Duaa nde Ibrahiima waɗani Makkah
رَبِّ اجْعَلْ هَٰذَا بَلَدًا آمِنًا، وَارْزُقْ أَهْلَهُ مِنَ الثَّمَرَاتِ مَنْ آمَنَ مِنْهُمْ بِاللَّهِ، وَالْيَوْمِ الْآخِرِ.
رَبِّ اجْعَلْ هَٰذَا بَلَدًا آمِنًا وَارْزُقْ أَهْلَهُ مِنَ الثَّمَرَاتِ مَنْ آمَنَ مِنْهُمْ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ
Horiima loowde ojoo. Eto yeeso.
Nde Ibrahiima wi'i joom am waɗan min nduu suudu leydi hoolniindi njeɗaa yimɓe mayru ɓiɓɓe leɗɗe wonande goongɗinɓe Alla e ñande wattan O wi'i kala jedduɗo mi weltina mo seeɗa fawoo heen mi fa'na mon lette jayngol e battane bonɗe.
Nde ɗoo ko daartol golle ɗe ɗaɓɓinaa (فعل الأمر): «ij‘al» (اجعل) ko waɗan, «urzuq» (ارزق) ko hokk am. Ibrahiima ɗaɓɓitii Alla ngam Makkah heɓa jam e kisal, e ngam yimɓe mum heɓa nguurndam e nafaa. Ɗaɓɓitannde kisal ardii ɗaɓɓitannde nguurndam.
Tafsiir sheekh Abdurrahman as-Saadi
Woni: e nde Ibrahiima ɗaɓɓitii ngam ndee Suudu, yo Alla waɗa nde leydi kisal, e yo O hokka jeyɓe mayri cuɓoraaɗi leɗɗe. Caggal ɗum, o Ibrahiima, yo jam e kisal won e makko, taƴi ɗaɓɓitannde ndee, waɗi nde e goongɗinɓe tan, ngam o ɗaɓɓitii ɗum e ladde e darja Alla; ko ɗaɓɓitannde makko arande nde o waɗi nde laaɓaaniɗe. Ndeen jaabawol ɗin ngari ko nde ɗaɓɓitannde ndee alaa waɗde ɗum e kala yimɓe, kono nde haɗii ɗum e tooñɓe. Nde o ɗaɓɓitii ngam ɓe heɓa arziqi, o waɗi ɗum e goongɗinɓe tan, tee arziqi Alla yaaji e goongɗinɓe e yedduɓe, e ɗum waɗi bonɗo e mo waɗata ko moƴƴi.
Alla wi'i: «E kala mo yeddii»—ko ɗum firti: mi arziqay ɓe fof, musulmaaɓe e yedduɓe. Kono musulmi huutora arziqi ɗin ngam ɗowtude Alla, caggal ɗum o yahata e neema Jannata. Yedduɗo kadi heɓata ɗum e ko ɓuri seeɗa e nguurndam aduna. «Caggal ɗum Mi waɗay mo yaawde»—ko ɗum firti: Mi njogoray mo, Mi naatnay mo e doole, «e nder leeɓte yiite; tee ko boni woni ɗon laaɓoto» (وبئس المصير).
Tafsiir imaam Ibn Kathiir
Alla, ko O Jom tedduɗo e dowre, wi'i: «E nde Ibrahiima wi'i: “Joom am, waɗan ɗee leydi leydi kisal, tee hokka yimɓe mayri ɓiɓɓe leɗɗe, ɓe goongɗinii e maɓɓe e Alla e ñalnde sakkitiinde”» (وإذ قال إبراهيم رب اجعل هذا بلدا آمنا وارزق أهله من الثمرات من آمن منهم بالله واليوم الآخر).
Imaam Abu Ja‘far ibn Jariir wi'i: Ibn Bashshaar haalani min, o wi'i: ‘Abdur-Rahmaan ibn Mahdii haalani min, Sufyaan haalani min, iwde e Abuz-Zubayr, iwde e Jaabir ibn ‘Abdillaah, o wi'i: Nulaaɗo Alla, yo O waɗan mo jam e kisal, wi'i: «Ko goonga Ibrahiima waɗi Bayt Alla haram e kisal; mi kadi waɗi Madinah haram ko woni hakkunde leydi ɗi ɗiɗi ɗi ooni, alaa ɓe ngara e ɗoon ngam ñaamde ndiyam e ñaamde ɗiɗi, tee alaa ɓe ɓeyda leɗɗe mayri» (إن إبراهيم حرم بيت الله وأمنه، وإني حرمت المدينة ما بين لابتيها فلا يصاد صيدها ولا يقطع عضاهها).
