મક્કા માટે સુરક્ષા અને રોજી

શેખ અબ્દુર્રહમાન અસ-સાદીની તફસીર

અર્થાત્, ઇબ્રાહીમે આ ઘર માટે દુઆ કરી કે અલ્લાહ તેને સુરક્ષિત શહેર બનાવે અને તેના રહેવાસીઓને વિવિધ પ્રકારનાં ફળોમાંથી રોજી આપે. પછી તેમણે આ દુઆને માત્ર ઈમાનવાળાઓ માટે મર્યાદિત કરી, કારણ કે તે અલ્લાહ પ્રત્યેની અદબની બાબત હતી. તેમની પહેલી દુઆમાં મર્યાદા ન હતી, તેથી તેનો જવાબ અન્યાયીઓ સિવાયના લોકો માટે મર્યાદિત રાખવામાં આવ્યો. જ્યારે તેમણે ઈમાનવાળાઓ માટે રોજીની દુઆ કરી, ત્યારે અલ્લાહે તેને ઈમાનવાળાઓ સુધી મર્યાદિત ન રાખી; અલ્લાહની રોજી ઈમાનવાળાઓ અને ઇન્કારીઓ, અવજ્ઞાકારીઓ અને આજ્ઞાપાલકો સૌને મળે છે.

અલ્લાહે કહ્યું: «અને જે ઇન્કાર કરે, તેને પણ હું થોડો લાભ આપીશ»—અર્થાત્, મુસ્લિમ હોય કે ઇન્કાર કરનાર, સૌને રોજી આપીશ. મુસ્લિમ આ રોજીથી અલ્લાહની બંદગીમાં મદદ મેળવે છે અને પછી તે જ રોજીમાંથી જન્નતના આનંદ તરફ જાય છે. ઇન્કાર કરનાર દુનિયામાં થોડો સમય તેનો લાભ માણે છે. «પછી તેને મજબૂરીથી ખેંચી લાવીશ»—એટલે કે તેને મજબૂર કરીને કાઢી લાવીશ—«આગની યાતના તરફ; અને તે પહોંચવાનું ખૂબ જ ખરાબ ઠેકાણું છે.»

ઇમામ ઇબ્ન કસીરની તફસીર

અલ્લાહ તઆલાના આ વચન વિષે: «અને જ્યારે ઇબ્રાહીમે કહ્યું: “હે મારા પાલનહાર!

આને સુરક્ષિત શહેર બનાવ અને તેના રહેવાસીઓમાંથી જે અલ્લાહ અને આખિરતના દિવસ પર ઈમાન લાવે તેમને ફળોમાંથી રોજી આપ”»—ઇમામ અબૂ જઅફર ઇબ્ન જરીરે કહ્યું: અમને ઇબ્ન બશ્શારે હદીસ જણાવી, તેમણે કહ્યું: અમને અબ્દુર્રહમાન ઇબ્ન મહદીએ હદીસ જણાવી; તેમણે સુફ્યાન પાસેથી, તેમણે અબૂ જુબૈર પાસેથી અને તેમણે જાબિર ઇબ્ન અબ્દુલ્લાહ પાસેથી વર્ણવ્યું કે અલ્લાહના રસૂલ (સલ્લલ્લાહુ અલૈહિ વસલ્લમ)એ કહ્યું: «ઇબ્રાહીમે અલ્લાહના ઘર [કાબા]ને હરમ અને સુરક્ષિત બનાવ્યું હતું, અને મેં મદીના—તેના બે કાળા લાવાવાળા પ્રદેશો વચ્ચેનું ક્ષેત્ર—હરમ બનાવ્યું છે; ત્યાંનું શિકાર કરવામાં ન આવે અને ત્યાંનાં કાંટાળાં વૃક્ષો કાપવામાં ન આવે.»

નસાઈએ પણ આ જ હદીસ મુહમ્મદ ઇબ્ન બશ્શાર, એટલે કે બંદાર, મારફતે વર્ણવી છે. મુસ્લિમે તેને અબૂ બક્ર ઇબ્ન અબી શૈબા અને અમ્ર અન-નાકિદ પાસેથી, બંનેએ અબૂ અહમદ અઝ-ઝુબૈરી પાસેથી અને તેમણે સુફ્યાન અસ્-સૌરી પાસેથી વર્ણવી છે.

ઇબ્ન જરીરે એમ પણ કહ્યું: અમને અબૂ કુરૈબ અને અબૂ સાઇબે હદીસ જણાવી; બંનેએ કહ્યું: અમને ઇબ્ન ઇદ્રીસે હદીસ જણાવી. અને અમને અબૂ કુરૈબે હદીસ જણાવી; તેમણે કહ્યું: અમને અબ્દુર્રહીમ અર-રાઝીએ હદીસ જણાવી. બંનેએ કહ્યું: અમે અશઅથને નાફિઅથી અને તેમને અબૂ હુરૈરાથી સાંભળ્યા કે અલ્લાહના રસૂલ (સલ્લલ્લાહુ અલૈહિ વસલ્લમ)એ કહ્યું: «ઇબ્રાહીમ અલ્લાહના બંદા અને તેના ખલીલ [ઘનિષ્ઠ મિત્ર] હતા, અને હું અલ્લાહનો બંદો અને તેનો રસૂલ છું. ઇબ્રાહીમે મક્કાને હરમ બનાવ્યું હતું અને મેં મદીના—તેના બે કાળા લાવાવાળા પ્રદેશો વચ્ચેનું ક્ષેત્ર—હરમ બનાવ્યું છે; ત્યાંનાં કાંટાળાં વૃક્ષો અને શિકાર સુરક્ષિત છે.

