مڪي لاءِ امن ۽ روزي

شيخ عبدالرحمان السعدي جي تفسير

يعني: جڏهن ابراهيم عليه السلام هن گهر لاءِ دعا گهري ته الله ان کي امن وارو شهر بڻائي ۽ ان جي رهواسين کي هر قسم جا ميوا روزي طور عطا ڪري. پوءِ پاڻ عليه السلام اها دعا مؤمنن لاءِ خاص ڪئي، جيئن الله سان ادب ٿئي؛ ڇاڪاڻ⁠تہ سندس پهرين دعا عام هئي، تنهنڪري ان جو جواب ظالمن کان سواءِ ٻين لاءِ خاص ڪيو ويو. جڏهن پاڻ انهن لاءِ روزي جي دعا گهري ۽ ان کي مؤمنن سان خاص ڪيو، تڏهن به الله جي روزي مؤمن ۽ ڪافر، نافرمان ۽ فرمانبردار سڀني کي شامل آهي. الله تعالى فرمايو: «۽ جنهن ڪفر ڪيو» يعني: انهن سڀني کي روزي ڏيندس، مسلمانن کي به ۽ ڪافرن کي به.

مسلمان ان روزي مان الله جي عبادت ڪرڻ ۾ مدد وٺندو، پوءِ اتان جنت جي نعمتن ڏانهن منتقل ٿيندو. ۽ ڪافر، ان مان ٿوري عرصي لاءِ فائدو وٺندو. «پوءِ کيس مجبور ڪري وٺي ويندس» يعني کيس زوريءَ مجبور ڪري ڪڍي وٺندس «باهه جي عذاب ڏانهن، ۽ اها بڇڙي موٽڻ جي جاءِ آهي».

امام ابن ڪثير جي تفسير

الله تعالى جي فرمان «۽ جڏهن ابراهيم چيو: اي منهنجا پالڻهار! هن کي امن وارو شهر ڪر ۽ ان جي رهواسين مان جيڪي الله ۽ آخرت جي ڏينهن تي ايمان آڻين، تن کي ميون مان روزي عطا ڪر» بابت امام ابو جعفر ابن جرير چيو: اسان سان ابن بشار بيان ڪيو، هن چيو: اسان سان عبدالرحمان بن مهدي بيان ڪيو، هن چيو: اسان سان سفيان، ابو الزبير کان، جابر بن عبدالله جي واسطي سان بيان ڪيو ته رسول الله ﷺ فرمايو: «بيشڪ ابراهيم الله جي گهر کي حرم بڻايو ۽ ان لاءِ امن جي دعا ڪئي، ۽ مون مديني کي ان جي ٻن پٿريلي حدن جي وچ وارو حرم بڻايو آهي؛ تنهنڪري اتي شڪار نه ڪيو وڃي ۽ نه ئي ان جا ڪانڊيرا وارا وڻ ڪٽيا وڃن.»

نسائي به اها روايت محمد بن بشار، بندار جي سند سان بيان ڪئي آهي. مسلم ان کي ابو بڪر بن ابي شيبه ۽ عمرو الناقد کان، ٻنهي ابو احمد زبيري کان ۽ هن سفيان ثوري کان روايت ڪيو آهي.

ابن جرير وڌيڪ چيو: اسان سان ابو ڪريب ۽ ابو السائب بيان ڪيو، انهن ٻنهي چيو: اسان سان ابن ادريس بيان ڪيو؛ ۽ اسان سان ابو ڪريب بيان ڪيو، هن چيو: اسان سان عبدالرحيم رازي بيان ڪيو. انهن ٻنهي چيو: اسان اشعث کي نافع کان، ۽ هن ابو هريره کان ٻڌو ته رسول الله ﷺ فرمايو: «بيشڪ ابراهيم الله جو ٻانهو ۽ سندس خليل هو، ۽ مان الله جو ٻانهو ۽ سندس رسول آهيان. ابراهيم مڪي کي حرم بڻايو، ۽ مون مديني کي ان جي ٻن پٿريلي حدن جي وچ وارو حرم بڻايو آهي؛ ان جا ڪانڊيرا وارا وڻ ۽ شڪار حرام آهن. اتي جنگ لاءِ هٿيار کڻي نه وڃجي، ۽ ان جو ڪو وڻ نه ڪٽجي، سواءِ ان جي جو اُٺ جي چاري لاءِ هجي.»