Nasa’i kadi riwyaani ɗum iwde e Muhammad ibn Bashshaar, iwde e Bundaar, e laawol ɗum. Muslim kadi yottinii ɗum iwde e Abu Bakr ibn Abii Shaybah e ‘Amr an-Naaqid, ɗiɗi ɓe riwyaani ɗum iwde e Abu Ahmad az-Zubayrii, iwde e Sufyaan ath-Thawrii.
Ibn Jariir wi'i kadi: Abu Kurayb e Abu Saa’ib haalani min, ɓe ɗiɗi wi'i: Ibn Idriis haalani min; Abu Kurayb kadi haalani min, ‘Abdur-Rahiim ar-Raazii haalani min. Ɓe ɗiɗi wi'i: min nanii Ash‘ath, iwde e Naafi‘, iwde e Abu Hurayrah, o wi'i: Nulaaɗo Alla, yo O waɗan mo jam e kisal, wi'i: «Ko goonga Ibrahiima ko jiyaaɗo Alla e mo O yiɗi, mi kadi ko jiyaaɗo Alla e nulaaɗo mum.
Ibrahiima waɗi Makkah haram; mi kadi waɗi Madinah haram ko woni hakkunde leydi ɗi ɗiɗi ɗi ooni: leɗɗe mum ɗi ɗe ñaamataa, e ñaamde mum alaa, tee alaa aawdi e ɗoon kaafa ngam haɓde, e alaa leydi mum taƴeta, so wonaa ngam ñaamde teewu» (إن إبراهيم كان عبد الله وخليله وإني عبد الله ورسوله، وإن إبراهيم حرم مكة وإني حرمت المدينة ما بين لابتيها، عضاهها وصيدها، لا يحمل فيها سلاح لقتال، ولا يقطع منها شجرة إلا لعلف بعير). Laawol ngal ko ngal seedaaka; alaa e defte jeeɗiɗi ɗi heewi.
Kono asal hadith ngal woni e Sahih Muslim, e laawol goɗngol iwde e Abu Hurayrah, Alla yo welu mo: yimɓe so ɓe yi'i ɓiɓɓe leɗɗe arande, ɓe ngaddata ɗe Nulaaɗo Alla. So Nulaaɗo Alla heɓii ɗe, o wi'ata: «Alla, barkin min e ɓiɓɓe leɗɗe amen, e barkin min e Madinah amen, e sa‘ amen, e mudd amen. Alla, ko goonga Ibrahiima ko jiyaaɗo Maa, mo Maa yiɗi, e annabi Maa; mi kadi ko jiyaaɗo Maa e annabi Maa.
O ɗaɓɓitii e Maa ngam Makkah, mi kadi mi ɗaɓɓitii e Maa ngam Madinah ko hono ɗaɓɓitannde nde o waɗani Makkah, e ɓeydital heen» (اللهم بارك لنا في ثمرنا، وبارك لنا في مدينتنا، وبارك لنا في صاعنا، وبارك لنا في مدنا، اللهم إن إبراهيم عبدك وخليلك ونبيك، وإني عبدك ونبيك، وإنه دعاك لمكة وإني أدعوك للمدينة بمثل ما دعاك لمكة ومثله معه). Caggal ɗum o noddata sukaaɗo ɓurɗo seeɗa, o hokku mo ɓiɓɓe ɗen. E laawol goɗngol: «Barkinde e barkinde» (بركة مع بركة), caggal ɗum o hokku ɗum sukaaɗo ɓurɗo seeɗa e sukaaɓe ɓe ngonnoo e ɗoon. Ko ɗum laawol Muslim.
Caggal ɗum Ibn Jariir wi'i: Abu Kurayb haalani min, o wi'i: Qutaybah ibn Sa‘i’id haalani min, Bakr ibn Mudaar haalani min, iwde e Ibn al-Haad, iwde e Abu Bakr ibn Muhammad, iwde e ‘Abdillaah ibn ‘Amr ibn ‘Uthmaan, iwde e Raafi‘ ibn Khadiij, o wi'i: Nulaaɗo Alla, yo O waɗan mo jam e kisal, wi'i: «Ibrahiima waɗi Makkah haram; mi kadi mi waɗata ko woni hakkunde leydi ɗi ɗiɗi ɗi ooni» (إن إبراهيم حرم مكة، وإني أحرم ما بين لابتيها). Muslim tan tawii ɗum, o riwyaani ɗum iwde e Qutaybah, iwde e Bakr ibn Mudaar, e laawol mum. Laawol mum ena nanndiri e ɗum tigi.
