Məkkə üçün əmin-amanlıq və ruzi

Şeyx Əbdürrəhman əs-Səədinin təfsiri

Yəni İbrahim bu Ev üçün dua etmişdi ki, Allah buranı təhlükəsiz bir şəhər etsin və əhalisinə müxtəlif növ meyvələrdən ruzi versin. Sonra o, Allah qarşısında ədəblə davranaraq bu duasını möminlərlə məhdudlaşdırdı. Çünki ilk duasında məhdudiyyət qoymamışdı, cavab isə zalım olmayanlarla məhdudlaşdırılmışdı. O, onlar üçün ruzi diləyərkən bunu möminlərlə məhdudlaşdırdı.

Halbuki Allahın ruzisi möminə də, kafirə də, günahkara da, itaət edənə də şamildir. Uca Allah buyurdu: “Kim küfr edərsə...” Yəni onların hamısına — həm müsəlmanlarına, həm də kafirlərinə ruzi verərəm. Müsəlman ruzidən Allahın ibadətində kömək üçün istifadə edər, sonra isə Cənnət nemətlərinə qovuşar.

Kafir isə dünyada azacıq faydalanar. “Sonra onu məcbur edərəm” — yəni onu zorla sürükləyib, istəmədiyi halda “Od əzabına” apararam. “Ora necə də pis dönüş yeridir!”

İmam İbn Kəsirin təfsiri

Uca Allahın “İbrahim demişdi: ‘Ey Rəbbim! Buranı təhlükəsiz bir şəhər et və onun əhalisinə — onlardan Allaha və Axirət gününə iman gətirənlərə — meyvələrdən ruzi ver!’” kəlamı barədə İmam Əbu Cəfər ibn Cərir belə demişdir: Bizə İbn Bəşşar rəvayət etdi: bizə Əbdürrəhman ibn Mehdi rəvayət etdi: bizə Süfyan, Əbu əz-Zübeyrdən, o da Cabir ibn Abdullahdan rəvayət etdi ki, Allah Rəsulu (Allahın salavatı və salamı onun üzərinə olsun) belə buyurdu: “İbrahim Allahın Evini haram [toxunulmaz] etdi və onu təhlükəsiz etdi.

Mən də Mədinənin iki qara daşlı sahəsi arasını haram etdim: orada ov ovlanmaz və tikanlı ağacları kəsilməz”. Nəsai də bunu Məhəmməd ibn Bəşşardan, Bəndardan, həmin isnadla rəvayət etmişdir. Müslim isə bunu Əbu Bəkr ibn Əbu Şeybə və Əmr ən-Naqid vasitəsilə, hər ikisi Əbu Əhməd əz-Zübeyridən, o da Süfyan əs-Səvridən rəvayət etmişdir.

İbn Cərir həmçinin demişdir: Bizə Əbu Kurayb və Əbu əs-Saib rəvayət etdilər: bizə İbn İdris rəvayət etdi. Bizə Əbu Kurayb rəvayət etdi: bizə Əbdürrəhim ər-Razi rəvayət etdi. Hər ikisi belə dedi: “Əş‘asın, Nafidən, onun da Əbu Hüreyrədən eşitdiyini eşitdik”. Əbu Hüreyrə dedi: Allah Rəsulu (Allahın salavatı və salamı onun üzərinə olsun) belə buyurdu: “İbrahim Allahın qulu və Xəlili [sevimli dostu] idi.

Mən də Allahın qulu və elçisiyəm. İbrahim Məkkəni haram etdi, mən də Mədinənin iki qara daşlı sahəsi arasını haram etdim: onun tikanlı ağacları və ovu toxunulmazdır. Orada döyüşmək üçün silah daşınmaz və dəvəni yemləmək üçün olan istisna olmaqla, ağac kəsilməz”. Bu isnad qəribdir, altı kitabın heç birində yoxdur.