ત્યાં લડાઈ માટે શસ્ત્ર લઈ જવામાં ન આવે અને ઊંટને ચારા માટે જરૂરી હોય તે સિવાય ત્યાંનું વૃક્ષ કાપવામાં ન આવે.» આ સનદનો માર્ગ અજાણ્યો છે; છ હદીસ-ગ્રંથોમાંથી કોઈમાં તે નથી. જોકે આ હદીસનો મૂળ પાઠ સહિહ મુસ્લિમમાં અબૂ હુરૈરા (રદિયલ્લાહુ અન્હુ) પાસેથી બીજા માર્ગે આવેલો છે. તેમણે કહ્યું: લોકો જ્યારે પ્રથમ ફળો જોતા, ત્યારે તે અલ્લાહના રસૂલ (સલ્લલ્લાહુ અલૈહિ વસલ્લમ) પાસે લાવતા.

રસૂલ (સલ્લલ્લાહુ અલૈહિ વસલ્લમ) એ ફળ હાથમાં લેતા ત્યારે કહેતા: «હે અલ્લાહ! અમારા ફળોમાં બરકત આપ, અમારા મદીનામાં બરકત આપ, અમારા સાઅમાં બરકત આપ અને અમારા મુદમાં બરકત આપ. હે અલ્લાહ! ઇબ્રાહીમ તારો બંદો, તારો ખલીલ અને તારો નબી હતો; અને હું તારો બંદો અને તારો નબી છું.

તેણે તને મક્કા માટે દુઆ કરી હતી, અને હું તને મદીના માટે એવી જ દુઆ કરું છું જેવી તેણે મક્કા માટે કરી હતી, એટલી જ અને તેની સાથે એટલી વધુ પણ.» પછી તેઓ હાજર રહેલા સૌથી નાના બાળકને બોલાવતા અને એ ફળ તેને આપતા. એક પાઠમાં છે: «બરકત સાથે વધુ બરકત.» પછી તેઓ ત્યાં હાજર બાળકોમાં સૌથી નાનાને આપતા. આ મુસ્લિમના શબ્દો છે.

ત્યારબાદ ઇબ્ન જરીરે કહ્યું: અમને અબૂ કુરૈબે હદીસ જણાવી; તેમણે કહ્યું: અમને કુતૈબા ઇબ્ન સઈદે હદીસ જણાવી; તેમણે બક્ર ઇબ્ન મુદ્ર પાસેથી, તેમણે ઇબ્ન અલ-હાદ પાસેથી, તેમણે અબૂ બક્ર ઇબ્ન મુહમ્મદ પાસેથી અને તેમણે અબ્દુલ્લાહ ઇબ્ન અમ્ર ઇબ્ન ઉથમાન પાસેથી, તેમણે રાફિઅ ઇબ્ન ખદીજ પાસેથી વર્ણવ્યું કે અલ્લાહના રસૂલ (સલ્લલ્લાહુ અલૈહિ વસલ્લમ)એ કહ્યું: «ઇબ્રાહીમે મક્કાને હરમ બનાવ્યું હતું અને મેં તેના બે કાળા લાવાવાળા પ્રદેશો વચ્ચેના ભાગને હરમ બનાવ્યો છે.» આ હદીસને એકલા મુસ્લિમે જ કુતૈબા પાસેથી, બક્ર ઇબ્ન મુદ્રના માર્ગે વર્ણવી છે; તેના શબ્દો પણ આ જ છે.

બુખારી અને મુસ્લિમમાં અનસ ઇબ્ન માલિકથી વર્ણવાયું છે કે અલ્લાહના રસૂલ (સલ્લલ્લાહુ અલૈહિ વસલ્લમ)એ અબૂ તલ્હાને કહ્યું: «તમારા છોકરાઓમાંથી કોઈ છોકરાને શોધો, જે મારી સેવા કરે.» અબૂ તલ્હા મને પોતાની પાછળ બેસાડીને લઈ ગયા; ત્યારથી હું અલ્લાહના રસૂલ (સલ્લલ્લાહુ અલૈહિ વસલ્લમ)ની સેવા કરતો, જ્યારે પણ તેઓ ઉતરતા. હદીસમાં છે કે પછી તેઓ આગળ વધ્યા; જ્યારે ઉહુદ પર્વત દેખાયો, ત્યારે તેમણે કહ્યું: «આ એવો પર્વત છે કે જે અમને પ્રેમ કરે છે અને અમે તેને પ્રેમ કરીએ છીએ.» જ્યારે તેઓ મદીનાને નજરે પડે એટલા ઊંચા સ્થાને પહોંચ્યા, ત્યારે તેમણે કહ્યું: «હે અલ્લાહ!

હું મદીના પર્વતો વચ્ચેના વિસ્તારને એ રીતે હરમ બનાવું છું, જેવી રીતે ઇબ્રાહીમે મક્કાને હરમ બનાવ્યું હતું. હે અલ્લાહ! તેમના મુદ અને સાઅમાં બરકત આપ.» બંનેની એક રિવાયતમાં છે: «હે અલ્લાહ! તેમના માપના વાસણમાં બરકત આપ, તેમના સાઅમાં બરકત આપ અને તેમના મુદમાં બરકત આપ.» બુખારીએ વધાર્યું છે: એટલે કે મદીનાના રહેવાસીઓ માટે.

