Ɗaɓɓude laawol peewal

Tafsiir sheekh Abdurrahman as-Saadi

Allaaraajo wi'i: «Feewnu min e laawol peewal.» ɗum firti: Hollir min, anndin min, te wallu min ngam min yah e laawol peewal, ɗum ko laawol laaɓɗo, jokkondirɗo e Alla e Janna makko. Ɗum ko anndude goonga e golleede e mum. Feewnu min haa yah min e laawol ngal, feewnu min kadi nder laawol ngal. Feewnaade e laawol ngal ko dartinde e diina Islaam, e accude diinaaji goɗɗi ɗi fof.

Feewnaade nder laawol ngal waɗi e ɗaɓɓude feewnaare e kala fannu diina, e ganndal e golle.

Ndeen duʿaa ko duʿaaaji ɓurɗi huɓɓude e ɓurɗi nafude e gollotooɗo. Ngam ɗum, foti e neɗɗo torude Alla ɗum e kala rakʿa e salaat makko, sabu ɗum ko waɗɗere nde o sokli.

Laawol peewal ngal ko: «laawol ɓeen ɓe Neemin-ɗaa.» Ɓe ɗon ko annabaaɓe, goongɗinɓe, seediiɓe e moƴƴuɓe. «Wonaa» laawol ɓeen ɓe tikkanaaɓe, ɗiɓɓe anndu goonga kono acci ɗum, hono Yahudiyankooɓe e ɓen nannduɓe e maɓɓe. Kadi wonaa laawol majjuɓe, ɓe acci goonga sabu ganndal alaa e majjuɓe, hono Nasara e ɓen nannduɓe e maɓɓe.

Nde sura ndee ko takkitaama e ko famɗi, kono nde waɗi ko sura goɗɗo e Al-Qur'aana waɗaani. Nde waɗi fannu tatiiji Tawhiid: Tawhiidu Rububiyya, ɗum anndee e daande makko: «Jom jamirooje fof»; Tawhiidu Uluhiyya, ɗum woni reende Alla tan e ibada, ɗum anndee e innde: «Alla» e daande makko: «Amin tan min njulnee»; e Tawhiidu inɗe e sifaaɗe, ɗum ko tabbitinde Alla sifaaɗe timmuɗe ɗe o tabbitini hoore makko, e ɗe Nulaaɗo makko tabbitini mo, alaa waylude sifaaɗe ɗee, alaa nanndinde Alla e huunde, alaa waɗde mo nanndu e huunde. Daande «e jamirooje fof» holli ɗum, hono ko neeɓi.

Nde waɗi kadi tabbitinol nulaaɗe e daande: «Feewnu min e laawol peewal», sabu ɗum waawataa waɗde tawa nulaaɗe alaa. Nde tabbitini kadi yoɓɓe golle e daande: «Jom ñalnde yoɓɓe»; yoɓɓe ɗee waɗata e adilaaku, sabu «diin» ɗoo firti yoɓɓude e adilaaku. Nde waɗi kadi tabbitinol qadar, e wonde gollotooɗo ko gollooɗo goonga; ɗum yeddi Qadariyya e Jabriyya. Kadi nde jaabii fannuji bidʿa fof e daande: «Feewnu min e laawol peewal», sabu ɗum ko anndude goonga e golleede e mum.

Kala mo waɗi bidʿa waylata e ɗum. Nde waɗi kadi laɓɓinde diina ngam Alla, e ibada e ɗaɓɓude ballal, e daande: «Amin tan min njulnee, e Amin tan min ɗaɓɓi ballal.» Alla tan woni Jom jamirooje fof. Majjere; majjuɗo.

Tafsiir imaam Ibn Kathiir

«Feewnu min e laawol peewal.» Jannginol ɓurɓe jannginooɓe ɗum e ص. Kadi janngata ɗum e س, kadi e ز. Al-Farraa wi'i: ɗum ko ɗemngal Banu ʿUdhra, Balqayn e Banu Kalb.

Caggal Alla, Jom toowɗo, teddineede ko o torata, ɗum fotnoo waɗde ɗaɓɓannde caggal majjum, hono o wi'iri: «Feccere mum wonani Mi, feccere mum wonani gollotooɗo am; gollotooɗo am heɓata ko o ɗaɓɓi.» Ɗum ko ngonka ɓurɗo timmude e torotooɗo: o yettoo Jom ko o torata, hade o torii ɗaɓɓannde makko, sabu ɗum ɓurti naftude e heɓde ko o ɗaɓɓi e jaabawol. Ngam ɗum Alla holli ɗum, sabu ɗum ko ɓurɗo timmude. Toragol ena waawi kadi waɗeede e sifagol ngonka torotooɗo e soklaare makko, hono Musa, ɓaleejo Alla, wi'iri: «Jom am, mi sokli ko moƴƴi ko fow addan-mi» (Al-Qasas 28:24).

Toragol ena waawi kadi ardude e sifagol Jom torotooɗo, hono Du-n-Nun wi'iri: «Alaa deweteeɗo goonga so wonaa Aan; teddungal wonanii Mo. Mi ko mi woni e tooñɓe» (Al-Anbiyaa' 21:87). Toragol ena waawi kadi wonde yettoore tan e Jom torotooɗo, hono binndiijo wi'iri:

«Mi siftoray soklaare am, walla yiɗiɗaa mi ɗaɓɓitde? Yidde maa ko yaaɗe, so yimɗo yettii maa hande, yettoore nden maa heewani ko o waawi ɗaɓɓude.»

Feewnaare ɗoo ko hollirgol e wallitinde. Feewnaare ena waawi jogoraade e golleere mum, hono ɗoo: «Feewnu min e laawol peewal», ɗum waɗi maana: ñawnu min, wallu min, wallu min e feewnaare, walla hokku min, walla hokku min ɗum. Hono daande Alla: «Min holli mo laabi ɗiɗi» (Al-Balad 90:10), ɗum firti min laaɓnani mo moƴƴere e bonannde. Feewnaare ena waawi kadi jokkondireede e «to», hono Alla wi'i: «O suɓaama, O feewnini mo e laawol peewal» (An-Nahl 16:121), e: «Jokkondir on e laawol Jahannama» (As-Saaffaat 37:23).

Ɗum firti hollirgol e laaɓninde. Kadi Alla wi'i: «Aɗa feewnina e laawol peewal» (Ash-Shuuraa 42:52). Feewnaare ena waawi kadi jokkondireede e «ngam», hono ɓe Jannaa wi'ata: «Jom jamirooje fof, yettoore wonanii Alla, O feewnini min haa heɓde ɗum» (Al-Aʿraaf 7:43), ɗum firti O walli min e ɗum, O waɗi min ɓe haani ɗum.

Imam Abu Jaʿfar Ibn Jarir wi'i: Umma fow, ɓe ɓeydotoo ta'wiil, kawri e wonde laawol peewal ko laawol laaɓɗo, alaa waylinde nder mum. Ɗum kadi ko maana mum e ɗemngal Arab fow. Jirir ibn ʿAtiyya al-Khatfi wi'i: «Amir al-mu'miniin ko e laawol goonga, so laabi ɗi wayli.»

