داوای ڕێنموونی و ڕێگای ڕاست

تەفسیری شێخ عەبدولڕەحمان سەعدی

پاشان خوای گەورە فەرمووی: (اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ) واتە: ڕێنماییمان بکە و ڕاستمان بکەرەوە، و توفیقی ڕێگای ڕاستمان پێ ببەخشە؛ ئەو ڕێگایە ڕێگایەکی ڕوونە کە دەگاتە لای خوا و بەهەشتی ئەو، و ئەویش ناسینی حەق و کارکردن پێیەتی. کەواتە، ڕێنماییمان بکە بۆ ڕێگا و لە ناو ڕێگاشدا ڕێنماییمان بکە. ڕێنمایی بۆ ڕێگا واتە پابەندبوون بە ئایینی ئیسلام و وازهێنان لە هەموو ئایینەکانی دیکە. ڕێنمایی لە ناو ڕێگاشدا هەموو وردەکارییەکانی ئایین لە زانست و کردەوەدا لەخۆ دەگرێت.

ئەم دوعایەش لە گشتیترین و سوودبەخشترین دوعاکانە بۆ بەندە؛ بۆیە پێویستە مرۆڤ لە هەر ڕکعەتێکی نوێژیدا ئەم دوعایە لە خوا بکات، چونکە پێویستییەکی زۆری پێی هەیە.

ئەم ڕێگایەی ڕاستیش بریتییە لە: (صِرَاطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ) ڕێگای ئەوانەی کە نیعمەتت پێ بەخشیون، لە پێغەمبەران، ڕاستگۆیان، شەهیدان و چاکان. (غَيْرِ) ڕێگای (الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ) ئەوانەی حەقیان ناسیوە و بەڵام وازیان لێ هێناوە، وەک جوولەکە و ئەوانی دیکەی وەک ئەوان. هەروەها ڕێگای (الضَّالِّينَ) ئەوانەی بە نەزانی و گومڕایی حەقیان بەجێ هێشتووە، وەک مەسیحییەکان و ئەوانی دیکەی وەک ئەوان. ئەم سوورەتە، هەرچەندە کورتە، ئەو شتانەی تێدایە کە هیچ سوورەتێکی دیکەی قورئان لەخۆی نەگرتووە.

سێ جۆری تەوحیدی تێدایە: تەوحیدی ڕوبوبییەت، لە فەرموودەی (رَبِّ الْعَالَمِينَ) وەردەگیرێت؛ تەوحیدی ئیلاهییەت، کە تایبەتکردنی خوا بە پەرستنە، لە وشەی (اللَّهِ) و لە فەرموودەی (إِيَّاكَ نَعْبُدُ) وەردەگیرێت؛ و تەوحیدی ناو و سیفەتەکان، کە بریتییە لە سەلماندنی سیفەتەکانی تەواوی بۆ خوای گەورە، ئەو سیفەتانەی خۆی بۆ خۆی سەلماندوون و پێغەمبەریش بۆی سەلماندوون، بەبێ ڕەتکردنەوە، بەبێ هاوتاکردن و بەبێ لێکچوون. وشەی (الْحَمْدُ) وەک پێشتر باس کرا، بەڵگەی ئەوەیە.

هەروەها سەلماندنی پێغەمبەریی لە فەرموودەی (اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ) تێدایە، چونکە ئەوە بەبێ پەیامبەری نامومکینە. هەروەها سەلماندنی پاداشتی کردارەکان لە فەرموودەی (مَالِكِ يَوْمِ الدِّينِ) تێدایە و ئەوەش کە پاداشت بە دادپەروەری دەبێت، چونکە «دین» واتە پاداشتدان بە دادپەروەری. هەروەها سەلماندنی قەدەر و ئەوەی بەندە بەڕاستی خاوەنی کردارەکانی خۆیەتی تێدایە؛ بە پێچەوانەی قەدەرییەکان و جەبرییەکان. بەڵکو لە فەرموودەی (اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ) وەڵامی هەموو خاوەن بدعەتەکانیشی تێدایە، چونکە واتای ئەوە ناسینی حەق و کارکردن پێیەتی، و هەر خاوەن بدعەتێکیش پێچەوانەی ئەوەیە.

هەروەها پاککردنەوەی ئایین بۆ خوا، لە پەرستن و یارمەتی‌خواستندا، لە فەرموودەی (إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ) تێدایە. سوپاس بۆ خوایە کە پەروەردگاری هەموو جیهانە. گومڕایی؛ گومڕاو.

تەفسیری ئیمام ئیبن کەسیر

«ئێمە ڕێنمایی بکە بۆ ڕێگای ڕاست».

زۆرینە بە پیتی «ص» خوێندوویانەتەوە. هەروەها بە «س»یش خوێندراوەتەوە، و بە «ز»یش ڕیوایەت کراوە. فەرّاء دەڵێت: ئەمە زمانی هۆزەکانی عوزرە، بەلْقەین و بەنی کەلبە. کاتێک پێشتر ستایش بۆ پەروەردگاری داواکراو ــ بەرز و پیرۆزە ــ هات، گونجاو بوو بە داواکردن لە دوایدا بێت؛ وەک لە فەرموودەدا هاتووە: «نیوەی فاتحە بۆ منە و نیوەکەی بۆ بەندەکەم، و بەندەکەم ئەوەی داوای کردووە هەیە».

ئەمە تەواوترین دۆخی داواکارە؛ ئەوەی داواکراوەکەی ستایش بکات، پاشان پێداویستییەکەی داوا بکات، چونکە ئەمە هۆکاری سەرکەوتنی داواکە و زیاتر بوونی وەڵامدانەوەیە. بۆیە خوای گەورە ڕێنمایی بۆ ئەمە کردووە، چونکە تەواوترین شێوازە.

هەندێک جار داواکردن بە باسکردنی دۆخی داواکار و پێویستییەکەی دەبێت؛ وەک فەرموودەی موسا ــ سڵاوی خوای لێ بێت ــ: «پەروەردگارم، بەڕاستی من پێویستم بە هەر چاکەیەکە کە بۆم دەنێریت» (قەسەس: ٢٤). هەندێک جاریش پێشتر لەگەڵ ئەوەدا، داواکراوەکە وەسف دەکرێت؛ وەک وتەی زوننوون: «هیچ پەرستراوێک نییە جگە لە تۆ، پاک و بێ‌کەموکوڕییت؛ بەڕاستی من لە ستەمکاران بووم» (ئەنبیا: ٨٧). هەندێک جاریش تەنها بە ستایشکردنی داواکراوەکە دەبێت؛ وەک وتەی شاعیر:

«پێویستەکەم باس بکەم، یان شەرمەکەت بەسمە؟ چونکە خاسیەتت شەرمە. ئەگەر کەسێک ڕۆژێک ستایشت بکات، ستایشەکە بۆ ئەو بەسە، بێ ئەوەی داوایەک بخاتەڕوو.»

مەبەست لە ڕێنمایی لێرەدا، ڕێنیشاندانی و سەرخستنییە. هیدایەت هەندێک جار بەبێ پێشگر دەگوازرێتەوە، وەک لێرە: «ئێمە ڕێنمایی بکە بۆ ڕێگای ڕاست»؛ لەمەدا مانای «لە دڵماندا بخە»، یان «سەرخستمان بکە»، یان «ڕۆزیمان پێ ببەخشە»، یان «پێمان ببەخشە» تێدایە. هەروەها: «هەردوو ڕێگایەکمان نیشانی دا» (بەلەد: ١٠)، واتە چاکە و خراپەی بۆ ڕوون کردەوە. هیدایەت بە «إلى»یش دەگوازرێتەوە، وەک فەرموودەی خوای گەورە: «هەڵیبژارد و ڕێنمایی کردی بۆ ڕێگایەکی ڕاست» (نەحل: ١٢١)، و «ئەوان بەرەو ڕێگای دۆزەخ ڕێنمایی بکەن» (صاففەت: ٢٣).

ئەمە بە مانای ڕێنیشاندان و نیشاندانی ڕێگایە. هەروەها فەرموودەی خوای گەورە: «بەڕاستی تۆ بەرەو ڕێگایەکی ڕاست ڕێنمایی دەکەیت» (شورا: ٥٢). هیدایەت بە «لام»یش دەگوازرێتەوە، وەک وتەی ئەهلی بەهەشت: «سوپاس بۆ خوایە، ئەوەی ڕێنمایی کردین بۆ ئەمە» (ئەعراف: ٤٣)، واتە بۆ ئەمە سەرخستین، و شایستەی کردین.

سەبارەت بە «ڕێگای ڕاست»، ئیمام ئەبوو جەعفەر کوڕی جەریر دەڵێت: هەموو زانایانی تەفسیری قورئان کۆکن لەسەر ئەوەی ڕێگای ڕاست، ڕێگایەکی ئاشکرایە کە هیچ لاربوونێکی تێدا نییە. لە زمانی هەموو عەرەبەکانیشدا ماناکە هەر ئەوەیە. لە نموونەی ئەمەدا وتەی جەریر کوڕی عەتیەی خەتەفی هەیە:

«ئەمیرالموئمنین لەسەر ڕێگایەکی ڕاستە، ئەگەر ڕێگاکان لار بن.»

دەڵێت: بەڵگەی ئەمە زیاترە لەوەی کۆبکرێتەوە. پاشان عەرەب وشەی «صراط» بە خوازراوی بەکاردەهێنن بۆ هەر وتە و کردارێک کە بە ڕاستی یان لاربوون وەسف کرابێت؛ ڕاستەکە بە ڕاستی و لارەکەش بە لاربوونی وەسف دەکەن.