Hədisin əsli isə “Səhih Muslim”də Əbu Hüreyrədən başqa bir isnadla nəql edilmişdir. O dedi: İnsanlar ilk meyvələri görəndə onları Allah Rəsulunun yanına gətirərdilər. Allah Rəsulu onu götürəndə belə deyərdi: “Allahım, meyvələrimizə bərəkət ver, şəhərimizə bərəkət ver, saımıza və müddümüzə bərəkət ver! Allahım, İbrahim Sənin qulun, Xəlilin və peyğəmbərin idi.

Mən də Sənin qulun və peyğəmbərinəm. O, Səndən Məkkə üçün dua etmişdi, mən də Səndən Mədinə üçün onun Məkkə üçün etdiyi dua qədər və buna əlavə olaraq [bərəkət] diləyirəm”. Sonra orada olan ən kiçik uşağı çağırar və həmin meyvədən ona verərdi. Başqa rəvayətdə: “Bərəkət üstə bərəkət” deyilir; sonra da orada olan uşaqların ən kiçiyinə verərdi. Bu, Müslimin rəvayət etdiyi mətndir.

Sonra İbn Cərir dedi: Bizə Əbu Kurayb rəvayət etdi: bizə Quteybə ibn Səid rəvayət etdi: bizə Bəkr ibn Mudar, İbn əl-Haddan, o da Əbu Bəkr ibn Məhəmməddən, o da Abdullah ibn Əmr ibn Osmandan, o da Rafi ibn Xədicdən rəvayət etdi ki, Allah Rəsulu (Allahın salavatı və salamı onun üzərinə olsun) belə buyurdu: “İbrahim Məkkəni haram etdi, mən də Mədinənin iki qara daşlı sahəsi arasını haram edirəm”. Bunu yalnız Müslim rəvayət etmişdir. O, Quteybədən, Bəkr ibn Mudardan, həmin isnadla nəql etmişdir və mətni də eynidir.

“Səhih”də, həmçinin iki kitabda Ənəs ibn Malikdən rəvayət olunur ki, Allah Rəsulu (Allahın salavatı və salamı onun üzərinə olsun) Əbu Təlhəyə belə dedi: “Mənə xidmət etmək üçün sizin oğlanlardan birini axtar”. Əbu Təlhə məni arxasında mindirib apardı. Mən hər dəfə Allah Rəsulu düşəndə ona xidmət edirdim. Hədisdə deyilir: Sonra yola davam etdi və Uhud dağı görünəndə belə buyurdu: “Bu, bizi sevən, bizim də onu sevdiyimiz dağdır”.

Mədinəyə yaxınlaşanda isə dedi: “Allahım, İbrahim Məkkəni haram etdiyi kimi, mən də onun iki dağı arasını haram edirəm. Allahım, onların müddünə və saına bərəkət ver!” Hər ikisinin rəvayət etdiyi başqa bir mətndə belədir: “Allahım, onların ölçü qablarına, saına və müddünə bərəkət ver!” Buxari əlavə etmişdir: “Yəni Mədinə əhalisinin”.

Hər ikisi Ənəsdən belə rəvayət etmişdir: Allah Rəsulu (Allahın salavatı və salamı onun üzərinə olsun) dedi: “Allahım, Mədinəyə Məkkəyə verdiyinin iki misli qədər bərəkət ver!”

Abdullah ibn Zeyd ibn Asimdən (Allah ondan razı olsun), Peyğəmbərdən (Allahın salavatı və salamı onun üzərinə olsun) rəvayət edilir: “İbrahim Məkkəni haram etdi və onun üçün dua etdi. Mən də Mədinəni, İbrahimin Məkkəni haram etdiyi kimi, haram etdim və onun müddünə, saına İbrahimin Məkkə üçün etdiyi qədər dua etdim”. Buxari bu ləfzlə rəvayət etmişdir. Müslimin rəvayətində isə Allah Rəsulu belə buyurur: “İbrahim Məkkəni haram etdi və onun əhalisi üçün dua etdi.