Ibn Jarir wi'i: Seede ɗe ɗe ko ɓurɗi heewde haa ɗe waawataa limteede. Arab ɓe ɓeydata huutoreede daande «siraat», ɓe huutortoo ɗum e kala haala walla golle ɗe sifaaɗi e peewal walla waylinde, ɓe sifata peewal e peewal mum, e laawol wayluɗo e waylinde mum.

Ta'wiiliiji tafsiirkat ɓen, ko adii e caggal, waylotoo e laawol peewal ngal, kono ɗum fof ruttata e maana gooto: rewde Alla e Nulaaɗo. Riwyaama ko ɗum ko Deftere Alla. Ibn Abi Hatim wi'i: Al-Hasan ibn ʿArfa haali min: Yahya ibn Yaman haali min, e Hamza az-Zayyaat, e Saʿd, ɗum ko Abu al-Mukhtaar at-Taa'ii, e ɓiɗɗo ɓiyum al-Haarith al-Aʿwar, e al-Haarith al-Aʿwar, e ʿAli ibn Abi Taalib, Alla weltin mo, o wi'i: Nulaaɗo Alla, Alla O jam e kisal ngal won e mum, wi'i: «Laawol peewal ko Deftere Alla.» Ibn Jarir kadi riwii ɗum e riwaya Hamza ibn Habiib az-Zayyaat.

Ahmad e at-Tirmidhi riwii ɗum kadi, e riwaya al-Haarith al-Aʿwar e ʿAli, o jokkondiri ɗum e Nulaaɗo: «Ko ɓandu Alla tiiɗɗundu, ko zikri tedduɗo, ko laawol peewal.» Ɗum riwyaama kadi e ʿAli tan, e ɗum ɓuri nanndude, Alla ɓuri anndude.

Ath-Thawri riwii e Mansuur, e Abu Waa'il, e ʿAbdullah, o wi'i: «Laawol peewal ko Deftere Alla.» Ɓeen wi'i: Ko Islaam. Ad-Dahhaak riwii e Ibn ʿAbbaas, o wi'i: Jibriil wi'i Muhammad, Alla O jam e kisal ngal won e maɓɓe: «Wiy: Ya Muhammad, feewnu min e laawol peewal.» Ɗum firti: Feewnu min e laawol hollirgol; ɗum ko diina Alla, alaa waylinde nder mum.

Maymuun ibn Mihraan riwii e Ibn ʿAbbaas, e daande: «Feewnu min e laawol peewal», o wi'i: «Ɗum ko Islaam.» Ismaaʿiil ibn ʿAbd ar-Rahmaan as-Suddi al-Kabiir riwii e Abu Maalik e Abu Saalih e Ibn ʿAbbaas, e Murra al-Hamdaani e Ibn Masʿuud e woɓɓe e sahabaaɓe Nulaaɗo Alla, ɓe wi'i: «Ɗum ko Islaam.» ʿAbdullah ibn Muhammad ibn ʿAqiil riwii e Jaabir: «Laawol peewal ko Islaam; ɗum ɓuri yaajde ko hakkunde kammu e leydi.» Ibn al-Hanafiyya wi'i e daande Alla: «Feewnu min e laawol peewal»: «Ko diina Alla, Alla jaɓataako e gollotooɓe diina goɗɗo so wonaa ɗum.» ʿAbd ar-Rahmaan ibn Zayd ibn Aslam wi'i: «Ko Islaam.»

E hadiis ngal Imam Ahmad riwii e Musnad mum, o wi'i: Al-Hasan ibn Sawwaar Abu al-ʿAlaa haali min, Layth ibn Saʿd haali min, Muʿaawiya ibn Saalih e ʿAbd ar-Rahmaan ibn Jubayr ibn Nufayr, e baaba makko, e an-Nawwaas ibn Samʿaan, e Nulaaɗo Alla, Alla O jam e kisal ngal won e mum, o wi'i: «Alla waɗi misal laawol peewal. E saraaji laawol ngal ena woni ɗaɗi ɗiɗi, e nder ɗi ena woni dammiriiji udditiiɗi, e dow ɗe ena woni puɗɗiiji fuuɗɗi. E dow dammugal laawol ngal ena woni noddaajo noddata: “Yimɓe oo, naatiree laawol ngal fow, taa waylitoɗon!” E noddaajo goɗɗo ena noddata to dow laawol ngal.

So neɗɗo yiɗii udditde huunde e ɗee dammiriiji, o wi'ata: “Hoto uddit ɗum, aɗa halkin hoore maa; so uddit-ɗaa ɗum, maa a naat e mum.” Laawol ngal ko Islaam, ɗiɗi ɗii sara laawol ko haaddi Alla, dammiriiji ɗii udditiiɗi ko ko Alla haɗi. Noddiɗo wonɗo e dow laawol ngal ko Deftere Alla, noddiɗo wonɗo e dow laawol ngal ko waajotooɗo Alla wonɗo e ɓernde Musulmi kala.» Ibn Abi Hatim e Ibn Jarir kadi riwii ɗum e hadiis Layth ibn Saʿd.

At-Tirmidhi e an-Nasaa'ii riwii ɗum e ʿAli ibn Hujr, e Baqiyya, e Bujayr ibn Saʿd, e Khaalid ibn Maʿdaan, e Jubayr ibn Nufayr, e an-Nawwaas ibn Samʿaan. Isnaad mum laaɓɗo; Alla ɓuri anndude.

Mujaahid wi'i e daande: «Feewnu min e laawol peewal»: «Goonga.» Ɗum ko ɓurɗo heewde, tee alaa waylinde hakkunde mum e ko adii. Ibn Abi Hatim e Ibn Jarir riwii kadi e Abu an-Nadr Haashim ibn al-Qaasim, o wi'i: Hamza ibn al-Mughiira haali min, e ʿAasim al-Ahwal, e Abu al-ʿAaliya, o wi'i: «Feewnu min e laawol peewal» ko Nulaaɗo Alla, Alla O jam e kisal ngal won e mum, e ɓe ɗiɗi rewɓe mum caggal makko. ʿAasim wi'i: Min haalani ɗum al-Hasan, o wi'i: «Abu al-ʿAaliya haali goonga, o jaɓɓi.»

Fof ɗee maanaaaji laaɓɗi, ɗi njokkondir, sabu neɗɗo rewɗo Nulaaɗo Alla, rewɗo Abu Bakr e ʿUmar caggal makko, rewii goonga. Rewɗo goonga rewii Islaam; rewɗo Islaam rewii Qur'aana, ɗum ko Deftere Alla, ɓandu mum tiiɗɗundu e laawol mum peewal. Ɗeen fof ko goonga, ɗi seeditoo e ɗiɗi goɗɗi. Yettoore wonanii Alla.

At-Tabaraani wi'i: Muhammad ibn al-Fadl as-Saqati haali min, Ibraahiim ibn Mahdi al-Misiisi haali min, Yahya ibn Zakariyya ibn Abi Zaa'ida haali min, e al-Aʿmash, e Abu Waa'il, e ʿAbdullah, o wi'i: «Laawol peewal ko ngal laawol ngal Nulaaɗo Alla acci min e dow mum.»