E Sahihayn, iwde e Anas ibn Maalik: Nulaaɗo Alla wi'i Abu Talhah: «Yiytu am sukaaɗo e sukaaɓe mon, yo gollan am» (التمس لي غلاما من غلمانكم يخدمني). Abu Talhah yahi, mi kadi miɗo ɗowta mo caggal mum; miɗo gollana Nulaaɗo Alla kala nde o darii. E hadith ɗin o wi'i: O artii, haa nde o yi'i Uhud, o wi'i: «Ɗum ko tundere nde en yiɗi, tee nde yiɗi en» (هذا جبل يحبنا ونحبه). Nde o heɓi ko o yi'i Madinah, o wi'i: «Alla, mi waɗi haram ko woni hakkunde tundereeji mayri ɗiɗi, hono no Ibrahiima waɗiri Makkah haram.
Alla, barkin ɓe e mudd maɓɓe e sa‘ maɓɓe» (اللهم إني أحرم ما بين جبليها، مثلما حرم به إبراهيم مكة، اللهم بارك لهم في مدهم وصاعهم). E laawol ɗiɗi: «Alla, barkin ɓe e mikaal maɓɓe, barkin ɓe e sa‘ maɓɓe, e mudd maɓɓe.» Al-Bukhaarii ɓeydi: ko firti, jeyɓe Madinah.
Ɗiɗi kadi riwyaani iwde e Anas: Nulaaɗo Alla, yo O waɗan mo jam e kisal, wi'i: «Alla, waɗan Madinah barkinde ɗiɗi ko barkinde ɗiɗi ɗe A waɗani Makkah» (اللهم اجعل بالمدينة ضعفي ما جعلته بمكة من البركة). Iwde e ‘Abdillaah ibn Zayd ibn ‘Aasim, Alla yo welu mo: iwde e Annabi, yo Alla waɗan mo jam e kisal: «Ko goonga Ibrahiima waɗi Makkah haram, o ɗaɓɓitii ngam mayri.
Mi kadi mi waɗi Madinah haram, hono no Ibrahiima waɗiri Makkah haram, tee mi ɗaɓɓitii ngam mayri e sa‘ mum e mudd mum, hono no Ibrahiima ɗaɓɓitiri ngam Makkah» (إن إبراهيم حرم مكة ودعا لها، وحرمت المدينة كما حرم إبراهيم مكة، ودعوت لها في مدها وصاعها مثل ما دعا إبراهيم لمكة). Al-Bukhaarii riwyaani ɗum, ɗum woni laawol mum; Muslim kadi riwyaani ɗum e laawol goɗngol: Nulaaɗo Alla wi'i: «Ko goonga Ibrahiima waɗi Makkah haram, o ɗaɓɓitii ngam jeyɓe mayri. Mi kadi mi waɗi Madinah haram, hono no Ibrahiima waɗiri Makkah haram, tee mi ɗaɓɓitii ngam mayri e sa‘ mum e mudd mum hono no Ibrahiima ɗaɓɓitiri ngam jeyɓe Makkah».
Iwuɗe e Abu Sa‘iид, Alla yo welu mo: iwde e Annabi, yo Alla waɗan mo jam e kisal, o wi'i: «Alla, ko goonga Ibrahiima waɗi Makkah haram, o waɗi nde haram. Mi kadi mi waɗi Madinah haram ko woni hakkunde leydi ɗi ɗiɗi ɗi ooni: alaa ɓandu ndaarata ɗon, alaa kaafa waɗata ɗon ngam haɓde, alaa leɗɗe ɗe ñaamata, so wonaa ngam ñaamde. Alla, barkin min e Madinah amen, barkin min e sa‘ amen, barkin min e mudd amen, Alla, waɗan barkinde amen barkinde ɗiɗi» (اللهم إن إبراهيم حرم مكة فجعلها حراما، وإني حرمت المدينة حراما ما بين مأزميها، لا يهراق فيها دم، ولا يحمل فيها سلاح لقتال، ولا يخبط فيها شجرة إلا لعلف.
اللهم بارك لنا في مدينتنا، اللهم بارك لنا في صاعنا، اللهم بارك لنا في مدنا، اللهم اجعل مع البركة بركتين). Muslim riwyaani hadith ngal.