બંને ગ્રંથોમાં અનસથી આ પણ વર્ણવાયું છે કે અલ્લાહના રસૂલ (સલ્લલ્લાહુ અલૈહિ વસલ્લમ)એ કહ્યું: «હે અલ્લાહ! મદીનામાં તેનાથી બમણી બરકત આપ, જેટલી તેં મક્કામાં આપી છે.» અબ્દુલ્લાહ ઇબ્ન ઝૈદ ઇબ્ન આસિમ (રદિયલ્લાહુ અન્હુ)થી નબી (સલ્લલ્લાહુ અલૈહિ વસલ્લમ)નું આ વચન પણ વર્ણવાયું છે: «ઇબ્રાહીમે મક્કાને હરમ બનાવ્યું અને તેના માટે દુઆ કરી; અને મેં મદીનાને એ જ રીતે હરમ બનાવ્યું, જેવી રીતે ઇબ્રાહીમે મક્કાને હરમ બનાવ્યું હતું. અને મેં તેના મુદ અને સાઅમાં બરકત માટે એવી જ દુઆ કરી, જેવી ઇબ્રાહીમે મક્કા માટે કરી હતી.»

આ બુખારીની રિવાયત છે અને તેના શબ્દો આ જ છે; મુસ્લિમના શબ્દો આ પ્રમાણે છે: અલ્લાહના રસૂલ (સલ્લલ્લાહુ અલૈહિ વસલ્લમ)એ કહ્યું: «ઇબ્રાહીમે મક્કાને હરમ બનાવ્યું અને તેના રહેવાસીઓ માટે દુઆ કરી. અને મેં મદીનાને એ જ રીતે હરમ બનાવ્યું, જેવી રીતે ઇબ્રાહીમે મક્કાને હરમ બનાવ્યું હતું; અને તેના સાઅ અને મુદમાં બરકત માટે મેં એવી જ દુઆ કરી, જેવી ઇબ્રાહીમે મક્કાના રહેવાસીઓ માટે કરી હતી.»

અબૂ સઈદ (રદિયલ્લાહુ અન્હુ)થી નબી (સલ્લલ્લાહુ અલૈહિ વસલ્લમ)નું આ વચન વર્ણવાયું છે: «હે અલ્લાહ! ઇબ્રાહીમે મક્કાને હરમ બનાવ્યું અને તેને હરમ ઠરાવ્યું; અને મેં મદીનાના બંને પ્રવેશ-પર્વતો વચ્ચેના વિસ્તારને હરમ બનાવ્યો છે. ત્યાં લોહી વહેવડાવવામાં ન આવે, લડાઈ માટે શસ્ત્ર લઈ જવામાં ન આવે અને ચારા માટે જરૂરી હોય તે સિવાય ત્યાંનું વૃક્ષ ઝાડવામાં ન આવે. હે અલ્લાહ!

અમારા મદીનામાં બરકત આપ, અમારા સાઅમાં બરકત આપ, અમારા મુદમાં બરકત આપ અને એક બરકત સાથે બીજી બેવડી બરકત પણ આપ.» આ હદીસ મુસ્લિમે વર્ણવી છે.

મદીનાને હરમ ઠરાવવા વિશેની હદીસો ઘણી છે. અમે તેમાંથી માત્ર એવી હદીસો અહીં આપી છે, જે ઇબ્રાહીમ (અલૈહિસ્સલામ) દ્વારા મક્કાને હરમ ઠરાવવા સાથે સંબંધિત છે, કારણ કે તે આ મહાન આયતના અર્થને અનુરૂપ છે.

બીજી હદીસો પણ આવી છે, જે દર્શાવે છે કે આકાશો અને ધરતીની રચના પહેલાંથી જ અલ્લાહે મક્કાને હરમ ઠરાવ્યું હતું. બુખારી અને મુસ્લિમમાં અબ્દુલ્લાહ ઇબ્ન અબ્બાસ (રદિયલ્લાહુ અન્હુમા)થી વર્ણવાયું છે કે અલ્લાહના રસૂલ (સલ્લલ્લાહુ અલૈહિ વસલ્લમ)એ મક્કા વિજયના દિવસે કહ્યું: «આ શહેરને અલ્લાહે આકાશો અને ધરતીને સર્જ્યા તે દિવસે હરમ ઠરાવ્યું હતું; તેથી તે કિયામતના દિવસ સુધી અલ્લાહના ઠરાવેલા હરમપણાને કારણે હરમ જ રહેશે. મારા પહેલાં કોઈ માટે તેમાં લડાઈ કરવી હલાલ નહોતી, અને મારા માટે પણ દિવસની એક ઘડી સિવાય હલાલ કરવામાં આવી નહોતી. હવે તે અલ્લાહના ઠરાવેલા હરમપણાને કારણે કિયામતના દિવસ સુધી હરમ છે.