Ngam ɗum, Imam Abu Jaʿfar Ibn Jarir, Alla yurmino mo, wi'i: «Ɗum ɓuri haanude e ta'wiili ngel aya, ɗum woni: “Feewnu min e laawol peewal”, ko ɗaɓɓude Alla wallitde min ngam min dartina e ko O yiɗi, O walliti min e mum, ko O neeminanii gollotooɓe makko: ko daande walla golle. Ɗum ko laawol peewal, sabu neɗɗo wallitteeɗo e ko Alla walliti e ɓeen O neeminanii e annabaaɓe, goongɗinɓe, seediiɓe e moƴƴuɓe, wallittee e Islaam, goongɗinde nulaaɓe, jogoraade e Deftere, golleede e ko Alla yamiri, yaltude e ko O haɗi, rewde laawol Nulaaɗo Alla, e laawol khalifaaji nayɓe e gollotooɗo moƴƴo kala. Ɗum fof ko laawol peewal.»

So wi'ee: Hol ko gollotooɗo goongɗinɗo ɗaɓɓirta feewnaare e kala saa'i, e nder salaat e ɗoon e ɗoon, tawi o woni e feewnaare? Ɗum ko ɗaɓɓude ko o heɓi kisa? Jaabawol ko ɗum wonaa ɗum. So wonaa soklaare makko ñalawma e jemma e ɗaɓɓude feewnaare, Alla hollaamaako mo ɗaɓɓude ɗum.

Gollotooɗo ena sokli Alla e kala saa'i e kala ngonka ngam O tabbitin mo e feewnaare, O waɗa mo tiiɗɗo e mum, O laatina mo ɓuri laaɓde, O ɓeyda mo e mum, O waɗa mo jokkude e mum. Gollotooɗo waawataa heɓde nafaa walla bonannde hoore makko, so wonaa ko Alla yiɗi. Ngam ɗum Alla holla mo torude O wallit mo e kala saa'i, O tabbitin mo, O wallit mo e feewnaare. Neɗɗo ɓurɗo kisal ko mo Alla walliti ngam o torii Alla; sabu Alla tabbitini jaabawol torotooɗo so o torii Mo, tee tawa o woni e doole, soklaare e ɓalde e Maako ñalawma e jemma.

Alla wi'i: «Ee ɓeen gomɗinɓe, gomɗinee e Alla e Nulaaɗo makko e Deftere nde O waɗi e dow Nulaaɗo makko, e Deftere nde O waɗi ko adii...» (An-Nisaa' 4:136). Alla yamiri gomɗinɓe gomɗinde. Ɗum wonaa heɓde ko o heɓi kisa, sabu ɗum ko tabbitinde e jokkude e golle ɗe waɗata ɗum. Alla ɓuri anndude.

Alla yamiri gollotooɓe gomɗinɓe wi'ude: «Jom amen, hoto waylu ɓerɗe amen caggal nde A feewnini min, hokku min yurmeende iwde e to Maa; Aan ko Hokkoowo.» (Aali ʿImraan 3:8). Abu Bakr, Alla weltin mo, janngata aya ngal e rakʿa tataɓa e salaat al-Maghrib, caggal Faatiha, e nder sirri. Maana daande Alla: «Feewnu min e laawol peewal» ko: Jokkondir min e dow laawol ngal, hoto ɓaŋŋin min haa yah min e laawol goɗɗo.

«Laawol ɓeen ɓe Neemin-ɗaa» ko feertinde laawol peewal ngal; e laawol nahw, ɗum ko badal e mum walla ʿatf bayaan, Alla ɓuri anndude. «Ɓeen ɓe Neemin-ɗaa» ko ɓeen ɓe sifaaɗi e Suurat an-Nisaa', nde Alla wi'i: «Kala mo ɗowtii Alla e Nulaaɗo, ɓeen maa ngon e ɓeen ɓe Alla neeminanii: annabaaɓe, goongɗinɓe, seediiɓe e moƴƴuɓe. Ɓeen ko ɓe moƴƴuɓe e jokkondiral. Ɗum ko neema iwde e Alla; Alla ko ɓuri heewde anndude.» (An-Nisaa' 4:69–70).

Ad-Dahhaak riwii e Ibn ʿAbbaas: «Laawol ɓeen ɓe Neemin-ɗaa» ko ɓeen A neeminanii e ɗowtude Maa e reende Maa, wonɓe e malaa'ikaaɓe, annabaaɓe, goongɗinɓe, seediiɓe e moƴƴuɓe; ɗum ko nanndi e daande Jom amen: «Kala mo ɗowtii Alla e Nulaaɗo, ɓeen maa ngon e ɓeen ɓe Alla neeminanii...» (An-Nisaa' 4:69). Abu Jaʿfar riwii e ar-Rabiiʿ ibn Anas: «Ɓe ko annabaaɓe.» Ibn Jurayj riwii e Ibn ʿAbbaas: «Ɓe ko gomɗinɓe.»

Mujaahid kadi wi'i ɗum. Wakiiʿ wi'i: «Ɓe ko Musulmiɓe.» ʿAbd ar-Rahmaan ibn Zayd ibn Aslam wi'i: «Ko Nulaaɗo Alla e ɓeen ɓe wondunoo e makko.» Tafsiir adii, iwde e Ibn ʿAbbaas, ɓuri heewde e ɓuri jaayde. Alla ɓuri anndude.

Daande Alla: «Wonaa ɓeen ɓe tikkanaaɓe, tee wonaa majjuɓe» ko ɗaɓɓude feewnaare e laawol peewal, laawol ɓeen ɓe Neemin-ɗaa, ɓe sifaaɗi e hidaya, peewal e ɗowtude Alla e nulaaɓe makko, e ɗowtude yamirooje mum, e accude ko O haɗi. Wonaa laawol ɓeen ɓe tikkanaaɓe, ɓe bonni yiɗde maɓɓe, sabu ɓe anndu goonga, ɓe ɓaŋŋiti e mum; wonaa laawol majjuɓe, ɓe alaa ganndal, ɓe dogi e majjere, ɓe waawataa heɓde goonga. Alla ɓeydi daande «laa» ngam hollude wonde ena woodi laabi ɗiɗi bonɗi: laawol Yahudiyankooɓe e laawol Nasara, ngam reende e laabi ɗiɗi ɗin.

Wonɓe e nahw ɓe njogii wonde «ghayri» ɗoo ko istithnaa', tee tawa istithnaa' mum munqaṭiʿ, sabu ɓe njalti e ɓeen neeminanaaɓe, tawi ɓe wonaa e maɓɓe. Kono ko min addi ɓuri moƴƴude, sabu binndiijo wi'i: «Aɗa nanndi e gelleeji Banu Uqaysh, ko ɓe ñoƴƴata koora to koyɗe mum.» Ɗum firti: Aɗa nanndi e gello e gelleeji Banu Uqaysh; o momti innde gello, o jooɗnii sifaaɗe mum. Hono noon, «wonaa ɓeen ɓe tikkanaaɓe» firti: «wonaa laawol ɓeen ɓe tikkanaaɓe»; o jooɗnii laawol, o waɗi ko caggal laawol ngal tan, kono ɗoonon haala ngal holli laawol.

