Меккан ларбар а рицкъ а

Шейх Абдуррахман ас-Саадин тафсир

Яха ма-аллара: ИбрахӀима хӀара кхерамаш долуш мохк хилийтахь а, цуьнан охӀланна тайп-тайпанчу стоьмашца рицкъ лолахь а аьлла, хӀара ДӀаьххьарачу ЦӀенна дехар дира. ТӀаккха, АллахӀна хьурмат хилла, Пайхамар а.с. хӀара дехар тешначарна тӀехь къастийра. ХӀаллакхе аьлла дехар хӀокху дехаран чохь ца къастийна хилла, амма цуьнан жоьпаш тӀехь хӀаллакхе къастийна хилар хьажа. ИбрахӀима тешначарна рицкъ дехира, цу дехарца тешачарна тӀехь къастийра; АллахӀан рицкъ тешачарна а, къастачарна а, гӀалаташ дечарна а, къинхетамца гӀуллакх дешарна а кхочуш хуьлу.

АллахӀа элира: «Амма тешамза волчун» — яха: царах массарана а, мусулмашна а, керсташна а, рицкъ лорур ду. Мусульманас рицкъ АллахӀна ибадат дарна пайдаэцна, тӀаккха цундела жәннатан неӀаршкехь долчу бенашна дӀахьажийна. Керсташ, иза дуьненчохь кӀезиг хьалха пайдаоьцуш ву. «ТӀаккха Аса иза маждеш хӀотто» — яха: Аса иза маждеш, хӀайдаранца дӀахӀотто. «ЦӀеран Ӏазапе а, вон кхочу меттиг ю-кх иза!»

Имам Ибн Касира тафсир

АллахӀан дийцинехь: «ХӀунхилахь, ИбрахӀима элира: “ХӀай сан Кхиош-кхобу, хӀара маьрша мохк хилийтахь, цуьнан охӀланна стоьмашца рицкъ лолахь — царах АллахӀах а, тӀаьххьарчу денах а тешначарна”». Имам Абу Жаъфар ибн Жарир дийцира: «Бишар ибн Башшар тхоьга дийцира: “АбдуррахӀман ибн Махди тхоьга дийцира: Суфьян, Абу-з-Зубайр, Жабир ибн АбдуллахӀах дийцира”. Жабир элира: АллахӀан Элчано с.а.с. элира: “ИбрахӀима АллахӀан ЦӀена цӀе къобалйина, амани а цунна доьхура, Аса а Мединан кӀайн хӀорш йолчу дуькъан юккъе йолу меттиг цӀе къобалйина.

Цуьнан ловзаршца ловзуш хилар маьрша дац, цуьнан Ӏажамаш къастийна хилар а дац”». Нисаи а хӀара хьадис дийцира, МухӀаммад ибн Башшар — Бундар — хӀокху иснадаца. Муслим а цуьнан дийцар дира Абу Бакр ибн Абу Шайба а, Амр ан-Накид а, шина а Абу АхӀмад аз-Зубайричуьра, Суфьян ас-Сауричуьра. Ибн Жарир а элира: «Абу Курейб а, Абу-с-Саиб а тхоьга дийцира: “Ибн Идрис тхоьга дийцира”; Абу Курейб а тхоьга дийцира: “АбдуррахӀим ар-Рази тхоьга дийцира”.

Шина а элира: “Ашъас НафиӀах дийцира, цо Абу ХӀурайра дийцира”. Абу ХӀурайра элира: АллахӀан Элчано с.а.с. элира: “ИбрахӀим АллахӀан лай а, Везачу ДоттагӀа а хилла, Аса а АллахӀан лай а, Элча а ву. ИбрахӀима Мекка цӀе къобалйина, Аса а Медина цӀе къобалйина: цуьнан кӀайн хӀорш йолчу дуькъан юккъе йолу меттиг, цуьнан Ӏажамаш а. Цуьнга къийсаме боьхуш кепаш а юкъа ца ло, цу чохь цхьа дехьара девла цӀа къастийна, хӀунг цуьнан гӀайре ца йо, муьххарна цуьнан къинхьегам ца бо, амма вергашна хьалха хӀалахь»».