Mən də Mədinəni, İbrahimin Məkkəni haram etdiyi kimi, haram etdim və onun saı və müddü üçün İbrahimin Məkkə əhalisi üçün etdiyi qədər dua etdim”.

Əbu Səiddən (Allah ondan razı olsun), Peyğəmbərdən belə rəvayət edilir: “Allahım, İbrahim Məkkəni haram edib onu toxunulmaz etdi. Mən də Mədinənin iki dağ keçidi arasını haram və toxunulmaz etdim: orada qan tökülməz, döyüşmək üçün silah daşınmaz və dəvəni yemləməkdən başqa məqsədlə ağac budağı qırılmaz. Allahım, şəhərimizə bərəkət ver! Allahım, saımıza və müddümüzə bərəkət ver!

Allahım, bərəkətin üzərinə ikiqat bərəkət əlavə et!” Bu hədisi Müslim rəvayət etmişdir. Mədinənin haram edilməsi barədə hədislər çoxdur. Biz burada yalnız İbrahimin (əleyhissəlam) Məkkəni haram etməsi ilə əlaqəli olanları qeyd etdik, çünki bu, ayənin məzmununa uyğundur.

Başqa hədislərdə Allahın göyləri və yeri yaratmazdan əvvəl Məkkəni haram etdiyi bildirilmişdir. “Səhih”də, hər iki kitabda Abdullah ibn Abbasdan (Allah onların hər ikisindən razı olsun) rəvayət edilir ki, Allah Rəsulu Məkkənin fəthi günü belə buyurdu: “Bu şəhəri Allah göyləri və yeri yaratdığı gün haram etmişdir. O, Allahın haram etməsi ilə Qiyamət gününə qədər haramdır. Məndən əvvəl heç kəsə orada döyüşmək halal olmamışdı, mənə də gündüzün bir saatı istisna olmaqla halal edilmədi.

O, Allahın haram etməsi ilə Qiyamət gününə qədər haramdır. Onun tikanlı bitkisi qırılmaz, ovu ürküdülməz, itirilmiş əşyası isə onu tanıdan şəxs istisna olmaqla götürülməz, yaşıl otu biçilməz”. Abbas dedi: “Ey Allahın Rəsulu, izxir [ətirli bitki] istisna olsun, çünki o, dəmirçilər və evlər üçündür”. O buyurdu: “İzxir istisna”.

Bu, Müslimin rəvayət etdiyi mətndir. Hər iki kitabda Əbu Hüreyrədən də buna bənzər rəvayət vardır.

Bundan sonra Buxari belə demişdir: Əban ibn Saleh, Həsən ibn Muslimdən, o da Səfiyyə bint Şeybədən rəvayət etdi ki, o, Peyğəmbərin (Allahın salavatı və salamı onun üzərinə olsun) belə dediyini eşitmişdir. Buxarinin asılı rəvayət kimi gətirdiyi bu hədisi İmam Əbu Abdullah ibn Macə Məhəmməd ibn Abdullah ibn Numeyrdən, o da Yunus ibn Bukeyrdən, o da Məhəmməd ibn İshaqdan, o da Əban ibn Salehdən, o da Həsən ibn Muslim ibn Yənaqdan, o da Səfiyyə bint Şeybədən rəvayət etmişdir. Səfiyyə dedi: “Peyğəmbərin fəth ilində xütbə verdiyini eşitdim. O belə dedi: ‘Ey insanlar!

Allah Məkkəni göyləri və yeri yaratdığı gün haram etmişdir. Buna görə də o, Qiyamət gününə qədər haramdır. Onun ağacı qırılmaz, ovu ürküdülməz və itirilmiş əşyası onu tanıdan şəxs istisna olmaqla götürülməz’”. Abbas dedi: “İzxir istisna olsun, çünki o, evlər və qəbirlər üçün lazımdır”. Allah Rəsulu buyurdu: “İzxir istisna”.