Wonɓe wi'i «laa» e daande: «tee wonaa majjuɓe» ko ɓeyditte, tee maana haala ngal ko: wonaa ɓeen ɓe tikkanaaɓe e majjuɓe. Ɓe seedinii ɗum e binndi al-ʿAjjaaj: «E nder fuɗnaande laa Hawr, o yahii, o heftinaani.» Ɗum firti: e nder fuɗnaande Hawr. Kono ko min neeɓni ɓuri moƴƴude.

Abu ʿUbayd al-Qaasim ibn Salaam riwii e deftere «Fadaa'il al-Qur'aan» mum, e Abu Muʿaawiya, e al-Aʿmash, e Ibraahiim, e al-Aswad, e ʿUmar ibn al-Khattaab, Alla weltin mo, o janngata: «Wonaa ɓeen ɓe tikkanaaɓe, tee wonaa majjuɓe.» Isnaad mum laaɓɗo. Ɗum firotee ko o wiyiri ɗum ngam feertinde maana aya, ɗum hollata ko min wi'irnoo: daande «laa» waɗiraa ngam ɓeyditde moƴƴingol ɗaɓɓannde e feertinde ɗee laabi ɗiɗi ngam ɗiɗi ɗi fof accaa. Laawol gomɗinɓe ena waɗi ganndal goonga e golleede e mum.

Yahudiyankooɓe alaa golleede e mum, Nasara alaa ganndal mum. Ngam ɗum tikkere wonanii Yahudiyankooɓe, majjere wonanii Nasara, sabu mo anndi goonga, o acci ɗum, haani tikkere; mo anndaani wonaa hono mo. Nasara ɓe etotoo ko huunde, kono ɓe waawaani heɓde laawol mum, sabu ɓe naatirnaani e laawol mum to dammugal mum, ɗum ko rewde Nulaaɗo goonga; ngam ɗum ɓe majji. Yahudiyankooɓe e Nasara fof ko majjuɓe e tikkanaaɓe, kono sifaaɗe ɓurɗe firti Yahudiyankooɓe ko tikkere, e Nasara ko majjere. Hadiisaji e athaariji ɗi seedotoo ɗum.

Imam Ahmad wi'i: Muhammad ibn Jaʿfar haali min, Shuʿba haali min, o wi'i: Mi nani Simaak ibn Harb, o wi'i: Mi nani ʿAbbaad ibn Hubaysh haalaade e ʿAdiyy ibn Haatim, o wi'i: «Soojooɓe Nulaaɗo Alla ari, ɓe nangi ɓeti am e yimɓe goɗɗe. Caggal ɓe addi ɓe to Nulaaɗo Alla, ɓe darni ɓe yeeso makko. Beto am wi'i: “Yaa Nulaaɗo Alla, jeyɗo min maɓɓe yahii, ɓiɓɓe am njokki e makko, mi ko debbo mawɗo, mi waawataa golleede. Yo A waɗan-mi ko Alla waɗani Maa!”

O wi'i: “Hol jeyɗo maɓɓe?” O wi'i: “ʿAdiyy ibn Haatim.” O wi'i: “Ko oon dogi e Alla e Nulaaɗo makko?” Beto am wi'i: “Yo A waɗan-mi ko Alla waɗani Maa!” Nulaaɗo Alla yahii, o jokkondiri e neɗɗo goɗɗo, mi sikki ko ʿAli. O wi'i: “Ɗaɓɓu ɗum loowdi.”

O ɗaɓɓi ɗum, o waɗani mo ɗum. O arii to am, o wi'i: “O waɗii huunde nde baaba maa waɗataa: Ñiiɓaaɗo arii, o heɓi ko o yiɗi, goɗɗo arii, o heɓi ko o yiɗi.” Mi yahii to Nulaaɗo Alla, tawi debbo e sukaaɓe ɗiɗi walla sukaaɓe ena woni mo, o siftinii ɓe ɓadii Nulaaɗo Alla. Mi faamii wonde o wonaa kisiraana Khosrow, walla qaysar.

O wi'i: “Yaa ʿAdiyy, hol ko haɗi maa wi'ude: Laa ilaaha illallaah? Hol ko woni jom deweteeɗo so wonaa Alla? Hol ko haɗi maa wi'ude: Allaahu akbar? Hol ko ɓuri mawɗude e Alla?” O wi'i: O jaɓɓii Islaam, mi yi'i yeeso makko ɓeyda weltaare.

O wi'i: “Ɓeen ɓe tikkanaaɓe ko Yahudiyankooɓe, majjuɓe ko Nasara.”» O haalani hadiis ngal. At-Tirmidhi riwii ɗum e hadiis Simaak ibn Harb, o wi'i: Hadiis hasanun ghariib; min anndaani ɗum so wonaa e riwaya makko. Mi wi'a: Hamaad ibn Salama riwii ɗum e Simaak, e Murri ibn Qatri, e ʿAdiyy ibn Haatim, o wi'i: Mi naamnii Nulaaɗo Alla e maana daande Alla: «Wonaa ɓeen ɓe tikkanaaɓe.»

O jaabii: «Ɓe ko Yahudiyankooɓe.» E «tee wonaa majjuɓe», o jaabii: «Ɓe ko Nasara, ɗum ɓe majjuɓe.» Sufyaan ibn ʿUyayna kadi riwii ɗum e Ismaaʿiil ibn Abi Khaalid, e ash-Shaʿbi, e ʿAdiyy ibn Haatim. Hadiis ʿAdiyy ngal riwyaama e laabi ɗuɗɗi, e maanaaaji keewɗi; limtude ɗi maa juutata.

ʿAbd ar-Razzaaq wi'i: Maʿmar haali min, e Budayl al-ʿAqiili, o wi'i: ʿAbdullah ibn Shaqiiq haali min wonde o nani Nulaaɗo Alla wonde e Wadi al-Quraa, tawi o woni e dow puccu makko. Neɗɗo e Banu Qayn naamnii mo: «Yaa Nulaaɗo Alla, hol ɓe ɗii?» O wi'i: «Ɓeen ɓe tikkanaaɓe»—o hollii Yahudiyankooɓe—«majjuɓe ko Nasara.» Al-Jariiri, ʿUrwa e Khaalid al-Hadhdhaa' riwii ɗum e ʿAbdullah ibn Shaqiiq, ɓe jooɗnii Nulaaɗo Alla, ɓe limtaani mo naniri ɗum e Nulaaɗo Alla.

E riwaya ʿUrwa, innde ʿAbdullah ibn ʿUmar waɗiraama; Alla ɓuri anndude. Ibn Mardawayh riwii e hadiis Ibraahiim ibn Tahmaan, e Budayl ibn Maysara, e ʿAbdullah ibn Shaqiiq, e Abu Dharr, o wi'i: Mi naamnii Nulaaɗo Alla e ɓeen ɓe tikkanaaɓe; o jaabii: «Yahudiyankooɓe.» Mi wi'i: «Majjuɓe?» O jaabii: «Nasara.»