هي سند نادر آهي ۽ ڇهن مشهور حديثي ڪتابن مان ڪنهن ۾ به ناهي. هن حديث جو اصل صحيح مسلم ۾ ابو هريره رضي الله عنه کان ٻي سند سان آهي: جڏهن ماڻهو پهريان ميوا ڏسندا هئا ته اهي رسول الله ﷺ وٽ کڻي ايندا هئا. پاڻ ﷺ اهي هٿ ۾ وٺي فرمائيندا هئا: «اي الله! اسان جي ميون ۾ برڪت وجه، اسان جي مديني ۾ برڪت وجه، اسان جي صاع ۽ مد ۾ برڪت وجه.

اي الله! بيشڪ ابراهيم تنهنجو ٻانهو، تنهنجو خليل ۽ تنهنجو نبي هو، ۽ مان تنهنجو ٻانهو ۽ نبي آهيان. هن توکان مڪي لاءِ دعا گهري هئي، ۽ مان توکان مديني لاءِ اهڙي ئي دعا گهران ٿو، جهڙي هن مڪي لاءِ گهري هئي، ۽ ان سان گڏ ان جيترو وڌيڪ به.» پوءِ پاڻ ﷺ اتي موجود سڀني کان ننڍي ٻار کي سڏي اهو ميوو ڏيندا هئا.

هڪ روايت ۾ آهي: «هڪ برڪت سان گڏ ٻي برڪت به.» پوءِ پاڻ ﷺ اتي موجود ٻارن مان سڀ کان ننڍي کي ڏيندا هئا. هي مسلم جا لفظ آهن.

پوءِ ابن جرير چيو: اسان سان ابو ڪريب بيان ڪيو، هن چيو: اسان سان قتيبه بن سعيد بيان ڪيو، هن چيو: اسان سان بڪر بن مضر، ابن الهاد کان، ابو بڪر بن محمد کان، عبدالله بن عمرو بن عثمان کان، رافع بن خديج جي واسطي سان بيان ڪيو ته رسول الله ﷺ فرمايو: «بيشڪ ابراهيم مڪي کي حرم بڻايو، ۽ مون ان جي ٻن پٿريلي حدن جي وچ واري علائقي کي حرم بڻايو.» ان کي رڳو مسلم بيان ڪيو آهي؛ هن قتيبه کان، بڪر بن مضر جي سند سان روايت ڪيو ۽ ان جا لفظ ساڳيا آهن.

صحيح بخاري ۽ صحيح مسلم ۾ انس بن مالڪ کان روايت آهي ته رسول الله ﷺ ابو طلحه کي فرمايو: «مون لاءِ اوهان جي ڇوڪرن مان هڪ ڇوڪرو ڳولي ڏي، جيڪو منهنجي خدمت ڪري.» پوءِ ابو طلحه مون کي پنهنجي پٺيان سواريءَ تي ويهاري کڻي ويو، ۽ جڏهن به پاڻ ﷺ منزل ڪندا هئا ته مان سندن خدمت ڪندو هوس. حديث ۾ آهي ته پوءِ پاڻ ﷺ اڳتي وڌيا، ايتري تائين جو احد جبل نظر آيو، ته فرمايائون: «هي اهڙو جبل آهي، جيڪو اسان سان محبت ڪري ٿو ۽ اسان به ان سان محبت ڪريون ٿا.» جڏهن مديني جي مٿانهين پاسي کان شهر ظاهر ٿيو ته فرمايائون: «اي الله!

مان مديني جي ٻن جبلن جي وچ واري حصي کي اهڙيءَ طرح حرم بڻايان ٿو، جهڙيءَ طرح ابراهيم مڪي کي حرم بڻايو هو. اي الله! انهن جي مد ۾ ۽ صاع ۾ برڪت عطا ڪر.» ٻنهي ڪتابن جي هڪ روايت ۾ آهي: «اي الله! انهن جي ماپ جي ٿانوَ ۾، صاع ۾ ۽ مد ۾ برڪت عطا ڪر.»

بخاري وڌيڪ چيو: يعني مديني جي رهواسين لاءِ. ٻنهي ڪتابن ۾ انس کان پڻ روايت آهي ته رسول الله ﷺ فرمايو: «اي الله! مديني ۾ ان کان ٻيڻي برڪت رک، جيڪا تو مڪي ۾ رکي آهي.»