તેનું કાંટાળું વૃક્ષ કાપવામાં ન આવે, તેનું શિકાર ઉડાડીને ભગાડવામાં ન આવે, અને ત્યાં પડેલી વસ્તુની જાહેરાત કરનાર સિવાય કોઈ તેને ઉપાડી ન લે; ત્યાંનું લીલું ઘાસ પણ કાપવામાં ન આવે.» અબ્બાસે કહ્યું: «હે અલ્લાહના રસૂલ! ઇઝ્ખિર [સુગંધિત ઘાસ] સિવાય, કારણ કે તે લુહારના કામ અને તેમના ઘરો માટે જરૂરી છે.» તેમણે કહ્યું: «ઇઝ્ખિર સિવાય.»

આ મુસ્લિમના શબ્દો છે; બંને ગ્રંથોમાં અબૂ હુરૈરાથી આના સમાન હદીસ છે.

ત્યારબાદ બુખારીએ કહ્યું: અબાન ઇબ્ન સાલિહે હસન ઇબ્ન મુસ્લિમથી અને તેમણે સફિય્યા બિન્ત શૈબાથી વર્ણવ્યું કે તેમણે નબી (સલ્લલ્લાહુ અલૈહિ વસલ્લમ)ને આ જ વાત કહેતા સાંભળ્યા. બુખારીએ જે હદીસને ટૂંકમાં ઉલ્લેખી છે, તે ઇમામ અબૂ અબ્દુલ્લાહ ઇબ્ન માજાએ મુહમ્મદ ઇબ્ન અબ્દુલ્લાહ ઇબ્ન નુમૈર પાસેથી, તેમણે યુનુસ ઇબ્ન બુકૈર પાસેથી, તેમણે મુહમ્મદ ઇબ્ન ઇસ્હાક પાસેથી, તેમણે અબાન ઇબ્ન સાલિહ પાસેથી અને તેમણે હસન ઇબ્ન મુસ્લિમ ઇબ્ન યન્નાક પાસેથી વર્ણવી છે. તેમણે સફિય્યા બિન્ત શૈબા પાસેથી વર્ણવ્યું કે તેમણે કહ્યું: મેં ફત્હના વર્ષે નબી (સલ્લલ્લાહુ અલૈહિ વસલ્લમ)ને ખુત્બો આપતા સાંભળ્યા: «હે લોકો!

અલ્લાહે આકાશો અને ધરતીને સર્જ્યા તે દિવસે મક્કાને હરમ ઠરાવ્યું હતું; તેથી તે કિયામતના દિવસ સુધી હરમ રહેશે. ત્યાંનું વૃક્ષ કાપવામાં ન આવે, શિકાર ઉડાડીને ભગાડવામાં ન આવે અને જાહેરાત કરનાર સિવાય કોઈ ત્યાં પડેલી વસ્તુ ન લે.» અબ્બાસે કહ્યું: «ઇઝ્ખિર સિવાય, કારણ કે તે ઘરો અને કબરો માટે ઉપયોગી છે.» અલ્લાહના રસૂલ (સલ્લલ્લાહુ અલૈહિ વસલ્લમ)એ કહ્યું: «ઇઝ્ખિર સિવાય.»

અબૂ શુરૈહ અલ-અદવીએ અમ્ર ઇબ્ન સઈદને—જે મક્કા તરફ સૈન્ય મોકલી રહ્યો હતો—કહ્યું: «હે અમીર! મને એક એવી વાત કહેવાની પરવાનગી આપો, જે અલ્લાહના રસૂલે (સલ્લલ્લાહુ અલૈહિ વસલ્લમ) વિજયના બીજા દિવસે કહી હતી. મારા કાનોએ તે સાંભળી, મારા હૃદયે તેને યાદ રાખી અને જ્યારે તેમણે તે કહ્યું ત્યારે મારી આંખોએ તેમને જોયા. તેમણે અલ્લાહની પ્રશંસા કરી અને તેની સ્તુતિ કરી, પછી કહ્યું: “મક્કાને અલ્લાહે હરમ બનાવ્યું છે; લોકોએ તેને હરમ બનાવ્યું નથી.

તેથી જે અલ્લાહ અને આખિરતના દિવસ પર ઈમાન ધરાવે છે, તેના માટે ત્યાં લોહી વહેવડાવવું કે વૃક્ષ કાપવું હલાલ નથી. જો કોઈ વ્યક્તિ અલ્લાહના રસૂલ (સલ્લલ્લાહુ અલૈહિ વસલ્લમ)એ ત્યાં લડાઈ કરી હતી તેને બહાનું બનાવી છૂટ લે, તો તેને કહો: અલ્લાહે પોતાના રસૂલને પરવાનગી આપી હતી, તમને પરવાનગી આપી નથી. મને પણ ત્યાં દિવસની એક ઘડી માટે જ પરવાનગી આપવામાં આવી હતી. આજે તેનું હરમપણું પાછું ગઈકાલના હરમપણાની જેમ થઈ ગયું છે.

હાજર વ્યક્તિએ ગેરહાજર સુધી આ વાત પહોંચાડવી.”» અબૂ શુરૈહને પૂછવામાં આવ્યું: «અમ્રે તમને શું કહ્યું?» તેમણે કહ્યું: «હે અબૂ શુરૈહ! હું આ વાત તમારા કરતાં વધુ જાણું છું. હરમ કોઈ અવજ્ઞાકારીને આશ્રય આપતું નથી, ન લોહીના બદલે પકડાવાથી ભાગીને આવનારને અને ન અપરાધ કરીને ભાગનારને.»