ХӀара гӀирс кӀайн шолгӀа хьехам бу, цхьадолчу шести ктабанашкахь ца ду. Хьадисан маьӀна Муслимнахь Абу ХӀурайра дийцина хьадисца кхочуш хуьлу: «Массара а хьалхарчу стоьмашкахь кхоьрур дуьйцуш, цаьрга АллахӀан Элча с.а.с. дӀакхайкхораш бу. АллахӀан Элчано иза эца аьлча, цо элира: “ХӀай АллахӀ, тхоьга хьалха стоьмашкахь баракат лолахь, тхоьга хьалха меттигехь баракат лолахь, тхоьга хьалха саъехь а, мудехь а баракат лолахь! ХӀай АллахӀ, ИбрахӀим Хьан лай, Везачу ДоттагӀа, Хьан Пайхамар хилла, Аса а Хьан лай а, Пайхамар а ву.

Иза Мекка юкъара Хьоьга доьхура, Аса а Мединан юкъара Хьоьга доьху, ИбрахӀима Меккан юкъара Хьоьга доьхучу тайпана, цунна тӀе а цунна тӀера кхин цхьа а баракат хилла»». ТӀаккха цо цуьнан хьалха болчу кӀантан сийлахь долчу дӀакхайкхора, стоьмаш лора. Цхьан дуьхьа: «Баракат тӀе баракат» — аьлла, тӀаккха цунна хьалха болчу кӀантана лора. ХӀара Муслиман лаьцна гӀуллакх ю.

ТӀаккха Ибн Жарир элира: «Абу Курейб тхоьга дийцира: “Кутайба ибн СаӀид тхоьга дийцира: Бакр ибн Мудар, Ибн аль-Хад, Абу Бакр ибн МухӀаммад, АбдуллахӀ ибн Амр ибн Усман, РафиӀ ибн Хадижах дийцира”. РафиӀ элира: АллахӀан Элчано с.а.с. элира: “ИбрахӀима Мекка цӀе къобалйина, Аса а Меккан кӀайн хӀорш йолчу дуькъан юккъе йолу меттиг цӀе къобалйо”». ХӀара хьадис Муслим цхьаъ волчуьнгахь дийцина, Кутайбачуьра, Бакр ибн Мударачул, хӀара ма-дарра. Шина СахӀихӀахь а Анас ибн Малик дийцина: АллахӀан Элчано с.а.с.

Абу ТалхӀах элира: «Сан гӀуллакхе хьоьжу шун хьаша къахьеха». Абу ТалхӀа со кхайкхора, шера тӀе а дехкина, со АллахӀан Элчанна с.а.с. гӀуллакх деш хилла, цо стаг дӀавоьдучу хенахь. Хьадис чохь элира: тӀаккха цо УхӀуд гӀала хьажа цхьаьна дӀавирзира, УхӀуд цунна хьалха хьалхе хиларе аьлча, цо элира: «ХӀара гӀала тхоьга везар ю, тхо а цунна веза». ТӀаккха Медина хьалха хьалха хьоьжуш, цо элира: «ХӀай АллахӀ, Аса Медина шина гӀалгӀан цхьаьна амани а хилийта, ИбрахӀима Мекка цӀе къобалйина ма-дарра цӀе къобалйина».

Шина СахӀихӀахь а хӀара ма-дарра ду: «ХӀай АллахӀ, царах саъ а, муд а баракате хилийтахь». Бухари тӀехь цаӀ хьалха: «Яха: Медина хӀусамаш» — аьлла. Шина ктабанашкахь а Анасах дийцина, АллахӀан Элчано с.а.с. элира: «ХӀай АллахӀ, Меккахь Хьоьга йоьхуш хиларна тӀе Мединахь шера баракат лолахь». АбдуллахӀ ибн Зайд ибн Асима дийцина, АллахӀ рази волуш, Пайхамар с.а.с. элира: «ИбрахӀима Мекка цӀе къобалйина, цунна доьхура.

Аса а Медина цӀе къобалйина, ИбрахӀима Мекканна саъ а, муд а баракат доьхучу тайпана Аса а цуьнан саъ а, муд а баракате хилийта доьху». Бухари хӀара хьадис дийцира, хӀара цуьнан лаьцна кеп ю; Муслим а дийцира, цуьнан кеп хӀара ю: «АллахӀан Элчано с.а.с. элира: “ИбрахӀима Мекка цӀе къобалйина, цуьнан охӀланна дуьхьа дехар дира. Аса а Медина цӀе къобалйина, ИбрахӀима Меккан охӀланна баракат доьхучу тайпана Аса а цуьнан саъ а, муд а баракат доьху”». Абу СаӀида дийцина, АллахӀ рази волуш, Пайхамар с.а.с. элира: «ХӀай АллахӀ, ИбрахӀима Мекка цӀе къобалйина, иза хьурмате хилийтина.