Hadithuuji ɗiɗi e haramɗe Madinah ena heewi. Min waɗii ɗi ɗoo ko ɗi ɗi jokkondiri e waɗde Ibrahiima, yo jam won e makko, Makkah haram; ngam ɗum nanndi e aaya tedduɗo ngal. Hadithuuji goɗɗi kadi ngari, ɗi hollata ko Alla waɗi Makkah haram hade nde O tagi kammuuji e leydi, hono no Sahihayn riwyaani iwde e ‘Abdillaah ibn ‘Abbaas, Alla yo welu ɓe ɗiɗo: Nulaaɗo Alla wi'i ñalnde Makkah nde hitti: «Ko goonga Alla waɗi ndee leydi haram ñalnde O tagi kammuuji e leydi. Ndeen ndee leydi ko haram e haramde Alla haa ñalnde Darnde.
Haɓde haaɗanaa mo goɗɗo hade am; mi kadi alaa yamiroore ngam haɓde e mayre, so wonaa saa‘i gooto e ñalnde. Ndeen ndee leydi ko haram e haramde Alla haa ñalnde Darnde: alaa ɗeɗe mum ɗe taƴata, alaa ɓandu mum waɗata heɓde e ɗoon, tee alaa ɗum heɓa e ɗoon so wonaa mo noddata yimɓe ngam anndude jeyɗo mum, tee alaa leɗɗe mum ɗe ɓenndata» (إن هذا البلد حرمه الله يوم خلق السماوات والأرض، فهو حرام بحرمة الله إلى يوم القيامة. وإنه لم يحل القتال فيه لأحد قبلي، ولم يحل لي إلا ساعة من نهار، فهو حرام بحرمة الله إلى يوم القيامة. لا يعضد شوكه، ولا ينفر صيده، ولا تلتقط لقطته إلا من عرفها، ولا يختلى خلاها).
‘Abbaas wi'i: «Nulaaɗo Alla, so wonaa idhkhir [leɗɗe ñaaɗe ɗe ɓe huutortoo ngam suudu e gollirɗe] ngam gollotooɓe golle teewu e suudu maɓɓe?» O wi'i: «So wonaa idhkhir.» Ko ɗum laawol Muslim. Ɗiɗi kadi riwyaani iwde e Abu Hurayrah ko nanndi e ɗum.
Caggal ɗum Al-Bukhaarii wi'i: Abaan ibn Saalih, iwde e al-Hasan ibn Muslim, iwde e Safiyyah bint Shaybah, o wi'i: Mi nani Annabi, yo Alla waɗan mo jam e kisal, wi'i ɗum hono ɗum. Imam Abu ‘Abdillaah ibn Maajah yottinii hadith ngal nde Al-Bukhaarii jokkondiri ɗum, iwde e Muhammad ibn ‘Abdillaah ibn Numayr, iwde e Yuиnus ibn Bukayr, iwde e Muhammad ibn Ishaaq, iwde e Abaan ibn Saalih, iwde e al-Hasan ibn Muslim ibn Yannaq, iwde e Safiyyah bint Shaybah.
O wi'i: Mi nani Annabi, yo Alla waɗan mo jam e kisal, o waajitina yimɓe e hitaande nde Makkah hitti, o wi'i: «Yimɓe, ko goonga Alla waɗi Makkah haram ñalnde O tagi kammuuji e leydi, ndee leydi ko haram haa ñalnde Darnde. Alaa leɗɗe mayri taƴata, alaa ɓandu mayri waɗata heɓde, alaa yimɓe ɗowata ko heɓaa heen, so wonaa mo noddata yimɓe ngam anndude jeyɗo mum.» ‘Abbaas wi'i: «So wonaa idhkhir; ɗum ngam suudu e kaburu.» Nulaaɗo Alla wi'i: «So wonaa idhkhir.»
Abu Shurayh al-‘Adawii wi'i ‘Amr ibn Sa‘iд, nde o neldata feddeji ngam yahde Makkah: «Yam am, yaa mawɗo, mi haalanu ma konngol ngol Nulaaɗo Alla haalani ñande caggal ñalnde nde Makkah hitti. Nde nanii ɗum e noppi am, ɓernde am ndarnitii ɗum, gite am kadi yi'i mo nde o haalata. O yetti Alla, o tiiɗini mo, caggal ɗum o wi'i: “Ko goonga Alla waɗi Makkah haram, yimɓe wonaa ɓe waɗi nde haram. Ndeen mo goongɗini Alla e ñalnde sakkitiinde alaa yamiroore ngam ƴuɓɓude ƴiiƴan e mayre, walla taƴde leɗɗe mayre.