As-Suddi riwii e Abu Maalik e Abu Saalih, e Ibn ʿAbbaas, e Murra al-Hamdaani, e Ibn Masʿuud, e yimɓe e sahabaaɓe Nulaaɗo Alla, e daande: «Wonaa ɓeen ɓe tikkanaaɓe» ko Yahudiyankooɓe, «tee wonaa majjuɓe» ko Nasara. Ad-Dahhaak e Ibn Jurayj riwii e Ibn ʿAbbaas ɗum kadi. Ar-Rabiiʿ ibn Anas, ʿAbd ar-Rahmaan ibn Zayd ibn Aslam e woɓɓe kadi ɓe wi'i ɗum. Ibn Abi Hatim wi'i: Mi anndaa hay waylinde hakkunde tafsiirkatooɓe e ɗum.

Seede ko imaa e imaam ɓen wonde Yahudiyankooɓe ko tikkanaaɓe, Nasara ko majjuɓe, ko hadiis adii. Kadi daande Alla wonande ɓiɓɓe Israa'iil e Suurat al-Baqara: «Ko boni ko ɓe soodii hoore maɓɓe, ngam ɓe yeddii ko Alla warti, e ngiirgol, ngam Alla warta neema mum e kala mo O yiɗi e gollotooɓe mum; ɗum waɗi ɓe ruttude e tikkere dow tikkere, kafirɓe heɓata leeɓte koyɗe» (Al-Baqara 2:90). Alla wi'i e Suurat al-Maa'ida: «Wiy: Hoto mi holla on ko ɓuri bonde yoɓɓe yeeso Alla e ɗum? Ko ɓeen ɓe Alla hujji, tikkani, O waɗi e maɓɓe gurɓi e ngelɓi, e ɓeen ɓe rewdi taaghuut.

Ɓeen ko ɓurɓe bonde nokku, tee ɓe ɓurɓe majjude e laawol peewal» (Al-Maa'ida 5:60). Kadi Alla wi'i: «Ɓeen ɓe yeddu e Banu Israa'iil hujji e dow ɗemngal Daawuuda e ʿIisaa ɓiɗɗo Maryam. Ɗum waɗi sabu ɓe ɗakki, ɓe ɓaŋŋitii haaddi. Ɓe haɗaaynoo goɗɗaade bonannde nde ɓe waɗata. Ɗum ko bon ko ɓe golloyinoo» (Al-Maa'ida 5:78–79).

E Sira, Zayd ibn ʿAmr ibn Nufayl yahi, e yimɓe goɗɗe, haa Sham ngam ɗaɓɓude diina haanɗo. Yahudiyankooɓe wi'i mo: «A waawataa naatde e amen, so wonaa a heɓii jamaa e tikkere Alla.» O jaabii: «Ko tikkere Alla mi dogata.» Nasara wi'i mo: «A waawataa naatde e amen, so wonaa a heɓii jamaa e angere Alla.»

O wi'i: «Mi waawataa heɓde ɗum.» O dartii e fitra mum, o acci rewde allaaji bonɗi e diina mushrikooɓe, o naatantaay e Yahudiyankooɓe walla Nasara. Kono sahabaaɓe mum ɓe ɓennitii e Nasara, ɓe naati e diina Nasara, sabu ɓe yi'i diina ngal ɓadii diina Yahudiyankooɓe e ndee saa'i. Wonaa e maɓɓe Waraka ibn Nawfal, Alla feewnini mo e Nulaaɗo makko, nde o warti. O gomɗini ko o yiyii e wahyi, Alla weltin mo.

(Ɓaŋngol) Ko goonga e fiqh imaamɓe ko jaɓɓaade laaɓnaare nde alaa timmude e feertinde «ḍaad» e «ẓaa'», sabu nokkuji ɗi ɗiirtotoo ko ɓadii. Ḍaad yaltata e fuɗɗorde saraare leɗɗe ɗemngal e ko jokkondiri e ɗe, e ɗaɗi. Nokku ẓaa' ko fuɗɗorde ɗemngal e yillite ɗi ɓurɗi dow. Hara kadi, leɗɗe ɗiɗi ɗii fof ko leɗɗe njiɗɗe, leɗɗe laaɓɗe e leɗɗe huɗɗuɗe.

Ngam ɗum jaɓaama huutoreede gooto e nokku goɗɗo e mo waawataa feertinde ɗi. Alla ɓuri anndude. Hadiis: «Mi ko ɓurɗo haala ḍaad e yimɓe» alaa asal, Alla ɓuri anndude.

«Faslu»: Sura nde teddunde, nde waɗi ayaaji jeegom e ɗiɗi, nde ɓurɗo e teddungal, waɗi yettoore Alla, e toowtinde mo, e sifagol mo e inɗe makko ɓurɗe moƴƴude, ɗe waɗi sifaaɗe makko ɓurɗe toowde. Nde siftinii ñaawoore, ɗum ko ñalnde diina. Nde holla gollotooɓe makko ɗaɓɓude Mo e toragol e accude doole maɓɓe e semmbe maɓɓe, e laɓɓinde ibada ngam makko tan, e toowtinde Tawhiid uluhiyya makko. Nde teddinii mo, ngam O heɓaaka jokkondiral, nanndal walla nannduɗo.

Nde holla ɓe ɗaɓɓude Mo feewnaade e laawol peewal, ɗum ko diina peewal, e tabbitinde ɓe e dow mum haa ɗum waɗa ɓe yaha e siraat hisiika ñalnde Qiyaama, ngol jokka ɓe e Jannaaɗi neema, e jokkondiral annabaaɓe, goongɗinɓe, seediiɓe e moƴƴuɓe. Nde ɓeydi kadi ɗaɓɓude golle moƴƴe ngam ɓe ngon e jom’en ɗen ñalnde Qiyaama, e reende e laabi baatil ngam ɓe waɗaaka e jom’en laabi ɗin ñalnde Qiyaama: ɓeen ɓe tikkanaaɓe e majjuɓe.

Ko moƴƴi no Alla jokkondiri neema e Hoore makko e daande: «laawol ɓeen ɓe Neemin-ɗaa», tee o momti ko tikkere e daande: «wonaa ɓeen ɓe tikkanaaɓe», tawi ko Alla tikkani ɓe goonga, hono daande makko: «A yiyii ɓeen ɓe rewdi e yimɓe ɓe Alla tikkani» (Al-Mujaadila 58:14). Kadi o jokkondiri majjere e ɓeen ɓe majju, tawi ko Alla majjini ɓe e qadar makko, hono daande makko: «Mo Alla feewnini, ɗum ko o feewii; mo O majjini, a heɓataa mo walluɗo, hollirɗo» (Al-Kahf 18:17), e: «Mo Alla majjini, alaa feewnitiiɗo mo» (Al-Aʿraaf 7:186). Ayaaji goɗɗi ena cokkii ɗum: Alla tan ko Jom feewnaade e majjinde.