Аса а Медина цӀе къобалйина, цуьнан къийса хӀорш шина юкъахь хьурмате хилийтина: цу чохь хаьржамца цхьа а цӀа тоьхна хилар дац, къийсаме босуш кепаш юкъа ца ло, гӀайрен лаьтта а ца тоьхна, амма вергашна хьалха хӀалахь. ХӀай АллахӀ, тхоьга хьалха меттигехь баракат лолахь! Тхоьга хьалха саъехь баракат лолахь! Тхоьга хьалха мудехь баракат лолахь!

Баракатца цхьа баракат тӀе лолахь!» ХӀара хьадис Муслим дийцина. Медина хьурмате хиларх дукха хьадисаш ду. Тхо царах хӀара дийцира, ИбрахӀима а.с. Мекка хьурмате хилийтинарна тӀехь чӀогӀа мадарра долу хьадисаш цаьрга хьалха дӀахӀоттийна; цуьнан маьӀна хӀара аятца цхьаьна кхеташ ду.

Кхин а хьадисаш ду, АллахӀа Мекка небни а, лаьтта а кхолларх хьалха хьурмате хилийтина хилар гайта. Шина СахӀихӀахь АбдуллахӀ ибн Аббаса, АллахӀ реза волуш, дийцина: АллахӀан Элчано с.а.с. Мекка схьаэцар дийнахь элира: «ХӀара мохк АллахӀа небни а, лаьтта кхоллар деношкахь цӀе къобалйина. АллахӀан къобалйина хьурматца, иза Къияматан денга кхаччалц хьурмате хуьлу.

ХьалхагӀа ас цу чохь къийсаме хилар къобалдина хила дац, санна а хьалхагӀа дийнахь дерзадина хила дац. Ама соьга тӀехь цхьан дийнахь цхьа сахьт хьалха иза къобалйина. АллахӀан хьурматца хьурмате хила, Къияматан денга кхаччалц. Цуьнан чӀагӀарш ца къастий, цуьнан ловзарш ца къобалйо, цуьнан къийса ловзарш а ца ло.

Цуьнан къахьегамаш ца къастий, амма цуьнан хӀусамашца гӀуллакх дечарна хилахь». Аббаса элира: «ХӀай АллахӀан Элча, амма изхир — царах хӀусамашна а, тӀехь а кхечу гӀуллакхашна а пайдаоьцуш бу». Цо элира: «Амма изхир». ХӀара Муслиман дийцар ю.

Шина СахӀихӀахь Абу ХӀурайрах а ма-хуьллу долу хьадис ду. ТӀаккха Бухари элира: «Абан ибн СалехӀ Хасан ибн Муслим, Сафийя бинт Шайбах дийцина, цо элира: “Со Пайхамар с.а.с. дийца хьадисах лаьцна дийна хилла”». Бухари дийцинчун хӀара хьадис имам Абу АбдуллахӀ ибн Мажах а дийцира, МухӀаммад ибн АбдуллахӀ ибн Нумейр, Юнус ибн Букейр, МухӀаммад ибн ИсхӀак, Абан ибн СалехӀ, Хасан ибн Муслим ибн Йанак, Сафийя бинт Шайбачуьра. Сафийя элира: «Со Пайхамар с.а.с.

Мекка схьаэцарчу шарахь хуттурш дийца хенахь, царна юкъахь хилла: “ХӀай нах, АллахӀ Мекка небни а, лаьтта а кхолларчу денахь цӀе къобалйина, Къияматан денга кхаччалц иза хьурмате хуьлу. Цуьнан кхераш ца къастий, цуьнан ловзарш ца къобалйо, цуьнан хӀосамех кхоьруш, ца цаэца, амма иза хьалха дӀакхайкхор волчунна хилахь”». Аббаса элира: «Амма изхир, хӀусамашна а, гӀуржашна а пайдаоьцуш ду». АллахӀан Элчано с.а.с. элира: «Амма изхир».