આ હદીસ બુખારી અને મુસ્લિમે વર્ણવી છે; અહીં મુસ્લિમના શબ્દો છે.

આ વાત જાણ્યા પછી, આકાશો અને ધરતીના સર્જનના દિવસે અલ્લાહે મક્કાને હરમ ઠરાવ્યું હતું એવું દર્શાવતી હદીસો અને ઇબ્રાહીમ (અલૈહિસ્સલામ)એ તેને હરમ ઠરાવ્યું હતું એવું દર્શાવતી હદીસો વચ્ચે કોઈ વિરોધ નથી. કારણ કે ઇબ્રાહીમે મક્કા વિશેનો અલ્લાહનો હુકમ અને તેનું હરમપણું લોકો સુધી પહોંચાડ્યું હતું. ઇબ્રાહીમ (અલૈહિસ્સલામ)એ તેને બાંધ્યું તે પહેલાંથી જ તે અલ્લાહ પાસે હરમ શહેર હતું. એ જ રીતે, આદમ પોતાની માટીની રચનામાં હતા ત્યારે પણ અલ્લાહ પાસે મુહમ્મદ (સલ્લલ્લાહુ અલૈહિ વસલ્લમ) અંતિમ નબી તરીકે લખાયેલા હતા; તેમ છતાં ઇબ્રાહીમ (અલૈહિસ્સલામ)એ કહ્યું હતું: «હે અમારા પાલનહાર!

તેમનામાંથી તેમના જ સમુદાયનો એક રસૂલ મોકલ.» અલ્લાહે પોતાના અગાઉના જ્ઞાન અને નિર્ધાર મુજબ તેમની દુઆ કબૂલ કરી. આ જ કારણે હદીસમાં આવ્યું છે કે લોકોએ કહ્યું: «હે અલ્લાહના રસૂલ! અમને આપના કાર્યની શરૂઆત વિશે જણાવો.» તેમણે કહ્યું: «મારા પિતા ઇબ્રાહીમની દુઆ, ઈસા ઇબ્ન મરયમની ખુશખબર અને મારી માતાએ જોયેલું સ્વપ્ન—કે તેમની પાસેથી એક પ્રકાશ નીકળ્યો, જેનાથી શામના મહેલો પ્રકાશિત થયા.»

અર્થાત્, લોકોએ તેમની નુબુવ્વતના પ્રાગટ્યની શરૂઆત વિશે પૂછ્યું હતું. ઇન્શાઅલ્લાહ, આ વાત આગળ આવશે. મક્કા મદીનાથી અફઝલ છે—જે બહુમતીનો મત છે—કે મદીના મક્કાથી અફઝલ છે—જે માલિક અને તેમના અનુયાયીઓનો મત છે—એ પ્રશ્નની ચર્ચા તેના પુરાવાઓ સાથે બીજી જગ્યાએ કરવામાં આવશે, ઇન્શાઅલ્લાહ; અને અલ્લાહ પર જ ભરોસો છે.

અલ્લાહે પોતાના ખલીલના આ વચન વિશે કહ્યું: «હે મારા પાલનહાર! આને સુરક્ષિત શહેર બનાવ»—અર્થાત્, ભયથી સુરક્ષિત, જ્યાં તેના રહેવાસીઓ ભયભીત ન થાય. અલ્લાહે આ હુકમ અને પોતાની નિર્ધારિત વ્યવસ્થા—બંને રીતે પૂરું કર્યું. અલ્લાહના આ વચન જેવું: «અને જે તેમાં પ્રવેશે તે સુરક્ષિત થઈ જાય છે» (આલે ઇમરાન, ૩:૯૭) અને: «શું તેમણે જોયું નથી કે અમે એક સુરક્ષિત હરમ બનાવ્યો, જ્યારે તેમની આસપાસના લોકોનું અપહરણ થઈ રહ્યું છે?»

(અલ-અનકબૂત, ૨૯:૬૭), તેમજ આવી બીજી આયતો. ત્યાં લડાઈ હરામ હોવા વિશેની હદીસો અગાઉ આવી ગઈ છે. સહિહ મુસ્લિમમાં જાબિરથી વર્ણવાયું છે કે તેમણે અલ્લાહના રસૂલ (સલ્લલ્લાહુ અલૈહિ વસલ્લમ)ને કહેતા સાંભળ્યા: «કોઈ માટે મક્કામાં શસ્ત્ર લઈ જવું હલાલ નથી.»

આ સૂરામાં અલ્લાહનું વચન છે: «હે મારા પાલનહાર! આને સુરક્ષિત શહેર બનાવ»—અર્થાત્, આ ભૂમિને સુરક્ષિત શહેર બનાવ. અહીં આ શબ્દપ્રયોગ યોગ્ય છે, કારણ કે આ દુઆ કાબાનું બાંધકામ થાય તે પહેલાં કરવામાં આવી હતી. જ્યારે સૂરા ઇબ્રાહીમમાં છે: «અને જ્યારે ઇબ્રાહીમે કહ્યું: “હે મારા પાલનહાર!