Əbu Şureyh əl-Ədəvi Məkkəyə qoşun göndərən Əmr ibn Səidə belə dedi: “Ey əmir, icazə ver, Allah Rəsulunun fəth günündən sonrakı gün söylədiyi bir sözü sənə çatdırım. Qulaqlarım onu eşitdi, qəlbim onu yadda saxladı və o danışarkən gözlərim onu gördü. Allah Rəsulu Allaha həmd və səna etdikdən sonra belə buyurdu: ‘Məkkəni insanlar deyil, Allah haram etmişdir. Buna görə Allaha və Axirət gününə iman gətirən heç kəsə orada qan tökmək və ağac kəsmək halal deyil.

Əgər kimsə Allah Rəsulunun orada döyüşməsinə əsaslanaraq bunu özünə halal sayarsa, ona deyin: Allah Öz elçisinə icazə vermiş, sizə isə icazə verməmişdir. Mənə də orada yalnız gündüzün bir saatı üçün icazə verilmişdi. Bu gün onun haramlığı dünənki haramlığına qayıtmışdır. Qoy burada olanlar olmayanlara çatdırsınlar’”.

Əbu Şureyhə deyiləndə ki, Əmr sənə nə cavab verdi, o belə dedi: “Ey Əbu Şureyh, mən bunu səndən yaxşı bilirəm. Hərəm günahkarı, qan töküb qaçanı və cinayət edib qaçanı qorumaz”. Buxari və Müslim rəvayət etmişdir; bu, Müslimin ləfzidir.

Bunlar məlum olduqdan sonra Allahın göyləri və yeri yaratdığı gün Məkkəni haram etdiyini bildirən hədislərlə İbrahimin (əleyhissəlam) onu haram etdiyini bildirən hədislər arasında ziddiyyət yoxdur. Çünki İbrahim Allahın Məkkə haqqında hökmünü və onun haramlığını insanlara çatdırmışdır. İbrahim onu tikməzdən əvvəl də Məkkə Allah yanında haram şəhər idi. Necə ki, Adəm hələ palçıq halında ikən Allah yanında Məhəmməd sonuncu peyğəmbər olaraq yazılmışdı.

Bununla belə, İbrahim belə dua etdi: “Ey Rəbbimiz! Onların içərisindən özlərinə elə bir elçi göndər...” Allah da elmi və qədərində əvvəlcədən müəyyən etdiyi kimi onun duasını qəbul etdi. Buna görə hədisdə belə buyurulur: “Ey Allahın Rəsulu, işinin başlanğıcından bizə xəbər ver”.

O dedi: “Atam İbrahimin duası, İsa ibn Məryəmin müjdəsi və anamın gördüyü yuxu: sanki ondan Şam saraylarını işıqlandıran bir nur çıxırdı”. Yəni ondan işinin zahirən başlanması barədə soruşmuşdular. İnşallah, bu yaxınlarda bu barədə danışılacaq.

Məkkənin Mədinədən üstün olması — bu, əksəriyyətin görüşüdür — yaxud Mədinənin Məkkədən üstün olması — bu da Malik və onun ardıcıllarının məzhəbidir — məsələsi dəlilləri ilə başqa yerdə, inşallah, qeyd ediləcək. Etimad yalnız Allahadır.

Uca Allah Xəlil İbrahimdən xəbər verərək belə buyurur: “Ey Rəbbim! Buranı təhlükəsiz bir şəhər et!” Yəni buranı qorxudan uzaq et, əhalisini vahiməyə salmasınlar. Allah bunu həm şəriət baxımından, həm də qədərində gerçəkləşdirdi.