Абу Шурайх аль-Адавий элира, Амр ибн СаӀид Мекка тӀе лазарш дӀахьожу хенахь, цо элира: «ХӀай эмира, соьга хьалха дӀадолчу хьадисах лаьцна дуьйцуш хилахь, со дӀа а хьажахь: АллахӀан Элчано с.а.с. Мекка схьаэцарчу дийнахь, цуьнан хьалха дийнахь, хьалха дӀадолчу суьйре соьга дийцира. Сан хьажарна тӀехь иза хьалха хьоьжуш хилла, сан дегӀо а дийна, сан дегӀо дӀахьоьжуш хилла. Цо АллахӀна хьалха шукр дира, тӀаккха элира: “Мекка АллахӀа хьурмате хилийтина, нах цуьнан хьурмате ца хилийтина.

АллахӀах а, тӀаьххьарчу денах а тешарчу стаганна цу чохь цхьа а цӀа тоха а, цуьнан кхераш къастийна а, гӀуллакх дац. Цхьаммо АллахӀан Элча с.а.с. цу чохь къийсаме хиларе пайдаэцар хьоьга хьалха вуьйду хилахь, царах аьлла: АллахӀа цу чохь Суна тӀехь цхьа сахьт хьалха къобалйина, шунна тӀехь ца къобалдина. Аса а цу чохь хьалха хьурмате хилийтина, дийна аьлча хьурматаш хьалха ма-дарра дӀадаьхна. Дийцарх хӀокху ца хазах, дӀадала дийцаршна!”».

Абу Шурайха хьалха хьоьжучо хаьттира: «Амр хӀун элира?» Цо элира: «Аса хьалха кхеташ-кх цунах, хӀай Абу Шурайх! Хьурмате меттиг цхьан цаьхнаволучунна, цхьа цӀа тоьхна хиларанна, къинхетам беш хиларанна пайдаэцна ца хуьлу». Бухари а, Муслим а хӀара хьадис дийцина, хӀара Муслиман лаьцна кеп ю.

ХӀара хьалха кхетахь, АллахӀа небни а, лаьтта а кхолларчу денахь Мекка хьурмате хилийтина дийцинарчу хьадисашна а, ИбрахӀима а.с. цуьнан хьурмате хилийтина дийцинарчу хьадисашна а юкъахь хӀумма а къаьстина дац. ИбрахӀима АллахӀан хӀукм дийцира, иза цу чохь хьурмате хилийтина хилар а, АллахӀа иза хьалхагӀа кхолларо бенни а, лаьтта кхолларо бенни а хьурмате хилар а.

АллахӀан къерашехь АллахӀан Элча с.а.с. дӀахӀоттийна пайхамар волуш хилла, Адам кхеташ долчу лаьтта тӀехь хилла — хӀара ма-хуьллу, АллахӀан Элчано с.а.с. элира: «ХӀунхилахь, тхоьга аьлла хьалха дӀадаьхна дехаш: “ХӀай тхоьга хьалха Кхин схьа вуьйцуш волчу, царах цхьа Пайхамар вахийтахь”». АллахӀа цуьнан дехар дӀакъовларан цхьаьна жоьпаш дира, Цуьнан хьалха хьалха хиллачух. ХӀокху бахьанца цу хьадис чохь элира: «ХӀай АллахӀан Элча, хьоьга хьалха хьалха хӀун хилла?»

Цо элира: «Сан хьалха дӀадолуш хилар — сан бершаллин дехар, Ӏиса ибн Марьяман хушхабар, сан нана кхолларехь дӀахьалхадаьлла цхьаъ кхачахь кхин а хьалха нурал аьлла». Яха: цуьнан Пайхамар цхьаьна гӀуллакхаш дӀахӀоттийна хиларх дехара. Иза хьалха кхочуш долу хьадис, АллахӀа воьшур ву. Мекка а, Медина а юкъахь хьалха ма хиларг, хьалхарчу кхеташах Мекка хьалха ю аьлла, аьлла, Малика а, цуьнан кхеташах Медина хьалха ю аьлла.

Цунах кхин меттигехь, цуьнан хьужжашца, дӀахьоьжу, АллахӀа воьшур ву. ХӀара хьалха алсаме долу дехар — ИбрахӀима элира: «ХӀай сан Кхиош-кхобу, хӀара маьрша мохк хилийтахь» — яха: кхерамаш юкъа ца луш, цуьнан охӀла къиза хьалха хьалха ца кхачуш. АллахӀа иза шариӀатан хӀукманца а, хӀусамашкахь хилла долу хӀукманца а кхочушдеш хилла. АллахӀан элинарг ма-хуьллу: «Цуьнга вахаьлла хӀуманна аман хилла»; кхин а: «Ткъа цара хьажа ца дой, тхо царах кӀезиг долчу бен хьажарна юкъара хьурмате хӀусамашца кхобуш, царах хьоьжуш а, тӀерахь а хилар».