આને સુરક્ષિત શહેર બનાવ”» (ઇબ્રાહીમ, ૧૪:૩૫). ત્યાં આ શબ્દપ્રયોગ યોગ્ય છે, કારણ કે—અલ્લાહ વધુ જાણે છે—એવું લાગે છે કે આ બીજી દુઆ ઘર બાંધવામાં આવ્યા પછી, તેના રહેવાસીઓ ત્યાં સ્થાયી થયા પછી અને ઇસ્માઈલ કરતાં તેર વર્ષ નાના ઇસ્હાકના જન્મ પછી કરવામાં આવી હતી. આ જ કારણે દુઆના અંતે તેમણે કહ્યું: «વૃદ્ધાવસ્થામાં ઇસ્માઈલ અને ઇસ્હાક મને અર્પણ કરનાર અલ્લાહની પ્રશંસા છે. નિશ્ચય જ મારો પાલનહાર દુઆ સાંભળે છે» (ઇબ્રાહીમ, ૧૪:૩૯).

અલ્લાહનું વચન છે: «અને તેના રહેવાસીઓમાંથી જે અલ્લાહ અને આખિરતના દિવસ પર ઈમાન લાવે તેમને ફળોમાંથી રોજી આપ.» અલ્લાહે કહ્યું: «અને જે ઇન્કાર કરે તેને હું થોડો લાભ આપીશ; પછી તેને આગની યાતના તરફ મજબૂર કરીને લઈ જઈશ; અને તે પહોંચવાનું ખૂબ જ ખરાબ ઠેકાણું છે.» અબૂ જઅફર અર-રાઝીએ રબી ઇબ્ન અનસ અને તેમણે અબૂ અલ-આલિયાથી, તેમણે ઉબય્ય ઇબ્ન કઅબથી વર્ણવ્યું કે: «અલ્લાહે કહ્યું: “અને જે ઇન્કાર કરે, તેને થોડો લાભ આપીશ; પછી તેને આગની યાતના તરફ મજબૂર કરીને લઈ જઈશ; અને તે પહોંચવાનું ખૂબ જ ખરાબ ઠેકાણું છે.”» આ જ મત મુજાહિદ અને ઇક્રિમાનો છે અને ઇબ્ન જરીરે તેને યોગ્ય ગણ્યો છે.

તેમણે કહ્યું કે બીજા કેટલાક લોકોએ આ રીતે પઠન કર્યું: «ઇબ્રાહીમે કહ્યું: “અને જે ઇન્કાર કરે, તેને થોડો લાભ આપીશ...”»—એટલે આ વાક્યને ઇબ્રાહીમની દુઆનો જ ભાગ ગણ્યો. અબૂ જઅફરે રબી અને તેમણે અબૂ અલ-આલિયાથી વર્ણવ્યું કે ઇબ્ન અબ્બાસ કહેતા: આ ઇબ્રાહીમનું વચન છે; તેઓ પોતાના પાલનહારને વિનંતી કરે છે કે જે ઇન્કાર કરે તેને પણ થોડો લાભ આપે.

અબૂ જઅફરે લૈથ ઇબ્ન અબી સુલૈમથી, તેમણે મુજાહિદથી વર્ણવ્યું કે «અને જે ઇન્કાર કરે, તેને થોડો લાભ આપીશ»નો અર્થ છે: જે ઇન્કાર કરે તેને પણ હું રોજી આપીશ. «પછી તેને આગની યાતના તરફ મજબૂર કરીને લઈ જઈશ; અને તે પહોંચવાનું ખૂબ જ ખરાબ ઠેકાણું છે.»

મુહમ્મદ ઇબ્ન ઇસ્હાકે કહ્યું: જ્યારે ઇબ્રાહીમ (અલૈહિસ્સલામ)એ અલ્લાહને જેની સત્તા અલ્લાહે નક્કી કરી નથી તેમાંથી પોતાના વંશજોને અલગ રાખીને, અલ્લાહ પ્રત્યેની નિષ્ઠા અને પ્રેમના કારણે તથા તેના હુકમનો વિરોધ કરનારથી—ભલે તે તેમના વંશજોમાંનો હોય—અલગ થઈને દુઆ કરી, અને અલ્લાહના જણાવ્યા મુજબ તેમને જાણ થઈ કે તેમનામાંથી કોઈ અન્યાયી હશે અને અલ્લાહની પ્રતિજ્ઞા તેને પ્રાપ્ત નહીં થાય, ત્યારે અલ્લાહે કહ્યું: «જે ઇન્કાર કરે, તેને હું રોજી આપીશ—સારા માણસને પણ અને દુષ્ટને પણ—અને થોડો લાભ આપીશ.»

હાતિમ ઇબ્ન ઇસ્માઈલે હુમીદ અલ-ખર્રાતથી, તેમણે અમ્માર અદ્દહનીથી, તેમણે સઈદ ઇબ્ન જુબૈરથી અને તેમણે ઇબ્ન અબ્બાસથી અલ્લાહના આ વચન વિશે વર્ણવ્યું: «હે મારા પાલનહાર! આને સુરક્ષિત શહેર બનાવ અને તેના રહેવાસીઓમાંથી જે અલ્લાહ અને આખિરતના દિવસ પર ઈમાન લાવે તેમને ફળોમાંથી રોજી આપ.» ઇબ્ન અબ્બાસે કહ્યું: ઇબ્રાહીમ તેને માત્ર ઈમાનવાળાઓ માટે જ નક્કી કરવા ઇચ્છતા હતા, પરંતુ અલ્લાહે અવતરિત કર્યું: «અને જે ઇન્કાર કરે તેને પણ હું રોજી આપીશ.» અલ્લાહે કહ્યું: «શું હું એવી સૃષ્ટિનું સર્જન કરું જેને હું રોજી ન આપું?

