसँग ज़ैद पनि छैन» भन्न मिल्दैन। उमर इब्न अल-खत्ताब (रजियल्लाहु अन्हु)ले यसरी पढ्नुभएको छ: «ती मानिसहरूको बाटो, जसलाई तिमीले अनुग्रह प्रदान गर्‍यौ—क्रोध गरिएकाहरूको होइन, र पथभ्रष्टहरूको पनि होइन»।

यो पनि भनिएको छ कि क्रोध गरिएकाहरू यहूदीहरू हुन् र पथभ्रष्टहरू इसाईहरू हुन्, किनकि अल्लाहले यहूदीहरूमाथि क्रोध गर्नुभएको कुरा भन्नुभएको छ: «अल्लाहले धिक्कार्नुभएका र उहाँ क्रोधित हुनुभएका मानिसहरूमध्येका» (कुरआन, ५:६०)। इसाईहरूबारे उहाँले भन्नुभयो: «पहिले पथभ्रष्ट भइसकेका मानिसहरूको इच्छा अनुसरण नगर» (कुरआन, ५:७७)। सहल इब्न अब्दुल्लाहले भने: «बिदअतका कारण क्रोध गरिएकाहरूको बाटो होइन र सुन्नतबाट पथभ्रष्ट भएकाहरूको बाटो पनि होइन।»

किराअत समाप्त गरेपछि केही बेर रोकिएर, सूरा अल-फातिहाबाट अलग गरी «आमीन» भन्नु पाठकका लागि सुन्नत हो। यसलाई हल्का उच्चारण गरिन्छ। अरबी व्याकरणविद्हरूका अनुसार लामो तन्काएर वा छोटो गरेर दुवै तरिकाले भन्न मिल्छ। यसको अर्थ हो: «हे अल्लाह, सुन र स्वीकार गर।»

इब्न अब्बास र क़तादा (रजियल्लाहु अन्हुमा)ले भने: «यसको अर्थ—त्यस्तै होस्।» मुजाहिदले भने: «यो अल्लाहका नामहरूमध्ये एउटा नाम हो।» यो दुआमा लगाइने छाप हो पनि भनिएको छ। यो अल्लाहले आफ्ना बन्दाहरूमाथि लगाउने छाप हो, जसले उनीहरूबाट विपत्ति हटाउँछ; किताबमा लगाइने छापले त्यसलाई बिग्रन र भित्रको कुरा बाहिर प्रकट हुनबाट जोगाएझैँ।

हामीलाई इमाम अबू अली अल-हुसैन इब्न मुहम्मद अल-क़ादी र अबू हामिद अहमद इब्न अब्दुल्लाह अस-सालिहीले बताए। उनीहरू दुवैले भने: हामीलाई अबू बक्र अहमद इब्न हसन अल-हैरीले बताए; उनले अबू अली मुहम्मद इब्न अहमद इब्न मुहम्मद इब्न मअक़िल अल-मयदानीबाट, उनले मुहम्मद इब्न यह्याबाट, उनले अब्दुर्रज्जाकबाट, उनले मअमरबाट, उनले अज-जुहरीबाट, उनले इब्न अल-मुसय्यबबाट र उनले अबू हुरैरा (रजियल्लाहु अन्हु)बाट बयान गरे कि नबी (सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम)ले भन्नुभयो: «जब इमामले “क्रोध गरिएकाहरूको होइन र पथभ्रष्टहरूको पनि होइन” भन्छ, तिमीहरू आमीन भन। फरिश्ताहरूले आमीन भन्छन् र इमामले पनि आमीन भन्छ।

जसको आमीन फरिश्ताहरूको आमीनसँग मेल खान्छ, उसका अघिल्ला पापहरू क्षमा गरिन्छन्।» हदीस सहीह हो।