So goɗɗo yedditii e haɓde Nulaaɗo Alla ngam o heɓa yamiroore, wi'ee mo: ‘Ko goonga Alla yamiri Nulaaɗo mum, yo Alla waɗan mo jam e kisal, kono O yamiraani on. Mi yamiraa e mayre ko saa‘i gooto e ñalnde, ndee haram ngal wartii hannde hono no ngal woni hikka. Yo ɗum yottinaa mo woni ɗoo, mo wonaani ɗoo.”» Ɓe naamnii Abu Shurayh: «Hol ko ‘Amr wi'i ma?»
O wi'i: «Mi anndi ɗum ɓuri ma, yaa Abu Shurayh: haram ngal hokkaani goɗɗo kisal mo waɗi goɗɗum boni, walla mo dogi caggal wujjude yimɗe, walla mo dogi ngam bonannde.» Al-Bukhaarii e Muslim riwyaani ɗum; ɗum ko laawol Muslim.
So ɗum anndii, alaa jokkondiral walaa nanndugol hakkunde hadithuuji ɗi hollata ko Alla waɗi Makkah haram ñalnde O tagi kammuuji e leydi, e hadithuuji ɗi hollata ko Ibrahiima, yo jam won e makko, waɗi nde haram. Ko fii Ibrahiima yottinii e yimɓe yamiroore Alla e haramde nde, tee ndee leydi wonnoo leydi haram e yeeso Alla hade Ibrahiima mahde nde. Hono no Nulaaɗo Alla winndaa e yeeso Alla ko خاتم النبيين [sakkitooɗo annabiiji], tuma nde Aadam ko hawdi e leydi mum, kono Ibrahiima wi'i kadi: «Joom amen, nelan e maɓɓe nulaaɗo iwɗo e maɓɓe» (ربنا وابعث فيهم رسولا منهم).
Alla jaabii ɗaɓɓitannde mum e ko artii e ganndal e hukm mum. Ɗum waɗi e hadith ɓe wi'i: «Nulaaɗo Alla, humpit min ko artii e laawol ngol?» O jaabii: «Duu'aa mawra am Ibrahiima, kabaaru welɗe Iisaa ibn Maryam, e ko neene am yi'i hono no ndaygu yalti e mayre, waɗi lewru ɓandu mayru laaɓtina sarayji Shaam» (دعوة أبي إبراهيم، وبشرى عيسى ابن مريم، ورأت أمي كأنه خرج منها نور أضاءت له قصور الشام). Ko firti: ɓe naamnii mo ko fuɗɗorde feeñugol laawol mum. Ɗum aray, so Alla jaɓii.
E fannu njoɓdi Makkah e Madinah, jammaaji heewɓe ɓuri Makkah, walla Madinah ɓuri Makkah, hono ko mazhab Maalik e jeyɓe mum, ɗum feewata e nokku goɗɗo, e daliluuji mum, so Alla jaɓii. E konngol Alla, O humpiti ko yiɗɗo mum wi'i: «Joom am, waɗan ɗee leydi leydi kisal»—ko firti, yo ndee leydi kisal e kulol; yo ɓe njowitta jeyɓe mayri e kulol. Alla waɗi ɗum e shari‘a e hukm mum. Hono konngol Alla: «Kala mo naati e mayri heɓata kisal» (ومن دخله كان آمنا), e konngol mum: «Alaa ɓe ngi'ii ko min waɗi haram kisal, tee yimɓe ɓe ɓe ɓeppi e goɗɗum e hoore mum’en?»
(أولم يروا أنا جعلنا حرما آمنا ويتخطف الناس من حولهم), e aayaaji goɗɗi. Hadithuuji ɗi woni dow haramde haɓde e mayri artii ko min holli. E Sahih Muslim, iwde e Jaabir: mi nani Nulaaɗo Alla wi'i: «Alaa yamiroore ngam goɗɗo jooɗina kaafa e Makkah» (لا يحل لأحد أن يحمل بمكة السلاح).
E ndee suuratu o wi'i: «Joom am, waɗan ɗee leydi leydi kisal» (رب اجعل هذا بلدا آمنا), ko firti, waɗan ɗee nokku leydi kisal. Ɗum heewi, ngam ɗum woni hade mahde Ka‘bah. E Suuratu Ibrahiima Alla wi'i: «E nde Ibrahiima wi'i: “Joom am, waɗan ɗee leydi leydi kisal”» (وإذ قال إبراهيم رب اجعل هذا بلدا آمنا). Ɗum heewi ɗon, Alla ko O ɓuri anndude, sabu ɗum waawi wonde ko ɗaɓɓitannde ɗiɗaɓere caggal mahde Suudu e nde jeyɓe mum ɗon tabitinii, e caggal jibinannde Ishaaq, mo ɓuri Ismaa‘iil seeɗa, haa hitaande 13.