Кхин а дукха аятуи ду. Мекка чохь къийсаме долчу гӀуллакхашна тӀехь дӀахӀоттийна хьадисаш тӀе ма-хуьллу. Муслиман СахӀихӀ чохь Жабира дийцина: со АллахӀан Элчанна с.а.с. элира: «Мекка чохь цхьан а стаганна пехь дӀахӀотто къобалйина дац». ХӀара сурахь АллахӀа элира: «ХӀай сан Кхиош-кхобу, хӀара маьрша мохк хилийтахь».

Яха: хӀара меттиг маьрша мохк хилийтахь. ХӀара аят цуьнан лахара дӀадолуш йу, хӀара аят Каъба барзон хьалха деха да. АллахӀа ИбрахӀим сурахь а элира: «ХӀунхилахь, ИбрахӀима элира: “ХӀай сан Кхиош-кхобу, хӀара маьрша мохк хилийтахь”». Цу аятан дӀадолуш хилар тӀехь мадарра ду, бахьана — АллахӀа воьшур ву — цунах Каъба кхолларан тӀаьхь, охӀла цу чохь шера хилла а, Исмаил кхелла а, цуьнан хьалха хӀара дехар дира.

ИсхӀак Исмаилал кӀезиг санна итт йилал долуш вара; хӀокху бахьанца дехаран чаккхенахь элира: «АллахӀна хьалха шуьйра хиларца Исмаил а, ИсхӀак а кхелла. Сан Кхиош-кхобу дехарна тӀе хьажа ву». АллахӀан элинарг: «Цуьнан охӀланна стоьмашца рицкъ лолахь — царах АллахӀах а, тӀаьххьарчу денах а тешначарна». Абу Жаъфар ар-Рази, ар-РабиӀ ибн Анас, Абу аль-Алийя, Убай ибн Каъбах дийцина: «АллахӀа элира: “Ткъа хӀаллакхе аьлла, царах вуьйр: Аса царах массаранна а кӀезиг рицкъ дӀалур ду, тӀаккха Аса цаьрга цӀеран Ӏазапе маждеш хӀотто, вон кхочу меттиг ю-кх иза”».

ХӀара АллахӀан элинарг бу. Муджахида а, Икрима а хӀара ма-аллар дийцина, Ибн Жарир а хӀара вахар хӀун ю ца кхийта, АллахӀа цуьнан сийлахь хилийта. Ибн Жарир элира: кхечар а «АллахӀа элира: “ХӀаллакхе аьлла, царах кӀезиг рицкъ дӀалур бу…”» аьлла дийцина, хӀара дехар ИбрахӀиман дехаран чаккхе хиларца къастийна. Абу Жаъфар, ар-РабиӀ, Абу аль-Алийячул дийцина, цо элира: Ибн Аббаса цаьрга дийцира: «ХӀара ИбрахӀиман дехар бу: цо Кхиош-кхобучунна доьхуш хилла, хӀаллакхе аьлла кӀезиг рицкъ дӀалур а хилахь».

Абу Жаъфар, Лейс ибн Абу Сулайм, Муджахида дийцина: «Царах хӀаллакхе аьлла, цаьрга рицкъ дӀалур а хилар» — яха: хӀаллакхе а рицкъ лур бу, — «тӀаккха Аса цаьрга цӀеран Ӏазапе маждеш хӀотто, вон кхочу меттиг ю-кх иза». МухӀаммад ибн ИсхӀак элира: ИбрахӀима а.с. АллахӀан хьакъ дӀахӀоттийна, АллахӀа цунна вилаят дӀа ца луш долчу нахах дехар дӀаэлира; АллахӀан доттагӀалла а, АллахӀан амра дӀахьехара а цаьрга гӀайгӀа йо, цхьаьна а къоьлла а дехаш долуш хилар. АллахӀа цунна дийцина хилла, цуьнан дуьйцучарах къинхетам деча йолчу нахех хӀаллакхе ву, АллахӀан вилаят ца кхочуш.