عبدالله بن زيد بن عاصم رضي الله عنه رسول الله ﷺ کان روايت ڪري ٿو: «بيشڪ ابراهيم مڪي کي حرم بڻايو ۽ ان لاءِ دعا گهري؛ ۽ مديني کي به حرم بڻايو ويو، جيئن ابراهيم مڪي کي حرم بڻايو هو، ۽ مون مديني جي مد ۽ صاع لاءِ اهڙي دعا گهري آهي، جهڙي ابراهيم مڪي لاءِ گهري هئي.» بخاري ان کي انهن لفظن سان ۽ مسلم هن طرح روايت ڪيو آهي: رسول الله ﷺ فرمايو: «بيشڪ ابراهيم مڪي کي حرم بڻايو ۽ ان جي رهواسين لاءِ دعا گهري. ۽ مون مديني کي حرم بڻايو آهي، جيئن ابراهيم مڪي کي حرم بڻايو هو، ۽ مون مديني جي صاع ۽ مد لاءِ اهڙي دعا گهري آهي، جهڙي ابراهيم مڪي جي رهواسين لاءِ گهري هئي.»

ابو سعيد رضي الله عنه رسول الله ﷺ کان روايت ڪري ٿو ته پاڻ فرمايائون: «اي الله! بيشڪ ابراهيم مڪي کي حرم بڻايو ۽ ان کي حرمت وارو شهر ڪيو، ۽ مون مديني کي ان جي ٻن لنگهن جي وچ وارو حرم بڻايو آهي؛ اتي رت نه وهايو وڃي، جنگ لاءِ هٿيار نه کنيا وڃن، ۽ وڻ نه لوڏيو وڃي، سواءِ ان جي جو چاري لاءِ هجي. اي الله! اسان جي مديني ۾ برڪت رک، اسان جي صاع ۾ برڪت رک، اسان جي مد ۾ برڪت رک، ۽ هڪ برڪت سان گڏ ٻه برڪتون عطا ڪر.»

هي حديث مسلم روايت ڪئي آهي. مديني جي حرمت بابت گهڻيون حديثون آهن؛ اسان انهن مان رڳو اهي ذڪر ڪيون آهن، جيڪي ابراهيم عليه السلام جي مڪي کي حرم بڻائڻ سان لاڳاپيل آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جو هن آيت سان واسطو آهي.

ٻيون حديثون به آيون آهن، جيڪي ٻڌائين ٿيون ته الله تعالى آسمانن ۽ زمين جي پيدائش کان اڳ مڪي کي حرم بڻايو هو. صحيح بخاري ۽ صحيح مسلم ۾ عبدالله بن عباس رضي الله عنهما کان روايت آهي ته رسول الله ﷺ فتح مڪي جي ڏينهن فرمايو: «بيشڪ الله هن شهر کي ان ڏينهن کان حرم بڻايو، جنهن ڏينهن آسمانن ۽ زمين کي پيدا ڪيو؛ تنهنڪري اهو قيامت تائين الله جي حرمت سان حرم آهي. مون کان اڳ ڪنهن لاءِ به ان ۾ جنگ ڪرڻ حلال نه هئي، ۽ مون لاءِ به ڏينهن جي رڳو هڪ گهڙيءَ لاءِ حلال ڪئي وئي؛ تنهنڪري اهو قيامت تائين الله جي حرمت سان حرم آهي.

ان جو ڪانٽو نه ڪٽيو وڃي، ان جو شڪار نه ڀڄايو وڃي، ۽ ان جي ڪِريل شيءِ نه کنئي وڃي، سواءِ ان جي جو ان جو اعلان ڪري.» عباس عرض ڪيو: اي الله جا رسول! اِذخر [هڪ خوشبودار ٻوٽو] جي اجازت ڏيو، ڇو ته اهو لوهارن ۽ گهرن لاءِ ڪم اچي ٿو. پاڻ ﷺ فرمايائون: «سواءِ اِذخر جي.»

هي مسلم جا لفظ آهن. ٻنهي ڪتابن ۾ ابو هريره کان به اهڙي ئي روايت آهي.