Ɗum waɗi o wi'i e sakkitiinde ɗaɓɓitannde mum: «Yettoore wonii e Alla, O hokkii mi e hayre Ismaa‘iil e Ishaaq. Ko goonga Joom am jaɓata ɗaɓɓannde» (الحمد لله الذي وهب لي على الكبر إسماعيل وإسحاق إن ربي لسميع الدعاء).
E konngol Alla: «Tee hokka yimɓe mayri ɓiɓɓe leɗɗe, ɓe goongɗinii e maɓɓe e Alla e ñalnde sakkitiinde. O wi'i: “E kala mo yeddii, Mi hokkay mo ngonka seeɗa, caggal ɗum Mi waɗay mo yaawde ngam heɓde leeɓte yiite; tee ko boni woni ɗon laaɓoto”» (وارزق أهله من الثمرات من آمن منهم بالله واليوم الآخر قال ومن كفر فأمتعه قليلا ثم أضطره إلى عذاب النار وبئس المصير).
Abu Ja‘far ar-Raazii riwyaani iwde e ar-Rabii‘ ibn Anas, iwde e Abul-‘Aaliyah, iwde e Ubayy ibn Ka‘b, e konngol Alla: «O wi'i: “E kala mo yeddii, Mi hokkay mo ngonka seeɗa, caggal ɗum Mi waɗay mo yaawde ngam heɓde leeɓte yiite; tee ko boni woni ɗon laaɓoto”»—o wi'i: ko ɗum konngol Alla. Ɗum ko konngol Mujaahid e ‘Ikrimah, tee ɗum ko Ibn Jariir, Alla yo O yurmo mo, suɓii. O wi'i: goɗɗi taritii: «O wi'i: “E kala mo yeddii, Mi hokkay mo ngonka seeɗa...”»; ɓe waɗi ɗum ko timminde ɗaɓɓitannde Ibrahiima.
Hono no Abu Ja‘far riwyaani iwde e ar-Rabii‘, iwde e Abul-‘Aaliyah, o wi'i: Ibn ‘Abbaas wi'ata ɗum ko konngol Ibrahiima, o ɗaɓɓita Joom mum, yo mo yeddu heɓa ngonka seeɗa. Abu Ja‘far riwyaani iwde e Layth ibn Abii Sulaym, iwde e Mujaahid, e konngol: «E kala mo yeddii, Mi hokkay mo ngonka seeɗa»—ko firti: mo yeddii, Mi arziqay mo kadi, «caggal ɗum Mi waɗay mo yaawde ngam heɓde leeɓte yiite; tee ko boni woni ɗon laaɓoto».
Muhammad ibn Ishaaq wi'i: Nde Ibrahiima, yo jam won e makko, suɓii ɗaɓɓitannde nde o waɗani ɓe Alla sali jeyde ko ɗaɓɓitaama e ɓe, sabu o tiiɗinii e Alla e yiɗde mum, tee o seerii e kala mo yeddii yamiroore Alla, hay so o iwdi e ɓesngu mum. Nde o anndi ko heewɓe e maɓɓe bonɓe, tee tuma ɗum nulaama mo Alla ko tooñɓe alaa kadi heen laawol mum, Alla wi'i: «E kala mo yeddii, Mi arziqay goongaɗo e bonɗo, tee Mi hokkay mo ngonka seeɗa.»
Haatim ibn Ismaa‘iil riwyaani iwde e Humayd al-Kharraat, iwde e ‘Ammaar ad-Duhnii, iwde e Sa‘iд ibn Jubayr, iwde e Ibn ‘Abbaas e konngol Alla: «Joom am, waɗan ɗee leydi leydi kisal, tee hokka yimɓe mayri ɓiɓɓe leɗɗe, ɓe goongɗinii e maɓɓe e Alla e ñalnde sakkitiinde.» Ibn ‘Abbaas wi'i: Ibrahiima haɗiino ɓiɓɓe leɗɗe ɗen e goongɗinɓe tan, wonaa e kala yimɓe. Alla woyli kadi: «E kala mo yeddii, Mi hokkay mo arziqi hono no Mi hokkirta goongɗinɓe. Mi tagata yimɓe, mi hokkaaki ɓe arziqi?