હું તેમને થોડો લાભ આપીશ, પછી તેમને આગની યાતના તરફ મજબૂર કરીને લઈ જઈશ; અને તે પહોંચવાનું ખૂબ જ ખરાબ ઠેકાણું છે.» પછી ઇબ્ન અબ્બાસે પઠન કર્યું: «અમે આ લોકોને પણ અને તે લોકોને પણ તમારા પાલનહારની ભેટમાંથી આપીએ છીએ; અને તમારા પાલનહારની ભેટ રોકવામાં આવેલી નથી» (અલ-ઇસ્રા, ૧૭:૨૦). આ રિવાયત ઇબ્ન મર્દવૈય્યાએ વર્ણવી છે. આ જ અર્થ ઇક્રિમા અને મુજાહિદથી પણ વર્ણવાયો છે.

આ અલ્લાહના આ વચન જેવું છે: «નિશ્ચય જ, જેઓ અલ્લાહ પર જૂઠ ઘડે છે તેઓ સફળ થતા નથી. દુનિયામાં થોડો લાભ છે; પછી અમારી જ પાસે તેમનું પાછા ફરવાનું છે. ત્યારબાદ તેઓ જે ઇન્કાર કરતા હતા તેના કારણે અમે તેમને કઠોર યાતનાનો સ્વાદ ચખાડીશું» (યૂનુસ, ૧૦:૬૯–૭૦); અને: «જે ઇન્કાર કરે તેનો ઇન્કાર તમને દુઃખી ન કરે; તેઓ અમારી જ પાસે પાછા ફરવાના છે, પછી અમે તેમને તેમણે જે કર્યું તે જણાવીશું. નિશ્ચય જ અલ્લાહ હૃદયોની વાત જાણે છે.

અમે તેમને થોડો લાભ માણવા દઈશું, પછી તેમને કઠોર યાતના તરફ મજબૂર કરીને લઈ જઈશું» (લુકમાન, ૩૧:૨૩–૨૪); અને: «જો બધા લોકો એક જ સમુદાય બની ન ગયા હોત, તો અમે રહમાનનો ઇન્કાર કરનારાઓનાં ઘરોની છત ચાંદીની બનાવી દેત અને એવી સીડીઓ પણ, જેના પર તેઓ ચઢે; તેમના ઘરોના દરવાજા અને તેઓ ટેક લગાવીને બેસે એવા પલંગ પણ; અને સોનાના આભૂષણો પણ. આ બધું તો દુનિયાના જીવનનો થોડો સામાન છે, જ્યારે આખિરત તમારા પાલનહાર પાસે તકવાવાળાઓ માટે છે» (અઝ-ઝુખરુફ, ૪૩:૩૩–૩૫).

«પછી તેને આગની યાતના તરફ મજબૂર કરીને લઈ જઈશ; અને તે પહોંચવાનું ખૂબ જ ખરાબ ઠેકાણું છે»—અર્થાત્, દુનિયામાં તેને થોડો લાભ આપવા અને તેના જીવનની સુવિધાઓ વિસ્તારી આપ્યા પછી તેને આગની યાતના તરફ લઈ જઈશ. તેનો અર્થ એ છે કે અલ્લાહ તેમને મુલતવી આપે છે અને ઢીલ આપે છે, પછી સર્વશક્તિમાન વિજયીની પકડથી તેમને પકડી લે છે. અલ્લાહના આ વચન જેવું: «અને કેટલીયે વસ્તીઓને મેં મુલતવી આપી, જ્યારે તેઓ અન્યાયી હતી; પછી મેં તેમને પકડી લીધી, અને મારી જ પાસે પાછા ફરવાનું છે» (અલ-હજ્જ, ૨૨:૪૮).

બુખારી અને મુસ્લિમમાં છે: «અલ્લાહ કરતાં વધુ સહનશીલ કોઈ નથી—એવા દુઃખદાયક શબ્દો સાંભળવા છતાં કે લોકો તેને સંતાન ઠરાવે છે; તેમ છતાં તે તેમને રોજી આપે છે અને આરોગ્ય આપે છે.» સહિહ હદીસમાં આ પણ છે: «નિશ્ચય જ અલ્લાહ અન્યાયીને મુલતવી આપે છે; પરંતુ જ્યારે તેને પકડી લે છે, ત્યારે તેને છૂટવા દેતો નથી.» પછી તેમણે આ આયત પઠન કરી: «અને જ્યારે તમારો પાલનહાર અન્યાયી વસતીને પકડે છે, ત્યારે તેની પકડ આવી જ હોય છે. નિશ્ચય જ તેની પકડ દુઃખદાયક અને સખત છે» (હૂદ, ૧૧:૧૦૨).

કેટલાક લોકોએ «ઇબ્રાહીમે કહ્યું: “જે ઇન્કાર કરે, તેને થોડો લાભ આપીશ...”» એમ પઠન કર્યું છે અને આ આયતને ઇબ્રાહીમની દુઆનો ભાગ ગણાવી છે. આ શાઝ્ઝ પઠન છે, સાત માન્ય કિરાઅતોની વિરુદ્ધ છે અને વાક્યરચનાનો ક્રમ તેનો અર્થ સ્વીકારતો નથી. અલ્લાહ વધુ જાણે છે.