Ɗum wonaa ko firtii fergu Qadariyya e ɓeen rewɓe maɓɓe, ɓe wi'ata gollotooɓe ko suɓa e golloo ɗum hoore maɓɓe, ɓe huutortoo ayaaji mutashaabih ngam seedinde bidʿa maɓɓe, ɓe acca ayaaji laaɓɗi ɗi jaabotoo ɓe. Ɗum ko ngonka majjuɓe e ɓeen ɓe ɓaŋŋi. Hadiis laaɓɗo wi'i: «So tawii on yiyii ɓeen ɓe rewata ko wayli nder mum [Qur'aana], ɗum ko ɓeen Alla siftinii; hoto on jokkondir e maɓɓe.» Ɗum ko e daande Alla: «Kono ɓeen ɓe ɓerɗe maɓɓe ena wayli, ɓe rewata ko wayli nder mum...»

(Aali ʿImraan 3:7). Qur'aana alaa seedorde laaɓnde wonande bidʿaajo, sabu Qur'aana warti ngam feertinde goonga e baatil, e feertinde hidaya e majjere. Nder mum alaa yaafane, alaa waylinde, sabu ɗum ko warti iwde e Alla, Jom haala, Jom teddungal.

«Faslu»: Mo janngi Faatiha, sunnah ko o wi'a caggal mum: «Aamiin.» Kadi wi'etee «Amiin», e doggolere ɗaɓɓitnde: «Yaa Alla, jaɓ.» Seede mum ko hadiis ngal Imam Ahmad, Abu Daawuud e at-Tirmidhi riwii e Waa'il ibn Hujr, o wi'i: Mi nani Nulaaɗo Alla janngude: «Wonaa ɓeen ɓe tikkanaaɓe, tee wonaa majjuɓe», o wi'i: «Aamiin», o dogni ɗemngal mum. Abu Daawuud riwii: O ɓeydi ɗemngal mum.

At-Tirmidhi wi'i: Hadiis hasan. Riwyaama kadi e ʿAli, Ibn Masʿuud e woɓɓe.

Abu Hurayra wi'i: Nulaaɗo Alla, so o janngii «wonaa ɓeen ɓe tikkanaaɓe, tee wonaa majjuɓe», o wi'ata «Aamiin» haa ɓe wonɓe e safa adannde nane ɗum. Abu Daawuud e Ibn Maajah riwii ɗum; Ibn Maajah ɓeydi: «Ɗum seerata e masjid.» Ad-Daaraqutni riwii ɗum, o wi'i: Isnaad mum hasan. Bilaal wi'i: «Yaa Nulaaɗo Alla, hoto ɓur mi e “Aamiin”.» Abu Daawuud riwii ɗum.

Abu Nasr al-Qushayri wartini e al-Hasan e Jaʿfar as-Saadiq wonde ɓe dognini miim e «Aamiin», hono daande: «Aamiin al-Bayt al-Haraam.» Min e woɓɓe wi'i: Ɗum sunnah wonande mo wonaani e salaat, tee ɗum ɓurti sunnah wonande neɗɗo e salaat, o woni oɗon tan, walla imaam, walla ma'muum, e kala ngonka, sabu ko warti e Sahihayn e Abu Hurayra, Alla weltin mo, Nulaaɗo Alla wi'i: «So imaam wi'i “Aamiin”, on kadi wi'ee “Aamiin”, sabu mo “Aamiin” mum nanndi e “Aamiin” malaa'ikaaɓe, Alla yaafa mo ko adii e junuubi makko.»

Riwaya Muslim wi'i Nulaaɗo Alla: «So gooto e mon wi'i e salaat: “Aamiin”, tee malaa'ikaaɓe wonɓe e kammu wi'i: “Aamiin”, tee gooto e ɗiɗi nden nanndi e goɗɗo, Alla yaafa mo junuubi makko ko adii.» E Sahih Muslim, e Abu Muusaa e Nulaaɗo: «So [imaam] wi'i: “Tee wonaa majjuɓe”, on wi'ee “Aamiin”; Alla jaaboto on.»

Juweybir riwii e ad-Dahhaak, e Ibn ʿAbbaas: Mi naamnii: «Yaa Nulaaɗo Alla, hol ko “Aamiin” firti?» O jaabii: «Jom am, waɗ ɗum.» Al-Jawhari wi'i: Maana «Aamiin» ko: «Yo ɗum waɗ.» At-Tirmidhi wi'i: Maana mum: «Hoto alaanaa hiɓɓe amen.»

Heewɓe wi'i: Maana mum: «Yaa Alla, jaab min.» Al-Qurtubi haalani e Mujaahid, Jaʿfar as-Saadiq e Hilaal ibn Kaysaan wonde «Aamiin» ko innde e inɗe Alla. Riwyaama kadi e Ibn ʿAbbaas, o jokkondiri ɗum e Nulaaɗo, kono ɗum laaɓaani, hono Abu Bakr ibn al-ʿArabi al-Maaliki wi'i.

Jom’en Maalik wi'i: Imaam wi'ataa «Aamiin», ma'muum wi'ata, sabu ko Maalik riwii e Sumayy, e Abu Saalih, e Abu Hurayra: Nulaaɗo Alla wi'i: «So [imaam] wi'i “Tee wonaa majjuɓe”, on wi'ee “Aamiin”.» ɓe njokkondir kadi e hadiis Abu Muusaa: «So o janngii “tee wonaa majjuɓe”, on wi'ee “Aamiin”.» Min addii ko warti e hadiis kawral: «So imaam wi'i “Aamiin”, on kadi wi'ee “Aamiin”.» Kadi Nulaaɗo Alla wi'ata «Aamiin» nde o janngii «wonaa ɓeen ɓe tikkanaaɓe, tee wonaa majjuɓe».

Sahaabaaɓe amen wayli e jaɓɓude imaam wi'ude «Aamiin» e sawtu ɓurɗo heewde e salaat janngataade e sawtu. Maana limtoroore ɗum ko: So imaam yejjii wi'ude «Aamiin», ma'muum wi'ata ɗum e sawtu ɓurɗo heewde; ɗum ko gooto tan. So imaam wi'i «Aamiin» e sawtu, ra'y ɗowii ko ma'muum wi'aay ɗum e sawtu; ɗum ko ra'y keso, tee ɗum ko ra'y Abu Haniifa e riwaya e Maalik, sabu ɗum ko zikir e zikiriji, ɗum wi'etaa e sawtu hono zikiriji goɗɗi e salaat. Ra'y adii wi'i ko ma'muum wi'ata ɗum e sawtu, ɗum ko ra'y Imam Ahmad ibn Hanbal e riwaya goɗɗo e Maalik, hono ko neeɓi: «haa masjid nden seera.»

Min jogii ra'y tataɓo: So masjid tokosii, ma'muum hoto wi'a ɗum e sawtu, sabu ɓe nanata jannginol imaam; so masjid mawɗo, o wi'a ɗum e sawtu ngam ɓe wonɓe e peewndiiji masjid nan ɗum. Alla ɓuri anndude.