Uca Allahın “Kim oraya daxil olarsa, əmin-amanlıqda olar” və “Məgər onlar ətraflarındakı insanların yaxalanıb aparıldığı halda, Bizim onlar üçün təhlükəsiz bir hərəm yaratdığımızı görmürlərmi?” kəlamları və başqa ayələr də buna dəlildir. Orada döyüşməyin haram edilməsi barədə hədislər artıq qeyd olunmuşdur. “Səhih Muslim”də Cabirdən rəvayət edilir ki, o, Allah Rəsulunun belə dediyini eşitmişdir: “Heç kəsin Məkkədə silah gəzdirməsi halal deyil”.

Bu surədə “Ey Rəbbim! Buranı təhlükəsiz bir şəhər et!” buyurulur. Yəni bu yeri təhlükəsiz bir şəhər et. Bu ifadə uyğundur, çünki həmin vaxt Kəbə hələ tikilməmişdi. İbrahim surəsində isə “İbrahim demişdi: ‘Ey Rəbbim! Buranı təhlükəsiz bir şəhər et!’”

deyilir. Orada, Allah daha yaxşı bilir, ev tikildikdən, əhalisi orada məskunlaşdıqdan və İsmayıldan on üç yaş kiçik olan İshaq doğulduqdan sonra bu duanın ikinci dəfə edildiyi görünür. Buna görə də duanın sonunda belə deyilir: “Məni qocalıq çağımda İsmayılla İshaqla müjdələyən Allaha həmd olsun! Həqiqətən, Rəbbim duanı eşidəndir”.

Uca Allahın “Onun əhalisinə — onlardan Allaha və Axirət gününə iman gətirənlərə — meyvələrdən ruzi ver!” kəlamından sonra İbrahimin duası haqqında belə buyurulur: “Allah dedi: ‘Kim küfr edərsə, ona bir az faydalanmağa imkan verər, sonra isə onu Od əzabına məcbur edərəm. Ora necə də pis dönüş yeridir!’” Əbu Cəfər ər-Razi, ər-Rəbi ibn Ənəsdən, o da Əbu əl-Aliyədən, o da Übey ibn Kəbdən rəvayət etmişdir ki, “Allah dedi: ‘Kim küfr edərsə, ona bir az faydalanmağa imkan verər, sonra isə onu Od əzabına məcbur edərəm.

Ora necə də pis dönüş yeridir!’” kəlamı Allahın sözüdür. Mücahid və İkrimə də bu fikirdə olmuşlar. İbn Cərir də, Allah ona rəhmət etsin, bunu doğru saymışdır. O demişdir ki, başqaları ayəni belə oxumuşlar: “İbrahim dedi: ‘Kim küfr edərsə, ona bir az faydalanmağa imkan verərəm, sonra isə onu Od əzabına məcbur edərəm.

Ora necə də pis dönüş yeridir!’” Beləliklə, bunu İbrahimin duasının davamı saymışlar. Əbu Cəfərin ər-Rəbidən, onun da Əbu əl-Aliyədən rəvayət etdiyinə görə, İbn Abbas belə deyərdi: “Bu, İbrahimin sözüdür; o, Rəbbindən kafirə də bir qədər faydalanmaq imkanı verməsini diləyir”. Əbu Cəfər, Leys ibn Əbu Süleymdən, o da Mücahiddən rəvayət etmişdir ki, “Kim küfr edərsə, ona bir az faydalanmağa imkan verərəm” — yəni küfr edəni də ruzi ilə təmin edərəm.

“Sonra isə onu Od əzabına məcbur edərəm. Ora necə də pis dönüş yeridir!”

Məhəmməd ibn İshaq demişdir: İbrahim (əleyhissəlam) Allahın onun vilayətinə [yaxınlığına və himayəsinə] layiq görmədiyi kəslərdən duasını ayırdı. Bunu Allaha yönələrək, Ona məhəbbət bəsləyərək və Onun əmrindən çıxanlardan — öz övladlarından olsalar belə — uzaqlaşaraq etdi. Çünki Allah ona xəbər vermişdi ki, onların arasında zalımlar olacaq və Allahın əhdi onlara çatmayacaq. Allah da buyurdu: “Kim küfr edərsə, ona da ruzi verərəm; salehə də, günahkara da. Ona bir az faydalanmağa imkan verərəm”.