બહુમતીના પઠનમાં «કહ્યું»નો કર્તા અલ્લાહ છે, અને વાક્યપ્રસંગ પણ એ જ સૂચવે છે. આ શાઝ્ઝ પઠનમાં «કહ્યું»નો કર્તા ઇબ્રાહીમ થાય છે, જે વાણીની રચનાથી વિરુદ્ધ છે. અલ્લાહ જ શ્રેષ્ઠ જાણે છે. આ પઠનને મક્કાનું હરમપણું માત્ર ઇબ્રાહીમ ખલીલની ઘોષણા દ્વારા નક્કી થયું હતું એમ માનનારા લોકોએ પુરાવા તરીકે રજૂ કર્યું છે.

પરંતુ એ પણ કહેવામાં આવ્યું છે કે ધરતી સાથે જ તેની રચના થઈ ત્યારથી મક્કા હરમ છે; આ મત વધુ સ્પષ્ટ અને મજબૂત છે. (આલે ઇમરાન, ૩:૯૭; અલ-અનકબૂત, ૨૯:૬૭; ઇબ્રાહીમ, ૧૪:૩૫, ૩૯; અલ-ઇસ્રા, ૧૭:૨૦; યૂનુસ, ૧૦:૬૯–૭૦; લુકમાન, ૩૧:૨૩–૨૪; અઝ-ઝુખરુફ, ૪૩:૩૩–૩૫; અલ-હજ્જ, ૨૨:૪૮; હૂદ, ૧૧:૧૦૨.)

અલ-બગવીની તફસીર

અલ્લાહના આ વચન: «અને જ્યારે ઇબ્રાહીમે કહ્યું: “હે મારા પાલનહાર! આને...”» માં «આ»નો અર્થ મક્કા છે; એવું પણ કહેવામાં આવ્યું છે કે તેનો અર્થ હરમ છે. «સુરક્ષિત શહેર»નો અર્થ એવો શહેર છે, જે સુરક્ષા ધરાવતું હોય અને જેમાં તેના રહેવાસીઓ સુરક્ષિત રહે.

«અને તેના રહેવાસીઓને ફળોમાંથી રોજી આપ»—ઇબ્રાહીમે આ દુઆ એટલા માટે કરી કે તે એવી ખીણમાં હતા, જ્યાં ખેતી થતી નહોતી. કિસ્સાઓમાં આવ્યું છે કે તાઈફ શામના પ્રદેશમાં, ઉર્દુન પાસે આવેલાં શહેરોમાંનું એક હતું. જ્યારે ઇબ્રાહીમ (અલૈહિસ્સલામ)એ આ દુઆ કરી, ત્યારે અલ્લાહે જિબ્રીલ (અલૈહિસ્સલામ)ને આદેશ આપ્યો કે તે શહેરને તેના પાયામાંથી ઉખેડીને, કાબાની આસપાસ સાત ફેરા ફેરવે અને પછી તેને તેના હાલના સ્થાન પર મૂકી દે. મક્કાના મોટા ભાગના ફળો ત્યાંથી આવે છે.

«તેમાંથી જે અલ્લાહ અને આખિરતના દિવસ પર ઈમાન લાવે»—આ ખાસ કરીને ઈમાનવાળાઓ માટેની દુઆ છે. «તેણે કહ્યું» એટલે અલ્લાહ તઆલાએ કહ્યું: «અને જે ઇન્કાર કરે તેને હું થોડો લાભ આપીશ.» ઇબ્ન આમિરે «ફઅુમત્તિઅહુ» હળવા પઠન સાથે વાંચ્યું છે, જેમાં હમઝા પર પેશ છે; બાકીના કિરાઅતકારોએ તશ્દીદ સાથે વાંચ્યું છે. બંનેનો અર્થ એક જ છે.

«થોડો» એટલે ઇન્કાર કરનારને પણ તેના જીવનની મુદત પૂરી થાય ત્યાં સુધી થોડો સમય રોજી આપીશ. કારણ કે અલ્લાહે તમામ સર્જિત જીવો—ઈમાનવાળા અને ઇન્કાર કરનારા સૌને—રોજી આપવાનું વચન આપ્યું છે. તેને «થોડો» કહ્યો છે, કારણ કે દુનિયાનો લાભ થોડો છે. «પછી તેને મજબૂર કરીને લઈ જઈશ»—અર્થાત્ આખિરતમાં તેને મજબૂરીથી લઈ જઈશ—«આગની યાતના તરફ; અને તે પહોંચવાનું ખૂબ જ ખરાબ ઠેકાણું છે», એટલે કે તે જ્યાં પાછો ફરશે તેવું ઠેકાણું.

મુજાહિદે કહ્યું: «મકામે ઇબ્રાહીમ પાસે એક લખાણ મળ્યું હતું: “અલ્લાહ બક્કાનો માલિક છે; તેણે તેને સૂર્ય અને ચંદ્રની રચનાના દિવસે બનાવ્યું અને આકાશોની તથા ધરતીની રચનાના દિવસે તેને હરમ ઠરાવ્યું. તેણે તેને સાત હનીફ ફરિશ્તાઓથી ઘેરી રાખ્યું છે. તેની રોજી ત્રણ માર્ગોથી આવે છે; તેના માંસ અને પાણીમાં બરકત રાખવામાં આવી છે.”»