پاشان لە دەربڕینی مفسیرانی سەلەف و خەلەفدا جیاوازی هەبووە لە تەفسیری «ڕێگای ڕاست»، هەرچەندە هەموو ماناکانیان دەگەڕێتەوە بۆ شتێکی یەکسان: شوێنکەوتنی خوای گەورە و پێغەمبەرەکەی.

ڕیوایەت کراوە کە مەبەست لێی کتێبی خوایە. ئیبن ئەبی حاتم دەڵێت: حەسەن کوڕی عەرەفە بۆمانی گێڕایەوە و گوتی: یەحیا کوڕی یەمان بۆمانی گێڕایەوە، لە حەمزەی زەیّاتەوە، لە سەعد ــ ئەوەی ئەبوو مختاری تەیّیە ــ لە کوڕی براکەی حارسی ئەعورەوە، لە حارسی ئەعورەوە، لە عەلی کوڕی ئەبی‌تالیب ــ خوای لێ ڕازی بێت ــ کە گوتی: پێغەمبەری خوا ــ سڵاوی خوای لێ بێت ــ فەرمووی: «ڕێگای ڕاست کتێبی خوایە».

ئیبن جەریریش بە هەمان ڕیوایەت لە حەمزە کوڕی حەبیبی زەیّاتەوە گێڕایەوە. ئەحمەد و ترمزییش لە ڕیوایەتی حارسی ئەعورەوە، لە عەلییەوە بە شێوەی ڕەفع [واتە فەرموودەکەیان بە پێغەمبەرەوە بەستووەتەوە] گێڕاویانەتەوە کە فەرمووی: «ئەوە حەبلی پتەوی خوایە، زیکری حەکیمە، ڕێگای ڕاستە». ئەمەش بە شێوەی مەوقووف [واتە وەستاوە لەسەر هاوەڵ] لە عەلییەوە ڕیوایەت کراوە، و ئەمە نزیکترە بە دروستی، خوای گەورە زاناترە.

سووری لە مەنسوورەوە، لە ئەبوو وائلەوە، لە عەبدوڵڵاوە گێڕایەوە کە گوتی: «ڕێگای ڕاست، کتێبی خوایە». هەندێکیش گوتوویانە: ئیسلامە.

زەححاک لە ئیبن عەبباسەوە گێڕایەوە و گوتی: جبرائیل بە محەممەدیان ــ سڵاوی خوای لە هەردووکیان بێت ــ گوت: «ئەی محەممەد، بڵێ: ئێمە ڕێنمایی بکە بۆ ڕێگای ڕاست». واتە: ڕێگای ڕێنیشاندەرمان نیشان بدە، ئەویش ئایینی خوایە کە هیچ لاربوونێکی تێدا نییە.

مەیموون کوڕی مەهران لە ئیبن عەبباسەوە، لەبارەی «ئێمە ڕێنمایی بکە بۆ ڕێگای ڕاست» گێڕایەوە کە گوتی: مەبەست ئیسلامە.

ئیسمائیل کوڕی عەبدولڕەحمان، ناسراو بە سەدیی گەورە، لە ئەبوو مالیک و ئەبوو ساڵحەوە، لە ئیبن عەبباسەوە، هەروەها لە مەڕڕەی هەمەدانییەوە، لە عەبدوڵڵا کوڕی مەسعوودەوە و لە ژمارەیەک لە هاوەڵانی پێغەمبەر ــ سڵاوی خوای لێ بێت ــ گێڕایەوە کە لەبارەی «ئێمە ڕێنمایی بکە بۆ ڕێگای ڕاست» گوتیان: مەبەست ئیسلامە.

عەبدوڵڵا کوڕی محەممەد کوڕی عەقیل لە جابیرەوە گێڕایەوە کە لەبارەی «ئێمە ڕێنمایی بکە بۆ ڕێگای ڕاست» گوتی: ئیسلامە؛ ئەوە لە نێوان ئاسمان و زەوی فراوانترە.

ئیبن حەنەفییە لەبارەی فەرموودەی خوای گەورە: «ئێمە ڕێنمایی بکە بۆ ڕێگای ڕاست» گوتی: ئەوە ئایینی خوایە کە لە بەندەکان هیچ شتێکی تر قبوڵ ناکات.

عەبدولڕەحمان کوڕی زەید کوڕی ئەسلەم گوتی: مەبەست لە «ئێمە ڕێنمایی بکە بۆ ڕێگای ڕاست»، ئیسلامە.

لەو فەرموودەیەی ئیمام ئەحمەد لە «موسنەد»ەکەیدا گێڕاویەتەوە، ئەو کاتەی دەڵێت: حەسەن کوڕی سەوّار، ئەبوو عەلاء، بۆمانی گێڕایەوە؛ گوتی: لەیس ــ واتە کوڕی سەعد ــ بۆمانی گێڕایەوە، لە معاویە کوڕی ساڵحەوە؛ عەبدولڕەحمان کوڕی جوبەیر کوڕی نوفەیری بۆ گێڕامەوە، لە باوکییەوە، لە نەوّاس کوڕی سەمعانەوە، لە پێغەمبەری خوایەوە ــ سڵاوی خوای لێ بێت ــ کە فەرمووی:

«خوا نموونەیەکی بۆ ڕێگایەکی ڕاست هێناوەتەوە؛ لە هەردوو لای ڕێگاکەدا دوو دیوار هەن، لەو دیوارانەدا دەرگای کراوە هەیە، و لەسەر دەرگاکان پەردەیەکی شل‌هەڵواسراو هەیە. لە سەرەتای ڕێگاکە بانگکەرێک بانگ دەکات: ئەی خەڵکینە، هەمووتان بێنە ناو ڕێگاکە و لاری مەکەن. بانگکەرێکیش لە سەرەوەی ڕێگاکەوە بانگ دەکات. کاتێک کەسێک بیەوێت یەکێک لەو دەرگایانە بکاتەوە، دەڵێت: وەی بە تۆ، دەرگاکە مەکەرەوە؛ چونکە ئەگەر بیکەیتەوە، دەچیتە ناویەوە.

ڕێگاکە ئیسلامە، ئەو دوو دیوارە سنوورەکانی خوایەن، دەرگاکانی کراوە حەرامەکانی خوایەن. ئەو بانگکەرەی لە سەرەتا و سەری ڕێگاکەیە، کتێبی خوایە؛ ئەوەی لە سەرەوەی ڕێگاکەوە بانگ دەکات، پەنددەرەکەی خوایە لە دڵی هەموو موسڵمانێکدا».

ئیبن ئەبی حاتم و ئیبن جەریریش هەمان فەرموودەیان بە ڕیوایەتی لەیس کوڕی سەعدەوە گێڕایەوە. ترمزی و نەسائی هەردووکیان لە عەلی کوڕی حەجەرەوە، لە بقیەوە، لە بوجەیر کوڕی سەعدەوە، لە خالید کوڕی مەعدانەوە، لە جوبەیر کوڕی نوفەیرەوە، لە نەوّاس کوڕی سەمعانەوە گێڕایانەوە. ئەوە ئیسنادێکی دروستە، خوای گەورە زاناترە.

موژاهد دەڵێت: لەبارەی «ئێمە ڕێنمایی بکە بۆ ڕێگای ڕاست» گوتی: حەقە. ئەمە فراوانترە و هیچ ناکۆکییەکیشی لەگەڵ ئەو مانایانەی پێشتر هاتن نییە.

ئیبن ئەبی حاتم و ئیبن جەریر بە ڕیوایەتی ئەبوو نەزر هاشم کوڕی قاسم گێڕایانەوە کە گوتی: حەمزە کوڕی موغیرە بۆمانی گێڕایەوە، لە عاصم ئەحولییەوە، لە ئەبوو عالیەوە، لەبارەی «ئێمە ڕێنمایی بکە بۆ ڕێگای ڕاست» گوتی: ئەو پێغەمبەرە ــ سڵاوی خوای لێ بێت ــ و ئەبووبەکر و عومەرن کە دوای ئەو هاتن. عاصم دەڵێت: ئەمەمان بۆ حەسەن گێڕایەوە، گوتی: ئەبوو عالیە ڕاستی کرد و ئامۆژگارییەکی باشی کرد.

هەموو ئەم وتانە دروستن و پێکەوە یەکدی تەواو دەکەن؛ چونکە هەرکەسێک شوێن پێغەمبەری خوا ــ سڵاوی خوای لێ بێت ــ بکەوێت و بە دوو کەسی دوای ئەو، ئەبووبەکر و عومەر، بگات، شوێن حەقی کەوتووە؛ هەرکەسێکیش شوێن حەق بکەوێت، شوێن ئیسلام کەوتووە؛ هەرکەسێکیش شوێن ئیسلام بکەوێت، شوێن قورئان کەوتووە، کە کتێبی خوایە و حەبلی پتەوی ئەوە و ڕێگای ڕاستی ئەوە. بۆیە هەموویان دروستن و هەریەکەیان ئەوی تری پشتڕاست دەکاتەوە، سوپاس بۆ خوا.

طەبەرانی گوتی: محەممەد کوڕی فەزڵی سەقطی بۆمانی گێڕایەوە، گوتی: ئیبراهیم کوڕی مەهدیی مەسیسی بۆمانی گێڕایەوە، گوتی: یەحیا کوڕی زەکەریا کوڕی ئەبی زائیدە بۆمانی گێڕایەوە، لە ئەعمەشەوە، لە ئەبوو وائلەوە، لە عەبدوڵڵاوە کە گوتی: ڕێگای ڕاست ئەوەیە کە پێغەمبەری خوا ــ سڵاوی خوای لێ بێت ــ لەسەری بەجێی هێشتووین.