ان کان پوءِ بخاري چيو: ابان بن صالح، حسن بن مسلم کان، ۽ هو صفيه بنت شيبه کان روايت ڪري ٿو ته مون نبي ﷺ کان ساڳي حديث ٻڌي. بخاري جي اها معلق روايت امام ابو عبدالله ابن ماجه محمد بن عبدالله بن نمير کان، هن يونس بن بڪير کان، هن محمد بن اسحاق کان، هن ابان بن صالح کان، هن حسن بن مسلم بن يناق کان، ۽ هن صفيه بنت شيبه کان بيان ڪئي آهي. هوءَ چوي ٿي: مون نبي ﷺ کي فتح واري سال خطبو ڏيندي ٻڌو، پاڻ فرمايائون: «اي ماڻهوؤ! بيشڪ الله مڪي کي ان ڏينهن حرم بڻايو، جنهن ڏينهن آسمانن ۽ زمين کي پيدا ڪيو.

تنهنڪري اهو قيامت تائين حرم آهي؛ ان جا وڻ نه ڪٽيا وڃن، ان جو شڪار نه ڀڄايو وڃي، ۽ ان جي ڪِريل شيءِ نه کنئي وڃي، سواءِ ان جي جو ان جو اعلان ڪيو وڃي.» عباس عرض ڪيو: اِذخر جي اجازت ڏيو، ڇو ته اهو گهرن ۽ قبرن لاءِ ڪم اچي ٿو. پوءِ رسول الله ﷺ فرمايو: «سواءِ اِذخر جي.»

ابو شريح عدوي عمرو بن سعيد کي، جڏهن هو مڪي ڏانهن لشڪر موڪلي رهيو هو، چيو: اي امير! مون کي اجازت ڏيو ته مان توکي اها ڳالهه ٻڌايان جيڪا رسول الله ﷺ فتح واري ڏينهن کان پوءِ صبح جو فرمائي هئي. اها ڳالهه منهنجي ڪنن ٻڌي، منهنجي دل ياد رکي ۽ منهنجي اکين پاڻ ﷺ کي ڳالهائيندي ڏٺو. پاڻ ﷺ الله جي حمد ۽ ثنا بيان ڪئي، پوءِ فرمايائون: «بيشڪ الله مڪي کي حرم بڻايو آهي، ماڻهن ان کي حرم نه بڻايو آهي.

تنهنڪري جيڪو الله ۽ آخرت جي ڏينهن تي ايمان رکي ٿو، ان لاءِ اتي رت وهائڻ يا وڻ ڪٽڻ حلال ناهي. جيڪڏهن ڪو ماڻهو رسول الله ﷺ جي جنگ ڪرڻ جي اجازت جو دليل ڏئي، ته ان کي چئو: الله پنهنجي رسول ﷺ کي اجازت ڏني هئي، اوهان کي نه ڏني آهي. مون کي به ڏينهن جي رڳو هڪ گهڙيءَ لاءِ اجازت ڏني وئي هئي، ۽ اڄ ان جي حرمت وري اهڙي ٿي وئي آهي، جهڙي ڪالهه هئي. حاضر ماڻهو غير حاضر تائين اها ڳالهه پهچائي.»

ابو شريح کان پڇيو ويو: عمرو توکي ڇا چيو؟ هن چيو: هن چيو، «اي ابو شريح! مان توکان وڌيڪ ڄاڻان ٿو؛ حرم ڪنهن نافرمان کي پناهه نٿو ڏئي، ۽ نه ئي ڪنهن اهڙي شخص کي، جيڪو خون کان ڀڄي آيو هجي يا ڏوهه ڪري ڀڳو هجي.» اها روايت بخاري ۽ مسلم بيان ڪئي آهي، ۽ هي مسلم جا لفظ آهن.

جڏهن اها ڳالهه معلوم ٿي ته انهن حديثن ۾ ڪو تضاد ناهي، جيڪي ٻڌائين ٿيون ته الله مڪي کي آسمانن ۽ زمين جي پيدائش واري ڏينهن حرم بڻايو، ۽ انهن حديثن ۾ به ڪو تضاد ناهي، جيڪي ٻڌائين ٿيون ته ابراهيم عليه السلام ان کي حرم بڻايو. ڇاڪاڻ⁠تہ ابراهيم عليه السلام مڪي بابت الله جو حڪم ۽ ان جي حرمت ماڻهن تائين پهچائي؛ ۽ ابراهيم عليه السلام جي ان کي آباد ڪرڻ کان اڳ به اهو الله وٽ هميشه کان حرم وارو شهر هو. اهڙيءَ طرح رسول الله ﷺ الله وٽ خاتم النبيين لکيل هئا، جڏهن آدم پنهنجي مٽيءَ ۾ اڃا پيل هو؛ تنهن هوندي به ابراهيم عليه السلام دعا گهري: «اي اسان جا پالڻهار! انهن ۾ انهن مان هڪ رسول موڪل.»