Imam Ahmad riwii e Musnad mum e ʿAa'isha, Alla weltin mo, Nulaaɗo Alla siftinii Yahudiyankooɓe, o wi'i: «Ɓe ngaddataa on hasidi e huunde hono ko ɓe hasida on e Jumuʿa nde Alla feewnini on e mum, ɓe majji e mum, e qibla nde Alla feewnini on e mum, ɓe majji e mum, e daande amen caggal imaam: “Aamiin”.» Ibn Maajah kadi riwii ɗum, e daande: «Yahudiyankooɓe hasidintaako on e huunde hono ko ɓe hasida on e salaam e “Aamiin”.» Ibn Maajah riwii kadi e Ibn ʿAbbaas, wonde Nulaaɗo Alla wi'i: «Yahudiyankooɓe hasidintaako on e huunde hono ko ɓe hasida on e daande “Aamiin”; ɓeydee wi'ude “Aamiin”.»

Isnaad mum ena woodi Talha ibn ʿAmr, mo ɓoori, ɗum ko haayni.

Ibn Mardawayh riwii e Abu Hurayra wonde Nulaaɗo Alla wi'i: «Aamiin ko moƴƴere Jom jamirooje fof wonande gollotooɓe gomɗinɓe.» Anas wi'i: Nulaaɗo Alla wi'i: «Mi heɓi “Aamiin” e salaat e nder duʿaa; hay gooto heɓaani ɗum yeeso am, so wonaa Musa, Musa ko torotooɗo, Haarun ko “Aamiin” wi'otooɗo. Ɗum-firtee duʿaa mon “Aamiin”, sabu Alla jaaboto on.» Mi wi'a: Ɗum waɗi wonɓe ɓe njiydi aya ngal teddu ngal ngam seedinde ko Musa tan torii, e daande Alla: «Musa wi'i: “Jom amen, A neeminanii Firʿawna e ardiiɓe mum, kaalki e jawdi e nguurndam aduna ngam ɓe majjina yimɓe e laawol Maa.

Jom amen, momtu jawdi maɓɓe, tiiɗɗin ɓerɗe maɓɓe, ngam ɓe gomɗina haa ɓe njiyata leeɓte cuɓiɗe.” O jaabii: “Ɗaɓɓannde mon nden jaɓaama. Dartinee ɗon, hoto rewdu laawol ɓeen ɓe anndaani.”» (Yuunus 10:88–89). Alla siftinii duʿaa Musa tan, kono haala ngal holli wonde Haarun wi'i «Aamiin», sabu Alla wi'i: «Ɗaɓɓannde mon nden jaɓaama.»

Ɗum hollata wonde mo «Aamiin» wi'ata e duʿaa, ɗum ko o torii ɗum hoore mum. Ngam ɗum wonɓe wi'i ma'muum janngataa, sabu «Aamiin» mum dow jannginol Faatiha ko hono nde o janngi Faatiha. Ngam ɗum kadi hadiis wi'i: «Mo imam woodani, jannginol imaam ko jannginol mum.» Bilaal wi'ata: «Hoto ɓur mi e “Aamiin”.»

Ɗum ko feewnaande nde ma'muum janngataa e salaat e sawtu, Alla ɓuri anndude.

Ngam ɗum Ibn Mardawayh wi'i: Ahmad ibn al-Hasan haali min, ʿAbdullah ibn Muhammad ibn Salaam haali min, Ishaaq ibn Ibraahiim haali min, Jariir haali min, e Layth ibn Abi Sulaym, e Kaʿb, e Abu Hurayra, o wi'i: Nulaaɗo Alla wi'i: «So imaam wi'i: “Wonaa ɓeen ɓe tikkanaaɓe, tee wonaa majjuɓe”, o wi'i “Aamiin”, tee “Aamiin” ummatooɓe e leydi nanndi e “Aamiin” ummatooɓe e kammu, Alla yaafa gollotooɗo junuubi makko ko adii. Misal mo wi'aay “Aamiin” ko misal gorko yahi e yimɓe e saayde, ɓe ndaɗii; ɗaɗi maɓɓe njaltiri, ɗaɗi mum njaltitaani. O wi'i: “Hol ko haɗi ɗaɗol am yaltude?” ɓe jaabii: “A wi'aani ‘Aamiin’.”»

An-Nisaa' 4:69–70; 4:69; ɓurɓe jannginooɓe janngata «ghayri» e kasra, e sifaaɗe. Az-Zamakhshari wi'i: Ɗum janngata kadi e fat-ha, e ngonka, ɗum ko jannginol Nulaaɗo Alla, ʿUmar ibn al-Khattaab, e riwaya e Ibn Kathiir. Mo tawata e ngonka ko ḍamiir e «ʿalayhim», e golle ko «anʿamta». Maana ko: «ɓe ngonaa…» Hono noon ɗum riwyaama e Ubayy ibn Kaʿb, ngam hoto yimɗo ɗum ɓaŋŋin e «ɓeen ɓe Neemin-ɗaa», hono ɗum waɗi e maɓɓe: «mo Alla hujji, tikkani» (Al-Maa'ida 5:60).

Hono daande makko: «ɓe majji ko adii, ɓe majjini yimɓe keewɗe, ɓe majji e laawol peewal» (Al-Maa'ida 5:77). Ɗum laaɓɗo, o wi'i: ɓe ko … Al-Baqara 2:90; Al-Maa'ida 5:60; 5:78–79; Al-Mujaadila 58:14; Al-Kahf 18:17; Al-Aʿraaf 7:186; Aali ʿImraan 3:7; hono: Yaa Siin; hono: yamiin; Al-Maa'ida 5:2; ɓe wi'i: ko mo “Aamiin” mum nanndi e “Aamiin” malaa'ikaaɓe e waktu, walla e jaabawol, walla e laaɓnaare ikhlaas. Yuunus 10:88–89.

Tafsiir al-Baghawi

Alla wi'i: «Feewnu min e laawol peewal.» «Feewnu min» ko: Hollir min. ʿAli e Ubayy ibn Kaʿb wi'i: «Tabbitin min.» Hono mo darniiɗo wi'etee: «Darto haa mi rutta to maa», ɗum firti: «Jokkondir e ko ngon-ɗaa e mum.» Gollotooɓe gomɗinɓe ɓe torii ɗum tawi ɓe ena woni e hidaya, sabu ɗum ko ɗaɓɓude tabbitinol e ɗaɓɓude ɓeydude hidaya. Neemaaji e feewnaare Alla timmataa, e ra'y Ahl as-Sunna.

«As-siraat», kadi «siraat» e س, Oways riwii ɗum e Yaʿquub, tee ɗum ko asal. Innde mum ko siraat sabu ɗum «yooɓa» jeyɓe laawol. Janngata ɗum kadi e ز; Hamza janngata e izmaam zay, kala ɗum ko ɗemngal laaɓɗo. Ko suɓaaɗo e ɓurɓe jannginooɓe ko ص sabu ɗum nanndi e muṣḥaf.

«Laawol peewal»—Ibn ʿAbbaas e Jaabir, Alla weltin ɓe, wi'i: «Ko Islaam»; ɗum ko ra'y Muqaatil. Ibn Masʿuud, Alla weltin mo, wi'i: «Ko Qur'aana.» Riwyaama e ʿAli, Alla weltin mo, e riwaya jokkondirɗo e Nulaaɗo: «Laawol peewal ko Deftere Alla.» Saʿiid ibn Jubayr wi'i: «Ko laawol Jannaa.»