بۆیە ئیمام ئەبوو جەعفەر کوڕی جەریر ــ ڕەحمەتی خوای لێ بێت ــ گوتی: لەلای مندا ئەو تەفسیری ئایەتەی کە نزیکترە بە دروستی، واتە «ئێمە ڕێنمایی بکە بۆ ڕێگای ڕاست»، ئەوەیە کە مەبەست لێی ئەوە بێت: سەرخستمان بکە بۆ مانەوە لەسەر ئەوەی ڕەزامەندیت لێی، و ئەو قسە و کردارەی تۆ سەرخستویت بەسەریدا ئەو بەندەیانت کە نیعمەتت پێ بەخشیون.

ئەوەش هەمان ڕێگای ڕاستە؛ چونکە هەرکەسێک سەرخرا بۆ ئەوەی ئەوانەی خوای نیعمەتی پێ بەخشیون سەرخراون ــ لە پێغەمبەران و ڕاستگۆوان و شەهیدان و چاکان ــ ئەوە سەرخراوە بۆ ئیسلام، باوەڕهێنان بە پێغەمبەران، پابەندبوون بە کتێب، کردنی ئەوەی خوا فەرمانی پێداوە، و دوورکەوتنەوە لەوەی قەدەغەی کردووە، هەروەها شوێنکەوتنی ڕێبازی پێغەمبەر ــ سڵاوی خوای لێ بێت ــ و ڕێبازی چوار خەلیفەکەی، و هەر بەندەیەکی چاک. هەموو ئەمانە بەشێکن لە ڕێگای ڕاست.

ئەگەر بپرسن: بۆچی باوەڕدار لە هەموو کاتێکدا، لە نوێژ و جگە لە نوێژیشدا، داوای ڕێنمایی دەکات، لە کاتێکدا خۆی لەسەریەتی؟ ئایا ئەمە داواکردنی بەدەستهێنانی ئەو شتە نییە کە پێشتر هەیە؟ وەڵام: نەخێر. ئەگەر بەندە شەو و ڕۆژ پێویستی بە داوای ڕێنمایی نەبووایە، خوای گەورە ڕێنمایی بۆ ئەمەی نەدەکرد؛ چونکە بەندە لە هەر کات و دۆخێکدا پێویستی بە خوای گەورە هەیە، بۆ ئەوەی لەسەر ڕێنمایی جێگیری بکات، لەسەری ڕەسەن و بەهێز بێت، بە تێگەیشتنەوە بەردەوامی پێ بدات، زیاتر لێی فێر بێت و لەسەری بمێنێتەوە.

بەندە بۆ خۆی نە سوودی خۆی بەدەستەوەیە و نە زیانی، مەگەر ئەوەی خوا بیەوێت. بۆیە خوای گەورە ڕێنمایی کردووە هەموو کاتێک داوای یارمەتی و جێگیری و سەرخستنی لێ بکات. بەختەوەر ئەوەیە کە خوای گەورە سەرخستنی بۆ داواکردنی ئەمە بکات؛ چونکە بەڕاستی خوای گەورە بەڵێنی داوە داواکار وەڵام بداتەوە، بە تایبەتی ئەو کەسە پێویستدار و ناچاری کە لە شەو و ڕۆژدا پێویستی بە ئەو هەیە.

خوای گەورە فەرموویەتی: «ئەی ئەوانەی باوەڕتان هێناوە، باوەڕ بهێنن بە خوا و پێغەمبەرەکەی و ئەو کتێبەی دایبەزاندووە بەسەر پێغەمبەرەکەیدا و ئەو کتێبەش کە پێشتر دایبەزاندووە...» (نیساء: ١٣٦). ئەوەی باوەڕیان هێناوە فەرمانی پێ دەکات باوەڕ بهێنن، بەڵام ئەمە بەدەستهێنانی بەدەستهاتوو نییە؛ چونکە مەبەست جێگیری و بەردەوامبوون و مانەوەیە لەسەر ئەو کردارە دیاریکراوانەی یارمەتی ئەمە دەدەن، خوای گەورە زاناترە.

هەروەها خوای گەورە فەرمانی بە بەندە باوەڕدارەکانی کردووە بڵێن: «پەروەردگارمان، دڵەکانمان لار مەکە دوای ئەوەی ڕێنماییت کردین، و لەلای خۆتەوە ڕەحمەتمان پێ ببەخشە؛ بەڕاستی تۆ زۆر بەخشندەیت» (ئال‌عیمڕان: ٨). ئەبووبەکر ــ خوای لێ ڕازی بێت ــ لە ڕکعەتی سێیەمی نوێژی مەغریبدا، دوای فاتحە، بە نهێنی ئەم ئایەتەی دەخوێندەوە.

مانای فەرموودەی خوای گەورە: «ئێمە ڕێنمایی بکە بۆ ڕێگای ڕاست» ئەوەیە: بەردەواممان بکە لەسەری و بەرەو ڕێگایەکی ترمان مەگێڕەوە. داواکەی هاوەڵە باوەڕدارەکانی لە وشەی «ئێمە ڕێنمایی بکە»دا هەیە.

پێشتر فەرموودەکەمان باس کرد کە کاتێک بەندە دەڵێت: «ئێمە ڕێنمایی بکە بۆ ڕێگای ڕاست» تا کۆتایی، خوا دەفەرموێت: «ئەمە بۆ بەندەکەمە و بەندەکەم ئەوەی داوای کردووە هەیە».

فەرموودەی خوای گەورە: «ڕێگای ئەوانەی نیعمەتت پێ بەخشیون» ڕوونکەرەوەی «ڕێگای ڕاست»ە. لەلای نەحووانەوە بەدەلە لەوە، و دەکرێت عەتفی بەیانیش بێت، خوای گەورە زاناترە. ئەوانەی نیعمەتی خوایان پێ بەخشیوە، ئەوانەن کە لە سوورەتی نیساءدا باسیان هاتووە: «هەرکەسێک گوێڕایەڵی خوا و پێغەمبەرەکەی بکات، ئەوانە لەگەڵ ئەو کەسانەن کە خوا نیعمەتی پێ بەخشیون، لە پێغەمبەران و ڕاستگۆوان و شەهیدان و چاکان؛ ئەوانە چەندە هاوڕێی باشن! ئەوە فەزڵی خوایە و خوای گەورە بەسە بۆ زانین» (نیساء: ٦٩–٧٠).

زەححاک لە ئیبن عەبباسەوە دەڵێت: «ڕێگای ئەوانەی نیعمەتت پێ بەخشیون» واتە بە گوێڕایەڵی و پەرستنت، لە فریشتەکانت و پێغەمبەرانت و ڕاستگۆوان و شەهیدان و چاکان. ئەمەش هاوشێوەی فەرموودەی پەروەردگارمانە: «هەرکەسێک گوێڕایەڵی خوا و پێغەمبەرەکەی بکات، ئەوانە لەگەڵ ئەو کەسانەن کە خوا نیعمەتی پێ بەخشیون...» تا کۆتایی ئایەتەکە.

ئەبوو جەعفەر لە ڕەبیع کوڕی ئەنسەوە لەبارەی «ڕێگای ئەوانەی نیعمەتت پێ بەخشیون» گوتی: پێغەمبەرانن. ئیبن جەریج لە ئیبن عەبباسەوە گوتی: باوەڕدارانن؛ موژاهیدیش هەمان وتەی هەیە. وەکیع گوتی: موسڵمانانن. عەبدولڕەحمان کوڕی زەید کوڕی ئەسلەم گوتی: پێغەمبەر ــ سڵاوی خوای لێ بێت ــ و ئەوانەی لەگەڵی بوون.

ئەو تەفسیری فراوانتر و گشتگیرترەی پێشتر لە ئیبن عەبباسەوە هاتووە، لە هەموویان گشتگیرترە، خوای گەورە زاناترە.

فەرموودەی خوای گەورە: «نەک ئەوانەی تووڕەیی لەسەریانە و نەک گومڕاکان» واتە: ئێمە ڕێنمایی بکە بۆ ڕێگای ڕاست؛ ڕێگای ئەوانەی نیعمەتت پێ بەخشیون و پێشتر وەسف و ناسێنراون؛ ئەوانەی خاوەنی ڕێنمایی و ڕاستڕەوی و گوێڕایەڵی بۆ خوا و پێغەمبەرەکانی، جێبەجێکردنی فەرمانەکانی و بەجێهێشتنی قەدەغە و ئاگادارکردنەوەکانی ئەون. نەک ڕێگای ئەوانەی تووڕەیی لەسەریانە، ئەوانەی ویستیان تێکچووە و حەقیان زانیوە، بەڵام لێی لاداوە؛ و نەک ڕێگای گومڕاکان، ئەوانەی زانستیان لەدەستداوە، لە گومڕاییدا سەرگەردانن و ڕێگای حەق نادۆزنەوە. وشەی «لا»ی جەختکەرەوەی تێدا هاتووە، بۆ ئەوەی نیشان بدات دوو ڕێبازی خراپ هەن؛ ئەوانیش ڕێبازی جولەکە و مەسیحییەکانن.

هەندێک لە نەحووان وتوویانە «غیر» لێرەدا بۆ دەرخستنەوەیە؛ ئەگەر وا بێت، ئەوە جۆرێکە لە دەرخستنەوەی ناپەیوەست، چونکە لە ئەوانەی نیعمەتیان پێ بەخشراوە دەرکراون و لەو گرووپەدا نین. بەڵام ئەوەی ئێمە هێناومانەتەوە ڕاستترە، بەهۆی وتەی شاعیرەوە:

«وەک ئەوەی تۆ لە وشترەکانی بەنی ئەقیشیت، لە لای پێیەکانیدا بە پێستی وشتر دەنگ دەکات.»