الله سندس دعا اڳي ئي پنهنجي علم ۽ تقدير ۾ مقرر ڪيل ڳالهه مطابق قبول ڪئي. انهيءَ ڪري حديث ۾ آيو آهي ته ماڻهن عرض ڪيو: اي الله جا رسول! اسان کي پنهنجي نبوت جي شروعات بابت ٻڌايو. پاڻ فرمايائون: «مان پنهنجي پيءُ ابراهيم جي دعا، عيسى بن مريم جي بشارت، ۽ پنهنجي ماءُ جي خواب جو نتيجو آهيان؛ هن ڏٺو ته ان مان هڪ نور نڪتو، جنهن شام جا محل روشن ڪري ڇڏيا.»

يعني ماڻهن پڇيو هو ته اوهان جي ظهور جي شروعات بابت ٻڌايو؛ جيئن الله گهريو ته اها ڳالهه اڳتي ايندي.

مڪي کي مديني کان افضل چوڻ، جيڪو جمهور جو قول آهي، يا مديني کي مڪي کان افضل چوڻ، جيڪو امام مالڪ ۽ سندس پيروان جو مذهب آهي، تنهن بابت دليلن سميت ٻي جاءِ تي، ان شاء الله، ذڪر ٿيندو؛ ۽ الله ئي ڀروسي جو لائق آهي.

الله تعالى پنهنجي خليل ابراهيم عليه السلام جو قول بيان ڪندي فرمايو: «اي منهنجا پالڻهار! هن کي امن وارو شهر ڪر» يعني اهڙو شهر، جتي خوف نه هجي ۽ ان جا رهواسي ڊيڄاريا نه وڃن. الله شرعي ۽ تقديري طور ائين ڪيو. جيئن الله تعالى فرمايو: «۽ جيڪو ان ۾ داخل ٿيو، سو امن ۾ رهيو»؛ ۽ فرمايو: «ڇا انهن نه ڏٺو ته اسان هڪ امن وارو حرم بڻايو، جڏهن ته انهن جي چوڌاري ماڻهو کنڀي کنيا وڃن ٿا؟»

۽ ٻين آيتن ۾ به اهڙو مضمون آهي. مڪي ۾ جنگ جي حرمت بابت حديثون اڳ گذري چڪيون آهن. صحيح مسلم ۾ جابر کان روايت آهي ته مون رسول الله ﷺ کي فرمائيندي ٻڌو: «ڪنهن لاءِ به مڪي ۾ هٿيار کڻي هلڻ حلال ناهي.» هن سورت ۾ فرمايل آهي: «اي منهنجا پالڻهار!

هن کي امن وارو شهر ڪر»، يعني هن هنڌ کي امن وارو شهر بڻاءِ. اهو ان مناسبت سان آهي، جو ڪعبي جي اڏاوت کان اڳ جي ڳالهه آهي. سورت ابراهيم ۾ فرمايو: «۽ جڏهن ابراهيم چيو: اي منهنجا پالڻهار! هن کي امن وارو شهر ڪر.» اتي، الله وڌيڪ ڄاڻي ٿو، ڄڻ ته اها ٻي دعا هئي، جيڪا گهر جي اڏاوت ۽ ان جي رهواسين جي اتي آباد ٿيڻ کان پوءِ، ۽ اسحاق جي ولادت کان پوءِ گهري وئي.

اسحاق عمر ۾ اسماعيل کان تيرهن سال ننڍو هو. انهيءَ ڪري دعا جي آخر ۾ فرمايائين: «سڀ ساراهه الله لاءِ آهي، جنهن مون کي وڏيءَ عمر ۾ اسماعيل ۽ اسحاق عطا ڪيا؛ بيشڪ منهنجو پالڻهار دعا ٻڌندڙ آهي.»