Hatim ibn İsmayıl, Humeyd əl-Xərratdan, o da Əmmar əd-Dəhniyyədən, o da Səid ibn Cubeyrdən, o da İbn Abbasdan bu ayə barədə rəvayət etmişdir: “Ey Rəbbim! Buranı təhlükəsiz bir şəhər et və əhalisinə — onlardan Allaha və Axirət gününə iman gətirənlərə — meyvələrdən ruzi ver!” İbn Abbas dedi: “İbrahim onu yalnız möminlər üçün ayırırdı. Allah isə ‘Kim küfr edərsə...’ buyurdu: ‘Onlara da möminlərə ruzi verdiyim kimi ruzi verərəm.

Məgər yaratdığım məxluqları ruzisiz qoyacağam?! Onlara bir az faydalanmağa imkan verər, sonra isə onları Od əzabına məcbur edərəm. Ora necə də pis dönüş yeridir!’” Sonra İbn Abbas bu ayəni oxudu: “Biz bunlara da, onlara da Rəbbinin əta etdiyindən veririk.

Rəbbinin əta etdiyinin qarşısı alınmaz”. Bunu İbn Mərdəveyh rəvayət etmişdir. İkrimə və Mücahiddən də buna bənzər rəvayətlər nəql olunur.

Bu, Uca Allahın bu kəlamına bənzəyir: “Allaha qarşı yalan uyduranlar nicat tapmazlar. Bu dünyada azacıq faydalanarlar, sonra isə dönüşləri Bizə olacaq. Sonra küfr etdiklərinə görə onlara şiddətli əzab daddırarıq”; həmçinin: “Küfr edənlərin küfrü səni kədərləndirməsin. Onların dönüşü Bizədir, Biz də etdiklərini onlara xəbər verəcəyik.

Həqiqətən, Allah kökslərdə olanı bilir. Onlara azacıq faydalanmağa imkan verər, sonra isə onları ağır əzaba məcbur edərik”; eləcə də: “Əgər insanların hamısının [küfrdə birləşərək] tək bir ümmət olacaqları təhlükəsi olmasaydı, Rəhmanı inkar edənlərin evlərinə gümüşdən tavanlar və üzərinə qalxacaqları pilləkənlər, evlərinə qapılar, söykənəcəkləri taxtlar və qızıl bəzəklər edərdik. Bunların hamısı dünya həyatının keçici nemətləridir. Axirət isə Rəbbinin yanında müttəqilər üçündür”.

“Sonra isə onu Od əzabına məcbur edərəm. Ora necə də pis dönüş yeridir!” — yəni ona dünyada bir müddət faydalanmaq və onun kölgəsində geniş imkanlar verməyimizdən sonra onu Od əzabına sürükləyərik. Bunun mənası budur ki, Allah onlara möhlət verər, sonra da qüdrət sahibi olanın yaxalaması ilə onları yaxalayar. Uca Allahın “Neçə-neçə şəhərə, zalım olduğu halda möhlət verdim, sonra isə onu yaxaladım.

Dönüş Mənədir” kəlamı da buna bənzəyir. “Səhih”də, hər iki kitabda belə buyurulur: “Allahdan daha səbirli heç kəs yoxdur: Ona övlad isnad edirlər, halbuki O, onları ruziləndirir və sağlamlıq verir”. “Səhih”də həmçinin belə buyurulur: “Allah zalıma möhlət verər, onu yaxalayanda isə buraxmaz”. Sonra bu ayəni oxudu: “Rəbbinin haqsızlıq edən şəhərləri yaxalaması belədir. Həqiqətən, Onun yaxalaması ağrılı və şiddətlidir”.