واتە: وەک وشترێکی لە وشترەکانی بەنی ئەقیشیت؛ وەسفکراوەکەی لاداوە و تەنها وەسفەکەی هێناوە. هەروەها «نەک ئەوانەی تووڕەیی لەسەریانە» واتە: نەک ڕێگای ئەوانەی تووڕەیی لەسەریانە. بە زیادکراوەیەکەوە بەس بووە، و وشەی زیادکراوەکەی لاداوە، چونکە لە سیاقی قسەکەدا دەردەکەوێت؛ واتە فەرموودەی خوای گەورە: «ئێمە ڕێنمایی بکە بۆ ڕێگای ڕاست، ڕێگای ئەوانەی نیعمەتت پێ بەخشیون»، پاشان فەرمووی: «نەک ئەوانەی تووڕەیی لەسەریانە».

هەندێکیش وایان زانیوە کە «لا» لە فەرموودەی «و نەک گومڕاکان» زیادەیە و دەبێت مانای قسەکەیان ئەوە بێت: نەک ئەوانەی تووڕەیی لەسەریانە و گومڕاکان. بەڵگەیان بەو شیعرەی عەجّاج هێناوەتەوە: «لە بیرێکی لا حەوردا بە شەو ڕۆیشت و نەیزانی»

واتە لە بیرێکی حەوردا. بەڵام ئەوەی ئێمە پێشتر باسمان کرد، دروستە. بۆیە ئەبوو عوبەید قاسم کوڕی سەڵلام لە کتێبی «فەزائلی قورئان»دا لە ئەبوو معاویەوە، لە ئەعمەشەوە، لە ئیبراهیمەوە، لە ئەسوەدەوە، لە عومەر کوڕی خەتاب ــ خوای لێ ڕازی بێت ــ گێڕایەوە کە ئەو دەیخوێندەوە: «نەک ئەوانەی تووڕەیی لەسەریانە و نەک گومڕاکان». ئیسنادی ئەمە دروستە و بەوە هەڵدەگیرێت کە ئەوەی وەک تەفسیری خۆی لەسەر زاری دەرکردووە؛ ئەمە پشتڕاست دەکاتەوە کە «لا» بۆ جەختکردنەوەی نەفی و جیاکردنەوەی نێوان دوو ڕێبازەکە هاتووە، بۆ ئەوەی هەردووکیان بەجێبهێڵرێن.

ڕێبازی ئەهلی ئیمان لە زانینی حەق و کردنی ئەو پێکهاتووە. جولەکە کردارەکەیان لەدەستداوە و مەسیحییەکان زانستەکەیان. بۆیە تووڕەیی بۆ جولەکە و گومڕایی بۆ مەسیحییەکانە؛ چونکە هەرکەسێک حەق بزانێت و بەجێی بهێڵێت، شایستەی تووڕەیی دەبێت، بە پێچەوانەی ئەوەی نازانێت. مەسیحییەکان مەبەستێکیان هەبوو، بەڵام ڕێگای گەیشتن پێیان نەدەزانی؛ چونکە لە دەرگای دروستەوە نەهاتبوون، ئەویش شوێنکەوتنی پێغەمبەری ڕاستە.

بۆیە گومڕا بوون. هەردوو گرووپی جولەکە و مەسیحییەکان گومڕا و خاوەنی تووڕەیین؛ بەڵام تایبەتمەندییەکی دیارتر بۆ جولەکە تووڕەییە و بۆ مەسیحییەکان گومڕاییە. حەدیث و ئاسارەکانیش هەر بەمە هاتوون.

ئیمام ئەحمەد دەڵێت: محەممەد کوڕی جەعفەر بۆمانی گێڕایەوە، گوتی: شوعبە بۆمانی گێڕایەوە و گوتی: بیستم سەماک کوڕی حەرب دەیگوت: بیستم عوباد کوڕی حوبەیش لە عەدی کوڕی حاتمەوە گێڕایەوە، کە گوتی: سوارییەکانی پێغەمبەری خوا ــ سڵاوی خوای لێ بێت ــ هاتن و پوورم و ژمارەیەکیان گرت. کاتێک هێنراینانە بەردەم پێغەمبەری خوا، ڕیزکراون. پوورم گوتی: ئەی پێغەمبەری خوا، ئەوەی ئێمەی گواستەوە [واتە بەرپرسی کاروان] نەما و منداڵەکانم دابڕاون؛ پیرێکی بەساڵداچووم، خزمەتیشم ناکەم. لە من ببورە، خوای لێت ببورێت.

فەرمووی: «ئەوەی ئێوەی گواستەوە کێیە؟» گوتی: عەدی کوڕی حاتمە. فەرمووی: «ئەوەیە کە لە خوا و پێغەمبەرەکەی هەڵهات!» گوتی: لە من ببورە. کاتێک گەڕایەوە، پیاوێک لە تەنیشتی بوو، وابزانم عەلی بوو، پێی گوت: داوای بارکردن بۆ بکە. داوای کرد و پێغەمبەر فەرمانی دا پێی بدرێت.

پوورم هاتە لام و گوتی: ئەو کارەی کرد، باوکت نەیدەکرد. پێغەمبەر پێشتر هاتبوو، فلانیش هاتبوو و شتێکی پێدابوو، فلانیش هاتبوو و شتێکی وەرگرتبوو. من چوومە لای؛ لەوێ ژنێک و دوو منداڵ، یان منداڵێک، بوون. لە نزیکییان بە پێغەمبەرەوە باسی کرد.

دواتر زانیم ئەو پاشای کەسرە و قەیسەر نییە. پێغەمبەر فەرمووی: «ئەی عەدی، چی وا دەکات بترسیت لەوەی بگوترێت: هیچ پەرستراوێک نییە جگە لە خوا؟ ئایا هیچ پەرستراوێک هەیە جگە لە خوا؟» گوتی: چی وا دەکات بترسیت لەوەی بگوترێت: خوا گەورەترە؟

ئایا شتێک گەورەترە لە خوای گەورە؟» عەدی دەڵێت: ئیسلامم هێنا و بینیم ڕووی پێغەمبەر خۆشحاڵ بوو. پاشان فەرمووی: «ئەوانەی تووڕەیی لەسەریانە جولەکەن و گومڕاکان مەسیحییەکانن». ئەو فەرموودەیەی درێژتر باس کرد. ترمزییش بە ڕیوایەتی سەماک کوڕی حەرب گێڕایەوە و گوتی: فەرموودەیەکی حەسەن و غەریبە؛ تەنها لە ڕیوایەتی ئەوەوە دەیناسین.

من دەڵێم: حەمّاد کوڕی سەلەمەش لە سەماکەوە، لە مەڕّی کوڕی قەترییەوە، لە عەدی کوڕی حاتمەوە گێڕایەوە کە گوتی: لە پێغەمبەری خوا دەربارەی فەرموودەی خوای: «نەک ئەوانەی تووڕەیی لەسەریانە» پرسی؛ فەرمووی: «ئەوانە جولەکەن»، و «گومڕاکان»یش مەسیحییەکانن. سوفیان کوڕی عویەینەش لە ئیسماعیل کوڕی ئەبی خالیدەوە، لە شەعبییەوە، لە عەدی کوڕی حاتمەوە هەمانەی گێڕاوەتەوە. ئەم فەرموودەی عەدی بە چەند ڕێگایەک ڕیوایەت کراوە و دەربڕینی زۆری هەیە کە باسکردنیان درێژ دەبێت.

عەبدولڕەزاق گوتی: مەعمەر بۆمانی گێڕایەوە، لە بۆدەیلی عەقیلییەوە؛ عەبدوڵڵا کوڕی شەقیق بۆمی گێڕایەوە کە کەسێک پێی گوتبوو پێغەمبەری خوا ــ سڵاوی خوای لێ بێت ــ لە وادی قورادا بوو، لەسەر ئەسپەکەی بوو، پیاوێک لە بەنی قەین پرسیاری لێ کرد و گوتی: ئەی پێغەمبەری خوا، ئەمانە کێن؟ فەرمووی: «ئەوانەی تووڕەیی لەسەریانە» و ئاماژەی بۆ جولەکە کرد؛ «گومڕاکانیش مەسیحییەکانن».

جەریری و عورە و خالید حەذّاءش لە عەبدوڵڵا کوڕی شەقیقەوە هەمان فەرموودەیان بە شێوەی مورسل [واتە ناوی هاوەڵی ناوبینیان نەهێناوە] گێڕاوەتەوە و ئەو کەسەیان ناونەهێناوە کە لە پێغەمبەری خوایەوە بیستوویەتی. لە ڕیوایەتی عوروەدا ناوی عەبدوڵڵا کوڕی عومەر هاتووە، خوای گەورە زاناترە.

ئیبن مەردوویە بە ڕیوایەتی ئیبراهیم کوڕی تەهمان لە بۆدەیلی کوڕی مەیسرەوە، لە عەبدوڵڵا کوڕی شەقیقەوە، لە ئەبوو زەڕەوە گێڕایەوە کە گوتی: لە پێغەمبەری خوا دەربارەی ئەوانەی تووڕەیی لەسەریانە پرسی؛ فەرمووی: جولەکەن. گوتم: گومڕاکان کێن؟ فەرمووی: مەسیحییەکانن.

