Makkaaf Nagaa fi Rizqii

Tafsiira Sheekh Abdurrahmaan As-Sa'dii

Hiikni isaa: Yeroo Ibraahiim mana kanaaf, Rabbiin magaalaa nageenya qabdu akka isa godhu, jiraattota isaas akaakuuwwan fuduraalee irraa akka sooru kadhate [yaadadhaa]. Ergasii inni — nageenyi isa irra haa jiraatu — kabaja Rabbii eeggatee du'aa kana warra mu'uminoota ta'aniif qofa daangesse. Du'aan isaa inni duraa daangaa malee waan dhiyaateef, deebiin isaa nama zulmii raawwate malee kaan hin hammatu ta'ee dhufe.

Yeroo inni rizqii isaaniif kadhatee, warra amanan qofaaf daangessu, rizqiin Rabbii immoo mu'uminootaa fi kaafiroota, ajajamtootaa fi ajajamuu didan hunda waan hammatuuf, Rabbiin ni jedhe: “Namni kafare immoo...” jechuun, “Hunda isaanii—Muslimas kaafiras—ni soora. Muslimni rizqii sanaan Rabbii gabbaruuf gargaarsa argata, achiis isa irraa gara qanani’ina Jannataa ce’a. Kaafira immoo, rizqii sanaan yeroo gabaabaaf itti qanani’a; ergasii (ثُمَّ أَضْطَرُّهُ) jechuun, dirqamaan isa geessa, isa dirqisiisee (إِلَى عَذَابِ النَّارِ) gara adabbii ibiddaatti. Iddoo deebi’umsaa akkam fokkatu!”

Tafsiira Imaam Ibn Kasiir

Jecha Rabbii olta’aa: “Yeroo Ibraahiim, ‘Gooftaa kiyya! Kana magaalaa nageenya qabdu taasisi; jiraattota isaas warra isaan keessaa Rabbii fi Guyyaa Aakhiraatti amanan fuduraalee irraa soori’ jedhe” jedhu ilaalchisee, Imaam Abuu Ja‘far ibn Jariir akkana jedhe: Ibn Bashshaar nuuf hime; ‘Abdur-Rahmaan ibn Mahdii nuuf hime; Sufyaan, Abuz-Zubayr irraa, inni Jaabir ibn ‘Abdullaah irraa odeesse: Ergamaan Rabbii ﷺ akkana jedhan: “Ibraahiim Mana Rabbii qulqulleesse, haraam godhee nageenya kenne; anis Maadiinaa, lafa dhagaa gurraacha lama gidduu jiru haraam godheera.

Gosti bineensaa achi keessatti hin adamsamu, mukni ‘adaa’ jedhamu achi keessaa hin muramu.” An-Nasaa’iis akkasuma Muhammad ibn Bashshaar irraa, karaa Bandaar kanaan odeesse. Muslimis Abuu Bakr ibn Abii Shaybah fi ‘Amr an-Naaqid irraa, isaan lamaan Abuu Ahmad az-Zubayrii irraa, inni Sufyaan ath-Thawrii irraa odeesseen baase. Ibn Jariir akkasumas akkana jedhe: Abuu Kuraybii fi Abuu Saa’ib nuuf himan; isaan lamaan Ibn Idriis nuuf hime.

Abuu Kuraybis ‘Abdur-Rahiim ar-Raazii nuuf hime. Isaan lamaan Ash‘ath, Naafi‘ irraa, inni Abuu Hurayrah irraa dhaga’an; Abuu Hurayrah immoo Ergamaan Rabbii ﷺ akkana jedhan: “Ibraahiim gabricha Rabbii, jaalallee Isaa ture; anis gabricha Rabbii fi Ergamaa Isaa. Ibraahiim Makkaa haraam godhe; anis Maadiinaa, lafa dhagaa gurraacha lama gidduu jiru, mukkeen ‘adaa’ ishee fi bineensota bosonaa ishee haraam godheera. Achitti meeshaa waraanaa qabatanii lolaaf deemuun hin danda’amu; mukni ishee keessaa muka gaalaa sooruuf ta’u malee hin muramu.”