Mi hokkay ɓe ngonka seeɗa, caggal ɗum Mi waɗay ɓe yaawde ngam leeɓte yiite; tee ko boni woni ɗon laaɓoto.» Caggal ɗum Ibn ‘Abbaas jaŋgi: «Min hokkata ɗii ɗiɗi e ɗii ɗiɗi, e dokkal Joom maa alaa haɗde» (كلا نمد هؤلاء وهؤلاء من عطاء ربك وما كان عطاء ربك محظورا). Ibn Mardawayh riwyaani ɗum. Riwyaama iwde e ‘Ikrimah e Mujaahid ko nanndi ɗum kadi.
Ɗum ena nanndi e konngol Alla: «Ko goonga ɓe penntinta Alla aldaa fuloraare. Jooni ɓe njogoray ngonka aduna, caggal ɗum wartirde maɓɓe woni e amen, ndee min nattinay ɓe leeɓte tiiɗɗe sabu ko ɓe yeddunoo» (إن الذين يفترون على الله الكذب لا يفلحون متاع في الدنيا ثم إلينا مرجعهم ثم نذيقهم العذاب الشديد بما كانوا يكفرون). E konngol Alla: «Mo yeddii, maa yeddu mum hoto welnu ma; wartirde maɓɓe woni e amen, min humpitinay ɓe ko ɓe waɗi. Ko goonga Alla anndi ko woni e ɓerɗe.
Min hokkata ɓe ngonka seeɗa, caggal ɗum min waɗata ɓe yaawde ngam heɓde leeɓte tiiɗɗe» (ومن كفر فلا يحزنك كفره إلينا مرجعهم فننبئهم بما عملوا إن الله عليم بذات الصدور نمتعهم قليلا ثم نضطرهم إلى عذاب غليظ). E konngol mum: «So wonaa ngam yimɓe wartoy ɓe umma gooto, min waɗanay ɓe yedduɗo Ar-Rahmaan tigi ɗeeki galle maɓɓe e suuduji kaɓirɗi, e jawdi ɗi ɓe ɗowtata ɗon, e suuduji maɓɓe dabbere ɗi ɓe tokka, e kaɓirɗe ɗi ɓe ndawra.
Kono ɗuum fof ko ngonka aduna tan; e Alla woni Jannata, ngonaama heɗɓe» (ولولا أن يكون الناس أمة واحدة لجعلنا لمن يكفر بالرحمن لبيوتهم سقفا من فضة ومعارج عليها يظهرون ولبيوتهم أبوابا وسررا عليها يتكئون وزخرفا وإن كل ذلك لما متاع الحياة الدنيا والآخرة عند ربك للمتقين).
E konngol mum: «Caggal ɗum Mi waɗay mo yaawde ngam heɓde leeɓte yiite; tee ko boni woni ɗon laaɓoto» (ثم أضطره إلى عذاب النار وبئس المصير), ko firti: caggal ngonka mum e aduna e ñaamde ko Mi ɓeydi mo e ɗon, Mi waɗay mo yaawde ngam heɓde leeɓte yiite; tee ko boni woni ɗon laaɓoto. Maana mum ko Alla yoomata ɓe, O hokkata ɓe ndewgal, caggal ɗum O heɓata ɓe heɓde Mawɗo, O ɓuri doole. Hono konngol Alla: «Hol no heewi e leydi ɗi Mi hokkinoo ndewgal tuma nde ɗi tooñinoo, caggal ɗum Mi heɓii ɗi; e amen woni wartirde» (وكأين من قرية أمليت لها وهي ظالمة ثم أخذتها وإلي المصير).
E Sahihayn: «Alaa mo munyal ɓuri Alla e ko o nani. Ɓe waɗata mo ɓiɗɗo, tee O hokkata ɓe arziqi e kisal» (لا أحد أصبر على أذى سمعه من الله؛ إنهم يجعلون له ولدا، وهو يرزقهم ويعافيهم). E Sahih kadi: «Ko goonga Alla yoomata tooñɗo; haa nde O heɓi mo, o accataa mo» (إن الله ليملي للظالم حتى إذا أخذه لم يفلته). Caggal ɗum o jaŋgi konngol Alla: «Ko hono ɗum heɓugo Joom maa heɓirta leydi ɗi, so ɗi tooñi; heɓugo mum ko tiiɗɗo, tee ko ɗooni» (وكذلك أخذ ربك إذا أخذ القرى وهي ظالمة إن أخذه أليم شديد).