سەدی لە ئەبوو مالیک و ئەبوو ساڵحەوە، لە ئیبن عەبباسەوە، هەروەها لە مەڕّەی هەمەدانییەوە، لە ئیبن مەسعوودەوە و لە ژمارەیەک لە هاوەڵانی پێغەمبەر ــ سڵاوی خوای لێ بێت ــ گێڕایەوە کە: «نەک ئەوانەی تووڕەیی لەسەریانە» جولەکەن و «گومڕاکان» مەسیحییەکانن. زەححاک و ئیبن جەریج لە ئیبن عەبباسەوە هەمان وتەیان هەیە. ڕەبیع کوڕی ئەنس، عەبدولڕەحمان کوڕی زەید کوڕی ئەسلەم و ژمارەیەکی تریش هەمانەیان گوتووە. ئیبن ئەبی حاتم دەڵێت: لە نێوان مفسیراندا هیچ ناکۆکییەکم لەسەر ئەمە نازانم.

بەڵگەی ئەوەی ئەم پێشەوایانە گوتوویانە جولەکە خاوەنی تووڕەیی و مەسیحییەکان گومڕان، ئەو فەرموودەیەی پێشتر هات و فەرموودەی خوای گەورەیە لە وتووێژی لەگەڵ بەنی ئیسرائیل لە سوورەتی بەقەرەدا: «چ جۆرە خراپە ئەوەیە کە خۆیان بە فرۆشت، کە نکۆڵی بکەن بەوەی خوای دایبەزاندووە، بەهۆی ڕق و حسدیانەوە کە خوا لە فەزڵی خۆیەوە بۆ هەرکەسێک لە بەندەکانی بیەوێت دایدەبەزێنێت؛ بۆیە تووڕەیییەک بەدوای تووڕەیییەکی تردا بۆ خۆیان هێنا و بۆ کافیران سزاى سووککەر هەیە» (بەقەرە: ٩٠). لە سوورەتی مائیدەشدا فەرمووی: «بڵێ: ئایا ئاگادارتان بکەمەوە بەوەی کە لەلای خوا سزا و پاداشتی خراپتری هەیە؟

ئەوانەن کە خوا لە نەفرەتی خۆیدا کردوون و تووڕەیی لەسەریان کردووە و لەوانە میمون و بەراز دروست کردووە، و ئەوانەی تاکووتیان پەرستووە. ئەوانە خراپترین شوێنیان هەیە و لە ڕێگای ڕاست زیاتر گومڕان» (مائیدە: ٦٠). هەروەها فەرمووی: «ئەوانەی کافر بوون لە بەنی ئیسرائیل لەسەر زاری داود و عیسا کوڕی مەریەم نەفرەتکراون؛ ئەمەش بەهۆی سەرپێچی و زێدەڕەوییان بوو. یەکتریان لەو کارە خراپانەی دەیانکرد قەدەغە نەدەکرد؛ بەڕاستی چەندە خراپ بوو ئەوەی دەیانکرد» (مائیدە: ٧٨–٧٩).

لە کتێبی سیرەدا لەبارەی زەید کوڕی عەمر کوڕی نوفەیل هاتووە کە کاتێک لەگەڵ ژمارەیەک لە هاوڕێکانی بەرەو شام ڕۆیشت بۆ ئەوەی ئایینی حەنیف بدۆزێتەوە، جولەکە پێیان گوت: ناتوانیت بچیتە ناومانەوە تا بەشێکت لە تووڕەیی خوای وەرنەگرتبێت. گوتی: من لە تووڕەیی خوای هەڵدەهێم. مەسیحییەکانیش پێیان گوت: ناتوانیت بچیتە ناومانەوە تا بەشێکت لە ڕەنج و تووڕەیی خوای وەرنەگرتبێت. گوتی: ناتوانم ئەوە بپذیرم.

بۆیە لەسەر فیتڕەتی خۆی مایەوە، لە پەرستنی بتەکان و ئایینی هاوبەشدانەران دوور کەوتەوە و نەچووە ناو جولەکە و مەسیحییەکانیش. بەڵام هاوڕێکانی مەسیحی بوون و چوونە ناو ئایینی مەسیحییەکان؛ چونکە لەو کاتەدا ئایینی مەسیحییەکانیان لە ئایینی جولەکەکان نزیکتر بینی. وەرقە کوڕی نوفەیل یەکێک بوو لەوانە، تا ئەوەی خوا بە پێغەمبەرەکەی ڕێنمایی کرد؛ کاتێک پێغەمبەرەکەی نارد، باوەڕی هێنا بەو وەحییەی بۆی هاتبوو، خوای لێ ڕازی بێت.

**بابەتێک:** بۆچوونی دروستی زانایان ئەوەیە کە هەڵەکردن لە جیاکردنەوەی دەنگی «ض» و «ظ» لێخۆشبووە، چونکە شوێنی دەرچوونیان نزیکە لە یەکتر. دەنگی «ض» لە سەرەتای لاوەکی زمان و ئەو بەشەی لەگەڵ ددانە ئاسیاکانی دەکەوێتەوە دێت؛ دەنگی «ظ» لە کۆتایی زمان و کۆتایی ددانە پێشەوە سەرەوەکان دێت. هەروەها هەردووکیان لە پیتە بەرز و نەرم و ئەتباقن. بۆ هەموو ئەمانە، بۆ ئەو کەسەی ناتوانێت جیاوازییان بکات، بەکارهێنانی یەکێکیان لە شوێنی ئەوی تردا لێخۆشبووە، خوای گەورە زاناترە.

بەڵام فەرموودەی «من ڕەوانترینی ئەو کەسانەم کە بە پیتی ض قسەیان کردووە» هیچ بنەمایەکی نییە، خوای گەورە زاناترە.

**بابەتێک:** ئەم سوورەتە پیرۆزە، کە حەوت ئایەتە، چەندین فەزڵی تێدایە: ستایش و گەورەکردنی خوا و ثەناکردنی بە ناوە جوانەکانی کە پێویستیان بە سیفەتە بەرزەکانی هەیە؛ باسکردنی قیامەت، کە ڕۆژی پاداشتە؛ ڕێنمایی بەندەکانی بۆ داواکردن و پاڕانەوە بۆ خوا و ڕەتکردنەوەی هێز و توانای خۆیان؛ هەروەها ڕێنمایی بۆ پاککردنەوەی پەرستن تەنها بۆ ئەو و یەکتاپەرستی لە خواوەندیی، بەرز و پیرۆزە، و پاککردنەوەی لەوەی هاوبەش و هاوتا و هاوشێوەیەکی هەبێت.

داواکردنی ڕێنمایی لێی بۆ ڕێگای ڕاست، کە ئایینی ڕاستە، و جێگیربوون لەسەری تا ئەوەی بگاتە سەلامەت تێپەڕبوون لەسەر پەردەی حەسی ڕۆژی قیامەت، کە دەگەیەنێتە باخەکانی ناز و بەختەوەری لە تەنیشت پێغەمبەران و ڕاستگۆوان و شەهیدان و چاکان.

هەروەها هاندانی کارە چاکەکان وەک ئەوەی لە ڕۆژی قیامەت لەگەڵ خاوەنانی ئەو کارانە بن، ئاگادارکردنەوە لە ڕێگاکانی پووچ، بۆ ئەوەی لە ڕۆژی قیامەت لەگەڵ ئەو کەسانە حەشر نەکرێن کە شوێنیان کەوتوون، ئەوانیش ئەو کەسانەن کە تووڕەیی لەسەریانە و گومڕاکان.

چەندە جوانە خوا لە فەرموودەی: «ڕێگای ئەوانەی نیعمەتت پێ بەخشیون» نیعمەت بە خۆیەوە بۆتەوە؛ بەڵام لە فەرموودەی: «نەک ئەوانەی تووڕەیی لەسەریانە» کەرەستەی تووڕەیی لادراوە، هەرچەندە لە ڕاستیدا خۆی ئەوەیە کە تووڕەیی لەسەریان کردووە، وەک فەرموودەی خوای گەورە: «ئایا نەبینیت ئەوانەی دۆستیان کردووە بەو کەسانەی خوا تووڕەیی لەسەریان کردووە؟» (مجادەلە: ١٤). هەروەها گومڕایی بەو کەسەوە بەستراوەتەوە کە گومڕا بووە، هەرچەندە خوا بە قەدەرەکەی خۆی گومڕای کردوون، وەک فەرموودەی خوای گەورە: «هەرکەسێک خوا ڕێنمایی بکات، ئەوە ڕێنیشاندراوە؛ هەرکەسێکیش گومڕای بکات، هیچ دۆست و ڕێنیشاندەرێکی بۆ نادۆزیتەوە» (کەهف: ١٧).

هەروەها فەرمووی: «هەرکەسێک خوا گومڕای بکات، هیچ ڕێنیشاندەرێکی بۆ نییە، و بەجێیان دەهێڵێت لە گومڕاییەکەیاندا سەرگەردان بن» (ئەعراف: ١٨٦)، و ئایەتانی تریش کە دەریدەخەن تەنها خوای پاک و بێ‌کەموکوڕییە ڕێنمایی و گومڕاکردن بە دەستەوەیە.

ئەمە پێچەوانەی ئەوەیە کە گرووپی قەدەرییە و ئەوانەی شوێنیان دەکەون دەیڵێن، کە بەندەکان خۆیان ئەوە هەڵدەبژێرن و دەیکەن. بۆ پشتگیری بدعەتەکەیان، ئایەتە متەشابیهەکان بەڵگە دەهێنن و ئەو ئایەتانە بەجێدەهێڵن کە بە ڕوونی وەڵامیان دەدەنەوە. ئەمە دۆخی خاوەنانی گومڕایی و سەرپێچییە. لە فەرموودەیەکی دروستدا هاتووە: «کاتێک ئەوانەی شوێن ئایەتە متەشابیهەکان دەکەونتان بینی، ئەوانە هەمان کەسانەن کە خوا ناوی بردوون؛ ئاگاداریان بن».