Sahl ibn ʿAbdullah wi'i: «Ko laawol Sunnah e jamaa.» Bakr ibn ʿAbdullah al-Muzani wi'i: «Ko laawol Nulaaɗo Alla, Alla O jam e kisal ngal won e mum.» Abu al-ʿAaliya e al-Hasan wi'i: «Ko Nulaaɗo Alla, e ɓesngu makko, e sahabaaɓe makko ɗiɗi.» Asal mum e ɗemngal ko laawol laaɓɗo.

Alla wi'i: «Laawol ɓeen ɓe Neemin-ɗaa»: ɗum ko ɓeen A neeminanii hidaya e wallitinde. ʿIkrima wi'i: «A neeminanii ɓe e tabbitinol e gomɗinal e peewal, ɓe ko annabaaɓe, Alla O jam e kisal won e maɓɓe.» Ɓe wi'i kadi ko kala mo Alla tabbitini e gomɗinal, e annabaaɓe e gomɗinɓe, ɓe Alla siftinii e daande makko: «Ɓeen maa ngon e ɓeen ɓe Alla neeminanii, e annabaaɓe…» (An-Nisaa' 4:69). Ibn ʿAbbaas wi'i: «Ko yimɓe Muusaa e ʿIisaa hade ɓe waylude diina maɓɓe.»

ʿAbd ar-Rahmaan ibn Zayd wi'i: «Ko Nulaaɗo Alla e ɓeen ɓe wondunoo e makko.» Abu al-ʿAaliya wi'i: «Ko ɓesngu Nulaaɗo Alla, Alla O jam e kisal ngal won e mum, e Abu Bakr e ʿUmar, Alla weltin ɓe, e galle makko.» Shahr ibn Hawshab wi'i: «Ko sahabaaɓe Nulaaɗo Alla e ɓesngu makko.»

Hamza janngata «ʿalayhim», «ladayhim» e «ilayhim» e ḍamma e haa maɓɓe. Yaʿquub kadi ɓeydoto haa kala nde yeeso mum ko yaa' sakkin e ɗiɗi e jamʿ, so wonaa daande Alla: «Hakkunde juuɗe maɓɓe e koyɗe maɓɓe.» Woɓɓe janngata ɗum e kasra. Mo ɓeydii haa nde ɓeydii ɗum e asal, sabu haa nden ena ɓudda so nde teddinaa tan.

Mo kasrii ɗum sabu yaa' sakkin e kasra ena nanndi e yaa'. Ibn Kathiir e Abu Jaʿfar ɓeydata miim jamʿ e madd jaayɗo e nder waṣl so alif sakkin jokkondiraani e mum; so alif sakkin jokkondiri e mum, ɓe maddataa. Naafiʿ ena suɓoo. Warsh ɓeydoto ɗum yeeso hamzat al-qaṭʿ.

So hamzat waṣl jokkondiri e mum, tee yeeso haa nden ena woni kasra walla yaa' sakkin, Hamza e al-Kisaa'ii ɓeydoto haa e miim; Abu ʿAmr kaddi ɓe kasra ɗiɗi. Yaʿquub kadi waɗa ɗum so ko yeeso mum kasrii. Woɓɓe janngata miim e ḍamma e kala nde, tee haa kasra ngam yaa' walla kasra ko yeeso, miim ɓudda e asal.

Alla wi'i: «Wonaa ɓeen ɓe tikkanaaɓe» maana: wonaa laawol ɓeen ɓe A tikkani. Tikkere ko yiɗde yoɓɓude huɓɓuɓe. Tikkere Alla heɓataa gollotooɓe gomɗinɓe, ko kafirɓe tan heɓata. «Tee wonaa majjuɓe», ɗum firti: wonaa ɓeen majjuɓe e hidaya.

Majjere ɓurnde ko halkere e majjude, ngureete wi'ata: «ndiyam majjii e kosam», ɗum firti halkii, majjii nder mum.

«Ghayr» ɗoo maana mum ko «laa», tee «laa» kadi maana mum ko «ghayr». Ngam ɗum naatnorde ena haani, hono yimɗo wi'ata: «Fulaan ko moƴƴi, wonaa moƴƴi». So «ghayr» maana mum ko «so wonaa», naatnorde heɓataa «laa» caggal mum. A waawataa wi'ude: «Mi jogii wonaa ʿAbdullah laa Zayd.»

ʿUmar ibn al-Khattaab, Alla weltin mo, janngii: «Laawol ɓeen ɓe Neemin-ɗaa, wonaa ɓeen ɓe tikkanaaɓe, e wonaa majjuɓe.» Ɓe wi'i kadi: ɓeen ɓe tikkanaaɓe ko Yahudiyankooɓe; majjuɓe ko Nasara. Sabu Alla ñaawii Yahudiyankooɓe e tikkere, e daande: «Mo Alla hujji, tikkani» (Al-Maa'ida 5:60); Nasara kadi Alla ñaawii ɓe e majjere, e daande: «Hoto rewdu yiɗanɗe yimɓe ɓe majjii ko adii» (Al-Maa'ida 5:77).

Sahl ibn ʿAbdullah wi'i: «Wonaa ɓeen ɓe tikkanaaɓe e bidʿa, tee wonaa majjuɓe e Sunnah.» Sunnah wonande janngotooɗo ko wi'ude «Aamiin» caggal o timmini janngude Faatiha, e nde tawiɗi e nokku mum, nde feertinaa e Faatiha. Daande nden yonti, ɓe nahw ɓe jaɓɓi nde tawa nde dogniraa walla nde neeɓniraa, maana mum ko: «Yaa Alla, nanu e jaab.» Ibn ʿAbbaas e Qataada wi'i: «Maana mum ko: Ndeen hono noon.»

Mujaahid wi'i: «Ko innde e inɗe Alla.» Ɓe wi'i kadi ko moƴƴal duʿaa. Ɓe wi'i kadi ko mo Alla jokkiri gollotooɓe makko ngam o dartina bonannde e maɓɓe, hono mo jokkiri deftere ngam nde haara e nde alaa bayle.

Imam Abu ʿAli al-Husayn ibn Muhammad al-Qaadi e Abu Haamid Ahmad ibn ʿAbdullah as-Saalihi haali min: Abu Bakr Ahmad ibn Hasan al-Hayri haali min, Abu ʿAli Muhammad ibn Ahmad ibn Muhammad ibn Maʿqil al-Maydani haali min, Muhammad ibn Yahya haali min, ʿAbd ar-Razzaaq haali min, Maʿmar e az-Zuhri, e Ibn al-Musayyib, e Abu Hurayra, Alla weltin mo, e Nulaaɗo Alla wi'i: «So imaam wi'i: “Wonaa ɓeen ɓe tikkanaaɓe, tee wonaa majjuɓe”, on wi'ee: “Aamiin”; sabu malaa'ikaaɓe wi'ata “Aamiin”, imaam kadi wi'ata “Aamiin”. Mo “Aamiin” mum nanndi e “Aamiin” malaa'ikaaɓe, Alla yaafa mo junuubi makko ko adii.» (An-Nisaa' 4:69; Al-Mumtahana 60:12; Al-Maa'ida 5:60; 5:77; hadiis sahih).