Bəzi şəxslər “Kim küfr edərsə, ona bir az faydalanmağa imkan verərəm” ayəsini bu qiraətdə oxuyub bunu İbrahimin duasının davamı saymışlar. Bu, yeddi qiraət imamının qiraətinə müxalif olan şaz qiraətdir. Sözlərin quruluşu da bu mənanı qəbul etmir. Allah daha yaxşı bilir.

Çünki əksəriyyətin qiraətində “dedi” sözündəki əvəzlik Allaha qayıdır və mətnin axarı bunu tələb edir. Bu şaz qiraətdə isə əvəzlik İbrahimə qayıdır; bu isə kəlamın quruluşuna ziddir. Hər şeyi ən yaxşı bilən Allahdır. Məkkənin haram edilməsinin yalnız Xəlil İbrahimin dili ilə baş verdiyi görüşündə olanlar bu qiraəti dəlil gətirmişlər.

Başqa bir görüşə görə isə Məkkə yer üzü yaradıldığı vaxtdan haramdır. Bu görüş daha aşkar və daha güclüdür. (Ali-İmran, 3:97; əl-Ənkəbut, 29:67; İbrahim, 14:35; İbrahim, 14:39; əl-İsra, 17:20; Yunus, 10:69–70; Loğman, 31:23–24; əz-Zuxruf, 43:33–35; əl-Həcc, 22:48; Hud, 11:102.)

əl-Bəğəvinin təfsiri

Uca Allahın “İbrahim demişdi: ‘Ey Rəbbim! Buranı...’” kəlamında “bura” Məkkə deməkdir. Başqa bir fikrə görə isə söhbət Hərəmdən gedir. “Təhlükəsiz bir şəhər” — yəni əhalisinin əmin-amanlıq içində yaşadığı şəhər et.

“Əhalisinə meyvələrdən ruzi ver!” İbrahim belə dua etdi, çünki həmin yer əkin əkilməyən bir vadidə idi. “Qisəs”də deyilir ki, Taif Şam şəhərlərindən biri olub İordaniyada yerləşirdi. İbrahim bu duanı edəndən sonra Allah Cəbrailə onu kökündən qoparıb Kəbənin ətrafında yeddi dəfə döndərməyi, sonra isə indi yerləşdiyi yerə qoymağı əmr etdi. Məkkənin meyvələrinin çoxu oradan gəlir.

“Onlardan Allaha və Axirət gününə iman gətirənlərə” — bu, yalnız möminlər üçün edilən duadır. “Allah dedi” — yəni Uca Allah dedi. “Kim küfr edərsə, ona bir az faydalanmağa imkan verərəm”. İbn Amir “فأمتعه” sözünü همزة-ni yüngül oxuyub; qalan qiraətçilər isə şiddətli şəkildə oxumuşlar.

Hər iki qiraətin mənası eynidir. “Bir az” — yəni kafirə də ömrünün sonunadək müəyyən qədər ruzi verəcəyəm. Çünki Uca Allah ruzi verməyi bütün məxluqlara — möminlərinə də, kafirlərinə də — vəd etmişdir. Bunu “az” sözü ilə məhdudlaşdırmasının səbəbi dünya nemətlərinin az və keçici olmasıdır.

“Sonra onu məcbur edərəm” — yəni Axirətdə onu [əzaba] sürükləyərəm. “Od əzabına. Ora necə də pis dönüş yeridir!” — yəni onun dönüb çatacağı yer necə də pisdir!

Mücahid demişdir: “İbrahim Məqamının yanında bir kitab tapılmışdı. Orada belə yazılmışdı: Allah Bəkkənin Rəbbidir. Günəşi və Ayı yaratdığı gün onu yaratmış, göyləri və yeri yaratdığı gün onu haram etmişdir. Onu yeddi hənif mələklə əhatələmişdir. Onun ruzisi üç yoldan gələr. Ətində və suyunda bərəkət vardır”.