АллахӀа элира: «ХӀаллакхе а — Аса керста а, вирде а рицкъ лур бу; кӀезиг хьалха пайдаоьцуш хила». ХӀатим ибн Исмаил, Хумайд аль-Харрат, Аммар ад-Дахни, Саид ибн Жубейр, Ибн Аббасах дийцина, АллахӀан элинарг: «ХӀай сан Кхиош-кхобу, хӀара маьрша мохк хилийтахь, цуьнан охӀланна стоьмашца рицкъ лолахь — царах АллахӀах а, тӀаьххьарчу денах а тешначарна». Ибн Аббас элира: «ИбрахӀима Мекка тешачарна бен ца ло аьлла хӀоттийна. АллахӀа элира: “ХӀаллакхе а, тешачуьнга ма-дарра, царах рицкъ лур бу.

Аса кхоллачу нахах хӀун хӀоттур ду, царах рицкъ ца лурна? КӀезиг хьалха пайдаоьцу, тӀаккха цӀеран Ӏазапе маждеш хӀотто, вон кхочу меттиг ю-кх иза”». ТӀаккха Ибн Аббаса элира: «ХӀара дуьйцуш: “Тхо хӀарашна а, хӀарашна а Хьан Далларан рицкъ дӀакхочур ду, Хьан Далларан рицкъ цхьа а стагана тӀехь ца хьалахоьтту”». Ибн Мардавайх хӀара дийцира.

Икрима, Муджахида а хӀара тайпана дийцина. ХӀара АллахӀан элинарна тӀехь ма-хуьллу: «АллахӀан цхьаьна шаъ къайлах хиллачуьнга хьалха кхочуш хилла хӀусамаш хилар дац. Дуьненахь царах кӀезиг пайдаоьцуш, тӀаккха тхоьга хьа а йоьдуш, цуьнан Ӏазапе ца кхочуш хилла». Кхин а АллахӀан элинарг: «Керста вахар хьан дог кхийталор ма делахь, цунна тӀехь гӀайгӀа йойла.

Тхоьга дӀайоьдуш, тхо церан гӀуллакхаш дийр бу. АллахӀа дёгаьн чохь долу хӀумма а хууш ву. КӀезиг хьалха пайдаоьцуш, тӀаккха цаьрга тӀехь Ӏазапе маждеш хӀотто». Кхин а АллахӀан элинарг: «Нах цхьан къоманна къобал ца хилар бахьана, царах Кхин Къинхетам Беш волчу керстачарна хӀусамаш кхалхе долуш, хӀусамашна тӀе а хьалахьал, цӀийндош а, церан хӀусамашна неӀаш а, кӀоргӀал а, царах хӀумма а дуьненан вахаран пайда бен дац; тӀаьххьара кхиънарг Кхиош-кхобучунна везачарна ю»».

АллахӀан элинарг: «ТӀаккха Аса иза цӀеран Ӏазапе маждеш хӀотто, вон кхочу меттиг ю-кх иза». Яха: дуьненахь кӀезиг пайдаоьцучул тӀаьхьа, АллахӀа цунна дуьненан шекъа а, хьал а дӀалуш, тӀаккха цӀеран Ӏазапе маждеш хӀотто; вон кхочу меттиг ю-кх иза. МаьӀна — АллахӀа царна хьалха хьалагӀа дӀахӀоттий, кӀезиг хьалха хӀоттий, тӀаккха Къийсамехь везачу ХӀуьжмаца цаьрга Ӏазап дӀахӀотто.

АллахӀан элинарг ма-хуьллу: «Къаншина цхьан гӀала дӀахӀоттийна, иза хӀаллакхе волуш хилла, тӀаккха Аса иза схьаэлира, тхоьга дӀа а йоьдуш»; шина СахӀихӀахь ду: «АллахӀан бен хӀеталха ца ду, Цунна дукха хьалха хьоьжуш хилла цаьрга зула хилар. Цара Цунна кӀант ло, Цо цаьрга рицкъ ло, цаьрга кхин къинхетам а до». СахӀихӀахь кхин а ду: «АллахӀа къинхетам къобал дечарна хӀаллакхе, тӀаккха цуьнга хьалха хӀоттий, дӀа ца кхочу». ТӀаккха цо АллахӀан элинарг дийцира: «ХӀокху тайпана, хӀаллакхе хьоьжуш волчу гӀала а, АллахӀа схьаэца; Цуьнан схьаэцар хьалха хьоьжуш, къинош а долуш бу».