Wonɓe e jaŋgi: «O wi'i: “E kala mo yeddii, Mi hokkay mo ngonka seeɗa...”»; ɓe waɗi ɗum ko timminde du'aa Ibrahiima. Ɗum ko jaŋgol ŋakkungal, ngal riiwanta e jaŋgooɓe jeeɗiɗo, tee doggol konngol ngal haɗi maana mum. Alla ɓuri anndude. Sabu e jaŋgol yimɓe heewɓe, ɓandu ñaagu e «O wi'i» jokkondiri e Alla, ko O waɗi jaabawol ɗaɓɓitannde Ibrahiima.
E jaŋgol ŋakkungal ngol, «O wi'i» firtata ko Ibrahiima wi'i; ɗum nanndi ko waɗde konngol ngal e feere ɗum. Alla ko O ɓuri anndude. Ɓe huutorii jaŋgol ngal e dalil mo yeddii waɗde Makkah haram ko e dow konngol Ibrahiima tan. Kono goɗɗi wi'i ko ndee leydi woni haram hade taggol leydi; ɗum ko ɓuri feeñde e ɓuri tiiɗde.
(آل عمران: 97؛ العنكبوت: 67؛ إبراهيم: 35؛ إبراهيم: 39؛ الإسراء: 20؛ يونس: 69، 70؛ لقمان: 23، 24؛ الزخرف: 33، 35؛ الحج: 48؛ هود: 102).
Tafsiir al-Baghawi
E konngol Alla: «E nde Ibrahiima wi'i: “Joom am, waɗan ɗee...”» (وإذ قال إبراهيم رب اجعل هذا)—ko firti, Makkah; goɗɗi wi'i ko Haram ngal. «Leɗɗe kisal» (بلداً آمناً)—ko leydi ngoni e kisal, jeyɓe mum kisata e mayri. «Tee hokka yimɓe mayri ɓiɓɓe leɗɗe» (وارزق أهله من الثمرات).
O ɗaɓɓitii ɗum sabu ndee leydi wonnoo ko wodi ɗi ɓeyaaki e yimɓe. E kaayitaaji poomaa, Ta’if wonnoo e leydiiji Shaam, e leydi Urdun. Nde Ibrahiima, yo Alla waɗan mo jam e kisal, ɗaɓɓitii ɗum, Alla yamiri Jibriil yo o loot Ta’if e ngoñɗi mayri, o yaaray nde ɗo Ka‘bah, o wirtina nde ɗon seeɗa, o yaltina nde nokku ɗo nde woni jooni. Ko e mayri ɓeyda ɓiɓɓe leɗɗe Makkah.
«E ɓe goongɗinii e maɓɓe e Alla e ñalnde sakkitiinde» (من آمن منهم بالله واليوم الآخر)—ɗaɓɓitannde nde ɗoo ko ngam goongɗinɓe tan. «O wi'i» (قال)—Alla, ko O Jom tedduɗo e dowre. «E kala mo yeddii, Mi hokkay mo ngonka seeɗa» (ومن كفر فأمتعه قليلاً). Ibn ‘Aamir jaŋgi «fa-umti‘hu» (فأمتعه) e ɓernde ɗiɗi [alif alaa tiiɗde], ɓe goɗɗi jaŋgi ɗum e ɓernde tiiɗnde; maana ɗiɗi ɗin gooto: ko seeɗa, Mi arziqay yedduɗo kadi haa timmoode ajal mum.
Sabu Alla hokka arziqi tagoore ndee fof, goongɗinɓe e yedduɓe. O waɗi ɗum «seeɗa» sabu ngonka aduna ko seeɗa. «Caggal ɗum Mi waɗay mo yaawde» (ثم أضطره)—ko firti, Mi waɗay mo yaawde ngam heɓde leeɓte e Aakhirah. «Ngam heɓde leeɓte yiite, tee ko boni woni ɗon laaɓoto» (إلى عذاب النار وبئس المصير)—ko laaɓoto nokku ɗo o wartata.
Mujaahid wi'i: «Mi yi'i e hoore Makkaam [Ibrahiima] kaayita winndaa: “Ko goonga Alla ko Jom Bakkah, nde O tagi ñalawma e lewru; O waɗi nde haram tuma nde O tagi kammuuji e leydi. O hawri nde e malaa'ikaaji jeeɗiɗo, ɗi jokkondiri e laawol Ibrahiima; arziqi mayri arata e laabi tati. Barkinde woni e ndiyam e teewu.»
E «Sahih al-Bukhaarii» (№ 2129), Anas ibn Maalik riwyaani ko Annabi Muhammad, yo jam e barke Alla won e makko, wi'i: «Alla, Ibrahiima waɗi Makkah haram, o ɗaɓɓitii ngam jeyɓe mayri; mi kadi mi waɗata Madinah haram…»