مەبەست فەرموودەی خوای گەورەیە: «ئەوانەی لە دڵیاندا لاری هەیە، شوێن ئایەتە متەشابیهەکان دەکەون» (ئال‌عیمڕان: ٧). بە سوپاسی خوا، هیچ بەڵگەیەکی دروست بۆ هیچ بدعەتکارێک لە قورئاندا نییە؛ چونکە قورئان هاتووە بۆ ڕوونکردنەوەی حەق لە پووچ و جیاکردنەوەی ڕێنمایی لە گومڕایی. هیچ ناکۆکی و دژبەیەکییەکی تێدا نییە، چونکە لەلای خوای دانا و ستایشکراوەوە دابەزێنراوە.

**بابەتێک:** پێویستە ئەو کەسەی فاتحە دەخوێنێتەوە، دوای خوێندنەوەی بڵێت «ئامین»؛ بە کورتیش دەگوترێت «ئامین». ماناکەی: «ئەی خوا، وەڵاممان بدەرەوە»یە. بەڵگەی ئەمە ئەوەیە کە ئیمام ئەحمەد و ئەبوو داود و ترمزی لە وائل کوڕی حوجرەوە گێڕاویانەتەوە، کە گوتی: بیستم پێغەمبەری خوا ــ سڵاوی خوای لێ بێت ــ «نەک ئەوانەی تووڕەیی لەسەریانە و نەک گومڕاکان»ی خوێندەوە و گوتی: «ئامین»، بە دەنگی درێژەوە. لە ڕیوایەتی ئەبوو داوددا هاتووە: بە دەنگی بەرز گوتی.

ترمزی گوتی: ئەم فەرموودەیە حەسەنە. لە عەلی و ئیبن مەسعوود و کەسانی تریشەوە ڕیوایەت کراوە.

ئەبوو هورەیرە گوتی: کاتێک پێغەمبەری خوا «نەک ئەوانەی تووڕەیی لەسەریانە و نەک گومڕاکان»ی دەخوێندەوە، «ئامین»ی دەگوت، تاوەکو ئەو کەسەی لە ڕیزی یەکەمەوە لە نزیکییەوە بوو دەیبیست. ئەبوو داود و ئیبن ماجە گێڕاویانەتەوە. لە ڕیوایەتی ئیبن ماجەدا زیادەکراوە: مزگەوت بە دەنگەکەی دەهەژا؛ دارەقوتنییش گێڕاویەتەوە و گوتی: ئەم ئیسنادە حەسەنە. بیلالیش گوتی: ئەی پێغەمبەری خوا، پێش من «ئامین» مەڵێ. ئەبوو داود گێڕاویەتەوە.

ئەبوو نەسر قوشەیری لە حەسەن و جەعفەری سادقییەوە گێڕاوەتەوە کە میمی «ئامین»یان بە تەشدید دەخوێندەوە، وەک لە «ئامینی ماڵی حەرام»دا هاتووە (مائیدە: ٢). زانایان و کەسانی تریش گوتوویانە: ئەمە بۆ ئەو کەسەش پێویستە کە لە دەرەوەی نوێژە، و لەبارەی نوێژکەرەوە جەختی لەسەر کراوەتەوە، جا بە تەنها بێت یان ئیمام بێت یان مەئمووم، و لە هەموو دۆخێکدا؛ چونکە لە صحیحەینەوە لە ئەبوو هورەیرە ــ خوای لێ ڕازی بێت ــ ڕیوایەت کراوە کە پێغەمبەری خوا فەرمووی: «کاتێک ئیمام ئامین دەڵێت، ئێوەش ئامین بڵێن؛ چونکە هەرکەسێک «ئامین»گوتنەکەی لەگەڵ «ئامین»گوتنی فریشتەکان یەک بکەوێتەوە، گوناهەکانی پێشووی دەبەخشرێت».

لە صحیحی موسڵمدا هاتووە کە پێغەمبەری خوا فەرمووی: «کاتێک یەکێکتان لە نوێژدا «ئامین» دەڵێت و فریشتەکانی ئاسمانیش «ئامین» دەڵێن، ئەگەر یەکێکیان لەگەڵ ئەوی تر یەک بکەوێتەوە، گوناهەکانی پێشووی دەبەخشرێت».

لە صحیحی موسڵمدا لە ئەبوو موسای ئەشعەرییەوە بە شێوەی مەرفووع هاتووە: «کاتێک ئیمام ــ واتە ئیمام ــ دەڵێت: نەک گومڕاکان، ئێوە بڵێن: ئامین؛ خوای گەورە وەڵامتان دەداتەوە».

جوبەیر لە زەححاکەوە، لە ئیبن عەبباسەوە گێڕایەوە کە گوتی: گوتم، ئەی پێغەمبەری خوا، مانای «ئامین» چییە؟ فەرمووی: «پەروەردگارا، ئەنجامی بدە». جەوهەری گوتی: مانای «ئامین» ئەوەیە: «وابێت». ترمزی گوتی: ماناکەی ئەوەیە کە هیواداریمان بێ‌ئاکام مەکە.

زۆرینە گوتوویانە: ماناکەی «ئەی خوا، داواکەمان وەڵام بدەرەوە»یە. قورتوبی لە موژاهید و جەعفەری سادق و هیلال کوڕی کەیسانەوە گێڕایەوە کە «ئامین» ناوێکە لە ناوەکانی خوای گەورە. لە ئیبن عەبباسەوە بە شێوەی مەرفووع ڕیوایەت کراوە، بەڵام دروست نییە؛ ئەمە ئەبووبەکر کوڕی عەرەبیی مالکی گوتوویەتی.

هاوڕێیانی مالیک گوتوویانە: ئیمام «ئامین» ناڵێت، بەڵام مەئمووم دەیڵێت، بەهۆی ئەوەی مالیک لە سومەیەوە، لە ئەبوو ساڵحەوە، لە ئەبوو هورەیرەوە گێڕایەوە کە پێغەمبەری خوا فەرمووی: «کاتێک ئیمام دەڵێت: نەک گومڕاکان، ئێوە بڵێن: ئامین». ئەوان هەروەها بە فەرموودەی ئەبوو موساش پشتگیرییان کردووە: «کاتێک ئیمام دەخوێنێتەوە: نەک گومڕاکان، ئێوە بڵێن: ئامین». بەڵام فەرموودەی هاوبەشی پێشتر هێناومانەتەوە: «کاتێک ئیمام ئامین دەڵێت، ئێوەش ئامین بڵێن»، و فەرموودەی ئەوەی کە پێغەمبەر ــ سڵاوی خوای لێ بێت ــ کاتێک «نەک ئەوانەی تووڕەیی لەسەریانە و نەک گومڕاکان»ی دەخوێندەوە، «ئامین»ی دەگوت.

هاوڕێیانمان لەبارەی ئەوە جیاوازییان هەیە کە مەئمووم لە نوێژی بە دەنگی بەرزدا «ئامین» بە دەنگی بەرز بڵێت یان نا. کورتەی ناکۆکییەکە ئەوەیە: ئەگەر ئیمام «ئامین»گوتن لەبیر بکات، مەئمووم بە دەنگی بەرز دەیڵێت؛ لەمەدا هیچ ناکۆکییەک نییە. ئەگەر ئیمام بە دەنگی بەرز «ئامین» بڵێت، بۆچوونی نوێ ئەوەیە مەئمووم بە دەنگی بەرز ناڵێت. ئەمە بۆچوونی ئەبوو حەنیفە و ڕیوایەتێکە لە مالیکەوە؛ چونکە «ئامین» یەکێکە لە زیکرەکانی نوێژ و دەبێت بە نهێنی بێت، وەک زیکرەکانی تری نوێژ.

بۆچوونی کۆن ئەوەیە بە دەنگی بەرز دەیڵێت؛ ئەمەش بۆچوونی ئیمام ئەحمەد کوڕی حەنبەلە و ڕیوایەتێکی تری مالیکە، وەک پێشتر هاتووە: تاوەکو مزگەوت بە دەنگەکەی دەهەژێت.

بۆچوونێکی سێیەمیشمان هەیە: ئەگەر مزگەوت بچووک بێت، مەئمووم بە دەنگی بەرز ناڵێت، چونکە گوێ لە خوێندنەوەی ئیمام دەگرن؛ ئەگەر گەورە بێت، بە دەنگی بەرز دەیڵێت تاوەکو دەنگی «ئامین» بگات بەوانەی لە هەموو گۆشەکانی مزگەوتدان، خوای گەورە زاناترە.

ئیمام ئەحمەد لە «موسنەد»ەکەیدا لە عائیشە ــ خوای لێ ڕازی بێت ــ گێڕایەوە کە پێغەمبەری خوا باس لە جولەکە کرد و فەرمووی: «ئەوان بۆ هیچ شتێک وەک ئەوەی حسودییان پێ دەبەن، حەسودییان پێمان نابەن: هەینی کە خوا ڕێنمایی کردین بۆی و ئەوان لێی گومڕا بوون؛ قیبڵە کە خوا ڕێنمایی کردین بۆی و ئەوان لێی گومڕا بوون؛ و ئەوەی ئێمە لە پشت ئیمامەوە دەڵێین: ئامین». ئیبن ماجەش گێڕایەوە، بەو دەربڕینەی: «جولەکە بۆ هیچ شتێک وەک سەلام و ئامینگوتن، حەسودییان پێمان نابەن». هەروەها لە ئیبن عەبباسەوە هاتووە کە پێغەمبەری خوا فەرمووی: «جولەکە بۆ هیچ شتێک وەک ئەوەی حەسودییان پێمان دەبەن، حەسودییان پێمان نابەن کاتێک دەڵێین: ئامین؛ زۆر ئامین بڵێن». لە ئیسنادی ئەمەدا تەڵحە کوڕی عەمر هەیە کە لاوازە.