Цхьаболчара «АллахӀа элира: “ХӀаллакхе а, Аса цаьрга кӀезиг пайдаоьцу…”» аьлла цхьа шолгӀа чӀагӀна даьккхина. Цунна ма-хьалхара кхеташ долу кхечу шести къироца хьалха къобалйина дац. ХӀара жоьпашан чоьхьара «элира» дийцинчу кхеташца АллахӀах дийца ду; хӀара цунна тӀехь хьажа. Цхьаьра кхеташца «элира» ИбрахӀимах дийца хуьлу, хӀара кхечу къайла кхеташ долу хӀумма а кхочуш ца хуьлу, АллахӀа хууш ву.

ХӀара шолгӀа кхеташ долчу къайла къироца дийцан, Мекка цӀе къобалйина хилар ИбрахӀиман лаамца дийцира, аьлла хетар дӀахӀоттийна. Мекка хьалхаза бенни, лаьтта кхолларца цхьана хьалха хьурмате хилар аьлла аьлла. ХӀара ма-дарра а, чӀогӀа дӀахӀоттийна а ю. (Әли-Имран: 97; аль-Анкабут: 67; ИбрахӀим: 35; ИбрахӀим: 39; аль-Исра: 20; Юнус: 69, 70; Лукман: 23, 24; аз-Зухруф: 33, 35; аль-Хадж: 48; Худ: 102).

Аль-Багавин тафсир

АллахӀан элинарг: «ХӀунхилахь, ИбрахӀима элира: “ХӀай сан Кхиош-кхобу, хӀара…”» — яха: Мекка. Кхечар элира: ХӀарам. «Маьрша мохк» — яха: охӀла аманехь хилар. «Цуьнан охӀланна стоьмашца рицкъ лолахь» — ИбрахӀима хӀара дехар дира, бахьана: иза ца йоцуш а, ца доьхуш а волчу лаьттан чохь хилла.

Къисас чохь дуьйцу, Таиф Шам йукъара хӀусамашна юкъахь хилла; ИбрахӀима хӀара дехар дирахь, АллахӀа Жибраилна аьлла, иза цуьнан лаьттал дӀа а къастийна, Каъба тӀера ворхӀза дӀавоьжна, тӀаккха хӀан-хӀанахьа йолчу меттигашкахь дӀахӀоттийна. Меккан стоьмаш алсаме долуш кхин а цу меттигера хуьлу. «Царах АллахӀах а, тӀаьххьарчу денах а тешначарна» — тешачарна бен дехар дац. «Элира» — АллахӀа элира.

«Ткъа хӀаллакхе аьлла, царах кӀезиг пайдаоьцу». Ибн Амир «хӀаллакхе аьлла» къилбаьлла хьалха кӀезиг хетарца хьоьжуш дийцира; кхечар тӀехь а кӀел а дӀахӀоттийна дийцира. Шина а маьӀна цхьаъ ду: кӀезиг. АллахӀа элира: хӀаллакхе а Аса рицкъ лур бу, цуьнан бахьана хьалха хӀусамаш ца хилахь а, дуьненан лаьтта кхаччалц; АллахӀа массарана а, тешачарна а, керстачарна а рицкъ лур бу.

ХӀара рицкъ кӀезиг аьлла къастийна, бахьана — дуьненан пайда кӀезиг бу. «ТӀаккха Аса иза маждеш хӀотто» — яха: тӀаьххьара дийнан къийсаме маждеш хӀотто. «ЦӀеран Ӏазапе» — иза кхочу, «вон кхочу меттиг ю-кх иза» — яха, иза цуьнан тӀаьххьара хьалха хӀотторг бу. Муджахида элира: «Макъамийн меттигехь, ИбрахӀима схьа а хьаькхна, хьалха дийцина хӀумма а ду: “АллахӀ — Баккан (Меккан) Доьзал ву, иза гӀалгӀан кхоллар дийнахь кхолла.

Иза небни а, лаьтта кхоллар дийнахь хьурмате хилийтина. ВорхӀ малайкаш, динан къинхетамашца, цуьнан хьалха дӀахьоьжуш бу; цуьнан рицкъ кхо меттигера кхочу, иза хьала а, хьал а долуш, гӀурж а, хи а баракате долуш”.»