الله تعالى جي فرمان «۽ ان جي رهواسين مان جيڪي الله ۽ آخرت جي ڏينهن تي ايمان آڻين، تن کي ميون مان روزي عطا ڪر. الله فرمايو: ۽ جنهن ڪفر ڪيو، تنهن کي ٿورو فائدو ڏيندس، پوءِ کيس باهه جي عذاب ڏانهن مجبور ڪري وٺي ويندس، ۽ اها بڇڙي موٽڻ جي جاءِ آهي» بابت ابو جعفر رازي، ربيع بن انس کان، هو ابو العاليه کان ۽ هو اُبي بن ڪعب کان روايت ڪري ٿو ته «الله فرمايو: ۽ جنهن ڪفر ڪيو، تنهن کي ٿورو فائدو ڏيندس، پوءِ کيس باهه جي عذاب ڏانهن مجبور ڪري وٺي ويندس، ۽ اها بڇڙي موٽڻ جي جاءِ آهي» الله تعالى جو پنهنجو فرمان آهي. مجاهد ۽ عڪرمه جو به اهو ئي قول آهي، ۽ ابن جرير رحمہ الله ان کي صحيح قرار ڏنو آهي.

هن چيو: ٻين به «الله فرمايو: ۽ جنهن ڪفر ڪيو، تنهن کي ٿورو فائدو ڏيندس...» پڙهيو آهي ۽ ان کي ابراهيم جي دعا جو حصو بڻايو آهي. ابو جعفر، ربيع کان، ۽ هو ابو العاليه کان روايت ڪري ٿو ته ابن عباس چوندو هو: هي ابراهيم جو قول آهي، هو پنهنجي پالڻهار کان دعا گهري ٿو ته جيڪو ڪفر ڪري، تنهن کي ٿورو فائدو ڏئي. ابو جعفر ليث بن ابي سليم کان، هو مجاهد کان روايت ڪري ٿو ته «۽ جيڪو ڪفر ڪري، تنهن کي ٿورو فائدو ڏيندس» يعني ڪافر کي به روزي ڏيندس؛ «پوءِ کيس باهه جي عذاب ڏانهن مجبور ڪري وٺي ويندس، ۽ اها بڇڙي موٽڻ جي جاءِ آهي.»

محمد بن اسحاق چيو: جڏهن ابراهيم عليه السلام دعا کي انهن کان الڳ رکيو، جن کي الله پنهنجي دوستيءَ جو حقدار بڻائڻ کان انڪار ڪيو هو، ۽ اهو الله ڏانهن مڪمل رخ ڪرڻ، ان جي محبت ۽ ان جي حڪم جي مخالفت ڪندڙن کان جدا ٿيڻ سبب هو، جيتوڻيڪ اهي سندس اولاد مان هئا، تڏهن کيس معلوم ٿيو ته انهن مان ڪي ظالم ٿيندا ۽ الله جي خبر مطابق سندس عهد کين نه پهچندو. الله فرمايو: «۽ جيڪو ڪفر ڪري، تنهن کي به روزي ڏيندس؛ نيڪ ۽ بد ٻنهي کي روزي ڏيندو آهيان ۽ ٿورو فائدو ڏيندو آهيان.» حاتم بن اسماعيل، حميد خراط کان، هو عمار دهني کان، هو سعيد بن جبير کان ۽ هو ابن عباس رضي الله عنهما کان الله جي فرمان «اي منهنجا پالڻهار!

هن کي امن وارو شهر ڪر ۽ ان جي رهواسين مان جيڪي الله ۽ آخرت جي ڏينهن تي ايمان آڻين، تن کي ميون مان روزي عطا ڪر» بابت روايت ڪري ٿو ته ابن عباس چيو: ابراهيم ان کي ماڻهن مان رڳو مؤمنن لاءِ خاص ڪرڻ چاهيو. پوءِ الله نازل فرمايو: «۽ جيڪو ڪفر ڪري، تنهن کي به روزي ڏيندس.» ڇا مان مخلوق پيدا ڪريان ۽ ان کي روزي نه ڏيان؟! مان انهن کي ٿورو فائدو ڏيندس، پوءِ کين باهه جي عذاب ڏانهن مجبور ڪري وٺي ويندس، ۽ اها بڇڙي موٽڻ جي جاءِ آهي.