ئیبن مەردوویە لە ئەبوو هورەیرەوە گێڕایەوە کە پێغەمبەری خوا فەرمووی: «ئامین مۆری پەروەردگاری هەموو جیهانە لەسەر بەندە باوەڕدارەکانی». ئەنس گوتی: پێغەمبەری خوا فەرمووی: «لە نوێژدا و لە کاتی دوعادا «ئامین»م پێ بەخشراوە؛ پێش من هیچ کەسێک پێی نەبەخشرا، مەگەر موسا؛ موسا دوعای دەکرد و هارونیش ئامین دەگوت. بۆیە دوعاکانتان بە ئامین کۆتایی پێ بهێنن، چونکە خوا وەڵامتان دەداتەوە».

من دەڵێم: هەندێک لێرەوە ئەم ئایەتە پیرۆزەیان بەڵگە بۆ ڕای خۆیان هێناوەتەوە: «موسا گوتی: پەروەردگارمان، تۆ بەڕاستی جوانی و سامانێکت لە ژیانی دنیا بە فیرعەون و سەرکردەکانی بەخشیوە؛ پەروەردگارمان، ئەوان خەڵک لە ڕێگاکەت گومڕا دەکەن؛ پەروەردگارمان، سامانەکانیان لەناو ببە و دڵەکانیان ڕەق بکە، با باوەڕ نەهێنن تاوەکو سزای ئازاربەخش ببینن». خوا فەرمووی: «دوعاکەتان وەڵام دراوەتەوە؛ بۆیە خۆتان ڕاست بگرن و شوێن ڕێگای ئەوانە مەکەون کە نازانن» (یونس: ٨٨–٨٩).

دوعا لێرەدا تەنها بە موساوەوە بەستراوەتەوە، بەڵام لە ڕەوتی قسەکەدا ئەوە دەردەکەوێت کە هارونیش «ئامین»ی گوتووە، بۆیە وەک دوعاکەر دادەنرێت؛ چونکە خوای گەورە فەرموویەتی: «دوعاکەتان وەڵام دراوەتەوە». ئەمە دەریدەخات کە ئەو کەسەی «ئامین» بۆ دوعایەک دەڵێت، وەک ئەوە وایە خۆی ئەو دوعایەی کردبێت. بۆیە ئەوانەی گوتوویانە مەئمووم ناخوێنێتەوە، ڕایان وایە «ئامین»گوتنی لە دوای خوێندنەوەی فاتحە بە مانای خوێندنەوەی خۆیەتی. بۆیە لە فەرموودەدا هاتووە: «هەرکەسێک ئیمامێکی هەبێت، خوێندنەوەی ئیمام خوێندنەوەی ئەوە».

بیلالیش دەیگوت: «پێش من ئامین مەڵێ». ئەم بەڵگەیە دەریدەخات کە مەئمووم لە نوێژی بە دەنگی بەرزدا خوێندنەوەی نییە، خوای گەورە زاناترە.

بۆیە ئیبن مەردوویە گوتی: ئەحمەد کوڕی حەسەن بۆمانی گێڕایەوە، گوتی: عەبدوڵڵا کوڕی محەممەد کوڕی سەلام بۆمانی گێڕایەوە، گوتی: ئیسحاق کوڕی ئیبراهیم بۆمانی گێڕایەوە، گوتی: جەریر بۆمانی گێڕایەوە، لە لەیس کوڕی ئەبی سەلیمەوە، لە کەعبەوە، لە ئەبوو هورەیرەوە کە گوتی: پێغەمبەری خوا فەرمووی: «کاتێک ئیمام دەڵێت: نەک ئەوانەی تووڕەیی لەسەریانە و نەک گومڕاکان، پاشان دەڵێت: ئامین، ئەگەر «ئامین»ی ئەهلی زەوی لەگەڵ «ئامین»ی ئەهلی ئاسمان یەک بکەوێتەوە، خوا گوناهەکانی پێشووی ئەو بەندە دەبەخشێت.

نموونەی ئەو کەسەی ئامین ناڵێت وەک پیاوێک وایە کە لەگەڵ کۆمەڵێک شەڕی کرد؛ تیرەکانیان بە قرعە دابەش کرا و تیرەکەی ئەو نەکەوتە دەرەوە، ئەویش گوتی: بۆچی تیرەکەم نەکەوتە دەرەوە؟ پێیان گوت: چونکە تۆ «ئامین»ت نەگوت».»

لە ئایەتەکەدا زۆرینە وشەی «غیر»یان بە کەسرە خوێندووەتەوە و وەسفی «الذین»ە. زەمەخشەری دەڵێت: بە نەسْبیش خوێندراوەتەوە وەک حاڵ؛ ئەوەش خوێندنەوەی پێغەمبەری خوایە ــ سڵاوی خوای لێ بێت ــ و عومەر کوڕی خەتابە، و لە ئیبن کەثیرەوەش ڕیوایەت کراوە. ئەو کەسی حاڵەکەی بۆ باس کراوە، جێناوی «هم»ە لە «عليهم»دا، و کردارەکەش «أنعمت»ە؛ ماناکەی ئەوەیە: «لە کاتێکدا ئەوان...» هەروەها لە ئەبی کوڕی کەعبەوەش گێڕراوەتەوە کە بەم شێوەیەی خوێندووەتەوە، بۆ ئەوەی وا تێنەگەین کە «غير» عەتفە بەسەر «الذين أنعمت عليهم»دا.

وەک لەبارەی ئەوانەدا فەرمووی: «ئەوانەی خوا نەفرەتی لەسەر کردوون و تووڕەیی لەسەریان کردووە» (مائیدە: ٦٠)، وەک فەرموودەی: «پێشتر گومڕا بوون، زۆریان گومڕا کرد و لە ڕێگای ڕاست گومڕا بوون» (مائیدە: ٧٧). ئەمە ڕوون و ئاشکرایە.

«ئەمەن». بەقەرە: ٩٠؛ مائیدە: ٦٠؛ مائیدە: ٧٨–٧٩؛ مجادلە: ١٤؛ کەهف: ١٧؛ ئەعراف: ١٨٦؛ ئال‌عیمڕان: ٧؛ وەک «یاسین»؛ وەک «یەمین»؛ مائیدە: ٢. گوتراوە: مانای ئەوەیە کە «ئامین»گوتنەکەی لەگەڵ «ئامین»گوتنی فریشتەکان لە کاتدا یەک بکەوێتەوە؛ هەندێکیش گوتوویانە لە وەڵامدانەوەدا یەک بگرنەوە، و هەندێکیش گوتوویانە لە تایبەتمەندیی پاک و بێگەردیی نیەتدا یەک بگرنەوە. یونس: ٨٨–٨٩؛ یونس: ٨٩.

تەفسیری بەغەوی

فەرموودەی خوای گەورە: (اهدنا الصراط المستقيم) «ڕێگای ڕاستمان پیشان بدە».

(اهدنا): واتە ڕێنماییمان بکە. عەلی و ئۆبەی کوڕی کەعبیشیان وتووە: «وامان لەسەر جێگیر بکە»؛ وەک ئەوەی بە کەسێکی وەستاو بڵێیت: «بوەستە تا بگەڕێمەوە لات»، واتە لەسەر ئەوەی تێیدایت بەردەوام بە. ئەم دوعایەی باوەڕداران، لەگەڵ ئەوەی لەسەر ڕێنمایین، بە مانای جێگیرکردنەوە و داوای ڕێنمایی زیاترە؛ چونکە بە گوێرەی مەزهەبی ئەهلی سوننەت، لوتفی خوای گەورە و ڕێنماییەکانی سنووریان نییە.

(الصراط) و (سراط) بە سینییەوە، ئەوەی ئۆیس لە یەعقووبەوە گێڕاوەتەوە، ئەسڵەکەیە. پێی دەوترێت «سراط» چونکە ڕێبواران دەخواتەوە [بە خێرایی بەناویدا تێدەپەڕن]. بە زاییش دەخوێندرێتەوە و حەمزە بە تێکەڵکردنی دەنگی زای دەیخوێنێتەوە؛ هەموویان شێوەی زمانین و دروستن. لەلای زۆربەی خوێنەران، پیتی «ص» هەڵبژێردراوە، بۆ ئەوەی لەگەڵ نووسینی مووسحەف بگونجێت.

(الصراط المستقيم) واتە ڕێگای ڕاست. ئیبن عەبباس و جابیر (خوای لێیان ڕازی بێت) وتوویانە: «ئیسلامە»؛ ئەمەش وتەی مووقاتیلیشە. ئیبن مەسعوود (خوای لێی ڕازی بێت) وتوویەتی: «قورئانە». لە عەلییەوە (خوای لێی ڕازی بێت) بە شێوەی مەرفووع هاتووە: «ڕێگای ڕاست، کتێبی خوایە».