پوءِ ابن عباس هيءَ آيت پڙهي: «انهن سڀني کي، هنن کي به ۽ هنن کي به، تنهنجي پالڻهار جي عطا مان مدد ڏيندا رهون ٿا؛ ۽ تنهنجي پالڻهار جي عطا روڪيل ناهي.» ان کي ابن مردويه روايت ڪيو آهي. عڪرمه ۽ مجاهد کان به اهڙي ئي ڳالهه روايت ڪئي وئي آهي.

اهو الله تعالى جي هن فرمان جهڙو آهي: «بيشڪ جيڪي الله تي ڪوڙ ٺاهين ٿا، سي ڪامياب نه ٿيندا. دنيا ۾ ٿورو فائدو آهي، پوءِ اسان ڏانهن سندن موٽڻ آهي، پوءِ سندن ڪفر سبب کين سخت عذاب چکائينداسين»؛ ۽ سندس فرمان: «۽ جيڪو ڪفر ڪري، تنهن جو ڪفر توکي غمگين نه ڪري؛ اسان ڏانهن ئي سندن موٽڻ آهي، پوءِ کين سندن عملن بابت ٻڌائينداسين. بيشڪ الله سينن جي ڳالهين کي ڄاڻندڙ آهي.

اسين کين ٿورو فائدو ڏينداسين، پوءِ کين سخت عذاب ڏانهن مجبور ڪري وٺي وينداسين»؛ ۽ سندس فرمان: «جيڪڏهن اهو نه هجي ها ته سڀ ماڻهو هڪ ئي امت ٿي وڃن، ته اسين رحمان جو انڪار ڪندڙن جي گهرن جون ڇتيون چانديءَ جون ڪريون ها، ۽ ڏاڪڻيون به، جن تي اهي چڙهن ها؛ ۽ انهن جي گهرن جا دروازا ۽ پلنگ به، جن تي اهي ٽيڪ ڏئي ويهن ها؛ ۽ سينگار جون شيون به. اهي سڀ دنيا جي حياتيءَ جو سامان آهن، ۽ آخرت تنهنجي پالڻهار وٽ پرهيزگارن لاءِ آهي.»

«پوءِ کيس باهه جي عذاب ڏانهن مجبور ڪري وٺي ويندس» يعني دنيا ۾ ٿورو فائدو وٺڻ ۽ ان جي آسودگيءَ مان فائدو ماڻڻ کان پوءِ کيس باهه جي عذاب ڏانهن ڌڪي ويندس؛ ۽ اها بڇڙي موٽڻ جي جاءِ آهي. مطلب ته الله تعالى کين مهلت ڏئي ٿو ۽ ڍر ڏئي ٿو، پوءِ غالب ۽ قدرت واري جيان پڪڙ ڪري ٿو. جيئن فرمايو: «۽ ڪيترن ئي ڳوٺن کي مون مهلت ڏني، جڏهن اهي ظالم هئا؛ پوءِ کين پڪڙيم، ۽ موٽڻ منهنجي ئي طرف آهي.» صحيحين ۾ آهي: «الله کان وڌيڪ صبر وارو ڪو به ناهي، جيڪو ڏکوئيندڙ ڳالهه ٻڌي؛ اهي سندس اولاد قرار ڏين ٿا، جڏهن ته هو کين روزي ڏئي ٿو ۽ عافيت ڏئي ٿو.»

صحيح حديث ۾ پڻ آهي: «بيشڪ الله ظالم کي مهلت ڏئي ٿو، پوءِ جڏهن ان کي پڪڙي ٿو ته کيس ڇڏڻ نٿو ڏئي.» پوءِ پاڻ هي آيت پڙهيائون: «۽ تنهنجي پالڻهار جي پڪڙ اهڙي ئي آهي، جڏهن هو ظالم ڳوٺن کي پڪڙي ٿو؛ بيشڪ سندس پڪڙ ڏکوئيندڙ ۽ سخت آهي.»

ڪن ماڻهن «الله فرمايو: ۽ جيڪو ڪفر ڪري، تنهن کي ٿورو فائدو ڏيندس...» پڙهيو آهي ۽ ان کي ابراهيم جي دعا جو حصو بڻايو آهي. اها قراءت شاذ آهي، ستن مشهور قراءتن جي خلاف آهي، ۽ آيتن جي ترتيب ان جي معنى کي قبول نٿي ڪري؛ الله وڌيڪ ڄاڻندڙ آهي. جمهور جي قراءت ۾ «فرمايو» جو ضمير الله تعالى ڏانهن موٽي ٿو، ۽ آيت جو سياق به ان ڳالهه جو تقاضو ڪري ٿو.

ان شاذ قراءت موجب «فرمايو» جو ضمير ابراهيم ڏانهن موٽندو، جيڪو ڪلام جي ترتيب جي خلاف آهي؛ ۽ الله ئي سڀ کان وڌيڪ ڄاڻندڙ آهي. جن ماڻهن جو خيال آهي ته مڪي جي حرمت رڳو خليل ابراهيم عليه السلام جي زبان سان مقرر ٿي، تن ان قراءت کي دليل بڻايو آهي؛ جڏهن ته اهو به چيو ويو آهي ته مڪو زمين جي پيدائش سان گڏ ئي حرم بڻايو ويو هو. اهو قول وڌيڪ ظاهر ۽ مضبوط آهي.

آل عمران: 97؛ العنڪبوت: 67؛ ابراهيم: 35؛ ابراهيم: 39؛ الاسراء: 20؛ يونس: 69، 70؛ لقمان: 23، 24؛ الزخرف: 33، 35؛ الحج: 48؛ هود: 102.

البغوي جي تفسير

الله تعالى جي فرمان «۽ جڏهن ابراهيم چيو: اي منهنجا پالڻهار! هن کي...» جو مطلب آهي مڪو؛ ۽ هڪ قول موجب ان مان مراد حرم آهي. «امن وارو شهر» يعني اهڙو شهر، جنهن جا رهواسي ان ۾ امن سان رهن. «۽ ان جي رهواسين کي ميون مان روزي عطا ڪر.»

ابراهيم عليه السلام اها دعا ان ڪري گهري، جو اهو اهڙي واديءَ ۾ هو، جتي پوک ڪانه ٿيندي هئي. قصن ۾ آهي ته طائف شام جي علائقي اردن جي شهرن مان هو. جڏهن ابراهيم عليه السلام اها دعا گهري ته الله تعالى جبريل عليه السلام کي حڪم ڏنو ته طائف کي ان جي پاڙن سميت اکيڙي، ڪعبي جي چوڌاري ست چڪر ڦيرائي، پوءِ ان جاءِ تي رکي، جتي اڄ آهي. مڪي جا گهڻا ميوا اتان ايندا آهن.

«انهن مان جيڪي الله ۽ آخرت جي ڏينهن تي ايمان آڻين» يعني اها دعا خاص مؤمنن لاءِ هئي. «الله فرمايو» يعني الله تعالى فرمايو. «۽ جيڪو ڪفر ڪري، تنهن کي ٿورو فائدو ڏيندس.» ابن عامر «فأمتعه» همزي جي ضمي سان هلڪو پڙهيو آهي، ۽ ٻين ان کي تشديد سان پڙهيو آهي؛ ٻنهي جو مطلب هڪڙو آهي.

«ٿورو» يعني مان ڪافر کي به سندس مقرر اجل تائين ٿوري روزي ڏيندس. الله تعالى سڀني مخلوق لاءِ، مؤمن هجي يا ڪافر، روزي جو وعدو ڪيو آهي؛ ان کي ٿورو ان ڪري چيو ويو، جو دنيا جو سامان ٿورو آهي. «پوءِ کيس مجبور ڪري وٺي ويندس» يعني آخرت ۾ کيس مجبور ڪري وٺي ويندس. «باهه جي عذاب ڏانهن، ۽ اها بڇڙي موٽڻ جي جاءِ آهي» يعني اها جاءِ، جتي موٽي ويندو.

مجاهد چيو: مقامِ ابراهيم وٽ هڪ ڪتاب مليو، جنهن ۾ لکيل هو: «بيشڪ الله بَڪّه [مڪي] جو پالڻهار آهي؛ ان کي سج ۽ چنڊ جي پيدائش واري ڏينهن ٺاهيو، ۽ آسمانن ۽ زمين جي پيدائش واري ڏينهن ان کي حرم بڻايو. ان جي چوڌاري ست حنيف ملائڪ مقرر ڪيائين؛ ان جي روزي ٽن رستن کان اچي ٿي، ۽ گوشت ۽ پاڻيءَ ۾ ان لاءِ برڪت رکي وئي آهي.»