سەعید کوڕی جوبەیر (خوای لێی ڕازی بێت) وتوویەتی: «ڕێگای بەهەشتە». سەهل کوڕی عەبدوڵڵا وتوویەتی: «ڕێگای سوننەت و کۆمەڵەی موسڵمانانە». بەکر کوڕی عەبدوڵڵای مۆزەنی وتوویەتی: «ڕێگای پێغەمبەری خوایە، صلى الله عليه وسلم». ئەبوو عالیا و حەسەنیش وتوویانە: «پێغەمبەری خوا و خێزانەکەی و هاوەڵەکانییەتی». لە ڕووی زمانەوە، واتە ڕێگایەکی ئاشکرا.

فەرموودەی خوای گەورە: (صراط الذين أنعمت عليهم) «ڕێگای ئەوانەی نیعمەتت پێیان بەخشیوە»؛ واتە بە ڕێنمایی و سەرکەوتن نیعمەتت پێداون. عیکریمە وتوویەتی: «بە جێگیری لەسەر باوەڕ و ڕاستڕەویی نیعمەتت پێداون، ئەوانیش پێغەمبەرانن، سەلامیان لێ بێت». وتراوە: مەبەست هەموو ئەو پێغەمبەر و باوەڕدارانەن کە خوای گەورە لەسەر باوەڕ جێگیری کردوون؛ ئەوانەی لە فەرموودەی خوای گەورەدا ناویان هاتووە: (فأولئك مع الذين أنعم الله عليهم من النبيين) «ئەوان لەگەڵ ئەو کەسانەن کە خوا نیعمەتی بەسەریاندا بەخشیوە، لە پێغەمبەران...» تا کۆتایی ئایەتەکە.

ئیبن عەبباس وتوویەتی: «ئەوانە قەومی مووسا و عیساین، سەلامیان لێ بێت، پێش ئەوەی ئایینی خۆیان بگۆڕن». عەبدولڕەحمان کوڕی زەید وتوویەتی: «مەبەست پێغەمبەری خوا، صلى الله عليه وسلم، و ئەوانەن کە لەگەڵیدا بوون». ئەبوو عالیا وتوویەتی: «خێزانی پێغەمبەری خوا، صلى الله عليه وسلم، ئەبووبەکر و عومەر (خوای لێیان ڕازی بێت) و خەڵکی ماڵەکەیەتی». شەهر کوڕی حەوشەب وتوویەتی: «هاوەڵانی پێغەمبەری خوا، صلى الله عليه وسلم، و خەڵکی ماڵەکەیەتی».

حەمزە (عليهم) و (لديهم) و (إليهم) بە ضەممەی هاءەکانیان دەخوێنێتەوە. یەعقووب هەر هاءێک کە پێشتر یاءێکی ساکن هاتبێت، لە دووانە و کۆدا بە ضەممە دەخوێنێتەوە، جگە لە فەرموودەی خوای گەورە: (بين أيديهن وأرجلهن). خوێنەرانی دیکە هەردووکیان بە کەسرە دەخوێننەوە. ئەوانەی هاءەکە بە ضەممە دەخوێننەوە، دەیگەڕێننەوە بۆ ئەسڵەکەی، چونکە لە کاتی تەنهایی‌دا بە ضەممەیە؛ ئەوانەی بە کەسرە دەیخوێننەوە، بەهۆی یاءی ساکنەوەیە، چونکە کەسرە هاوشێوەی یاءە.

ئیبن کەثیر و ئەبوو جەعفەر هەموو میمی کۆی بە درێژی و تەواوی لە کاتی بەردەوام خوێندنەوەدا بە ضەممە دەخوێننەوە، ئەگەر دوای میمەکە پیتی ساکن نەیەت؛ ئەگەر پیتی ساکن پێی بگات، درێژی ناکەن. نافع هەڵبژاردنی هەیە. وەڕش لە کاتی پیتی بڕینی ئەلفدا بە ضەممە دەیخوێنێتەوە. ئەگەر ئەلفی پەیوەندی پێی بگات، و پێش هاءەکە کەسرە یان یاءی ساکن هەبێت، حەمزە و کەسائی هاء و میمەکە بە ضەممە دەخوێننەوە؛ ئەبوو عەمرو هەردووکیان بە کەسرە دەخوێنێتەوە، هەروەها یەعقووبیش ئەگەر پێشتر بە کەسرە بێت.

خوێنەرانی دیکە لە هەموو شوێنەکاندا میمەکە بە ضەممە و هاءەکە بە کەسرە دەخوێننەوە، بەهۆی یاءەکە یان کەسرەی پێشترەوە؛ میمەکەش بە پێی ئەسڵەکەی بە ضەممە دەخوێننەوە.

فەرموودەی خوای گەورە: (غير المغضوب عليهم) «نەک ڕێگای ئەوانەی تووڕەیی لێیان کراوە»؛ واتە ڕێگای ئەوانەی تووڕەیی لێیان کراوە نییە. تووڕەیی بریتییە لە ویستی تۆڵەکردنەوە لە گوناهباران. تووڕەیی خوای گەورە بە گوناهبارانی باوەڕدار ناگات، بەڵکو تەنها بە کافران دەگات.

(ولا الضالين) واتە نە ڕێگای ئەوانەی لە ڕێنمایی گومڕا بوون. گومڕاییی تەواو، لەناوچوون و ونبوونە؛ دەوترێت: «ئاو لە شیرەکەدا ضەڵ بوو» [واتە ون بوو و لەناوچوو]. لێرەدا (غير) بە مانای «نا»یە و (لا)ش بە مانای «غیر»ە، بۆیە پەیوەستکردنیان بە (و) دروستە؛ وەک ئەوەی بڵێیت: «فڵان کەس چاککار و ڕێکوپێک نییە». بەڵام ئەگەر (غير) بە مانای «جگە لە» بێت، پەیوەستکردنی بە (لا) دروست نییە، و لە قسەدا ناوترێت: «لەلام جگە لە عەبدوڵڵا، نە زەیدیش هەیە».

عومەر کوڕی خەتتاب (خوای لێی ڕازی بێت) بەو شێوەیەی خوێندووەتەوە: (صراط من أنعمت عليهم غير المغضوب عليهم وغير الضالين) «ڕێگای ئەوانەی نیعمەتت پێیان بەخشیوە، نەک ئەوانەی تووڕەیی لێیان کراوە و نە گومڕاکان».

وتراوە: ئەوانەی تووڕەیی لێیان کراوە جولەکەن و گومڕاکانیش مەسیحین؛ چونکە خوای گەورە جولەکانی بە تووڕەبوون لێیان تاوانبار کردووە و فەرموویەتی: (من لعنه الله وغضب عليه) «ئەوەی خوا نەفرەتی لێ کردووە و تووڕەیی لێی بووە»؛ مەسیحییەکانیش بە گومڕایی تاوانبار کردووە و فەرموویەتی: (ولا تتبعوا أهواء قوم قد ضلوا من قبل) «شوێنی ئارەزووی ئەو کەسانە مەکەون کە پێشتر گومڕا بوون». سەهل کوڕی عەبدوڵڵا وتوویەتی: «نە ئەوانەی بەهۆی بدعەتەوە تووڕەیی لێیان کراوە، و نە ئەوانەی لە سوننەت گومڕا بوون».

سوننەتە بۆ خوێنەر، دوای تەواوکردنی خوێندنەوەی سورەتی فاتحە، بە بێدەنگییەکی جیای لە فاتحەوە بڵێت: (آمين). ئەم وشەیە سووکە؛ لە ڕووی ڕێزمانەوە بە درێژ و بە کورتی هەردووکیان ڕێگەپێدراوە، واتاکەشی ئەوەیە: «خوایە، ببیستە و وەڵامی بدەوە». ئیبن عەبباس و قەتادە وتوویانە: «واتە وا بێت». مووجاهید وتوویەتی: «یەکێکە لە ناوەکانی خوای گەورە».

وتراوە: مۆری دوعایە. هەروەها وتراوە: ئەو مۆرەی خوایە لەسەر بەندەکانی، کە بەهۆیەوە زیان و ئافات لێیان دوور دەخاتەوە؛ وەک مۆری نامە، کە ڕێگری لە فەسادی و دەرکەوتنی ناوەڕۆکەکەی دەکات.

ئیمام ئەبوو عەلی حوسەین کوڕی محەممەد قازی و ئەبوو حامد ئەحمەد کوڕی عەبدوڵڵای ساڵحی بۆمانی گێڕایەوە و وتیان: ئەبووبەکر ئەحمەد کوڕی حەسەنی حەیری بۆمانی گێڕایەوە؛ ئەبوو عەلی محەممەد کوڕی ئەحمەد کوڕی محەممەد کوڕی مەعقیلی مەیدانی بۆمانی گێڕایەوە؛ محەممەد کوڕی یەحیا بۆمانی گێڕایەوە؛ عەبدولڕەزاق بۆمانی گێڕایەوە و وتی: مەعمەر لە زوهرییەوە، ئەویش لە ئیبن مووسەییەوە، ئەویش لە ئەبووهورەیرەوە (خوای لێی ڕازی بێت) گێڕایەوە کە پێغەمبەری خوا، صلى الله عليه وسلم، فەرمووی: «کاتێک ئیمام دەڵێت: (غير المغضوب عليهم ولا الضالين)، ئێوە بڵێن: (آمين). فریشتەکانیش دەڵێن: آمین و ئیمامیش آمین دەڵێت.

ئەوەی وتنی آمینی لەگەڵ وتنی آمینی فریشتەکاندا یەک بگرێتەوە، گوناهەکانی پێشووی دەبەخشرێت». ٦٩- النساء؛ ١٢- الممتحنة؛ ٦٠- المائدة؛ ٧٧- المائدة؛ صحیح.