Karaan riwayaa kanaa adda ta’ee kitaabota ja’an keessaa tokko keessattis hin jiru. Bu’uurri hadiisa kanaa garuu Sahiih Muslim keessatti karaa biraatiin, Abuu Hurayrah irraa jira. Inni akkana jedhe: Yeroo namoonni fuduraan jalqabaa bilchaate argan, gara Ergamaa Rabbii ﷺ fidu turan. Ergamaan Rabbii ﷺ fuduraa sana yeroo fudhatan akkana jedhu turan: “Yaa Allaah, fuduraa keenya keessatti barakaa nuuf godhi; Maadiinaa keenya keessatti barakaa nuuf godhi; saa‘ii keenya keessatti barakaa nuuf godhi; muddii keenya keessattis barakaa nuuf godhi.

Yaa Allaah, Ibraahiim gabricha Kee, jaalallee Kee fi nabiyyii Kee ture; anis gabricha Kee fi nabiyyii Kee. Inni Makkaadhaaf akkuma si kadhate, anis Maadiinaadhaaf isa fakkaatuu fi dabalataan isaa si kadhadha.” Ergasii mucaa xiqqaa achi jiru waamee fuduraa sana isaaf kennu turan. Lafzii biraatiin: “Barakaa irratti barakaa” jedha; ergasii ijoollee achi jiran keessaa isa xiqqaadhaaf kennu turan.

Kun lafzii Muslimi. Sana booda Ibn Jariir akkana jedhe: Abuu Kurayb nuuf hime; Qutaybah ibn Sa‘iidiin nuuf hime; Bakr ibn Mudariin nuuf hime; Ibn al-Haadi, Abuu Bakr ibn Muhammad irraa, inni ‘Abdullaah ibn ‘Amr ibn ‘Uthmaan irraa, inni Raafi‘ ibn Khadiij irraa odeesse: Ergamaan Rabbii ﷺ akkana jedhan: “Ibraahiim Makkaa haraam godhe; anis lafa dhagaa gurraacha lama gidduu jiru haraam godha.” Muslim qofatu hadiisa kana baase; Qutaybah irraa, Bakr ibn Mudariin karaa kanaan odeesse. Lafziin isaa akkuma kana.

Sahiih al-Bukhaarii fi Muslim keessatti Anas ibn Maalik irraa odeeffame: Ergamaan Rabbii ﷺ Abuu Talhaadhaan, “Dargaggoota keessan keessaa nama na tajaajilu tokko naaf barbaadi” jedhan. Abuu Talhaan na duubatti fardaan na fe’ee bahe; ani yeroo Ergamaan Rabbii ﷺ bu’an hunda isaan tajaajilaa ture. Hadiisa keessatti akkana jedhe: Ergamaan Rabbii ﷺ gara Uhuditti garagalan; yeroo gaara Uhud isaanitti mul’ate, “Kun gaara nu jaallatu, nutis isa jaallanna” jedhan.

Yeroo gara Maadiinaa ol ilaallatanis, “Yaa Allaah, lafa gaara lama gidduu jiru, akkuma Ibraahiim Makkaa haraam godheen haraam godhi; Yaa Allaah, muddii isaanii fi saa‘ii isaanii keessatti barakaa isaaniif godhi” jedhan. Lafzii isaan lamaan keessatti: “Yaa Allaah, safartuu isaanii keessatti barakaa godhi; saa‘ii isaanii fi muddii isaanii keessattis barakaa godhi” jedha. Al-Bukhaariin dabalataan, “Jiraattota Maadiinaa jechuu dha” jedhe. Isaan lamaan Anas irraa akkasumas odeessan: Ergamaan Rabbii ﷺ akkana jedhan: “Yaa Allaah, barakaa Maadiinaa keessatti kan Makkaa keessatti goote dachaa lama godhi.”

‘Abdullaah ibn Zayd ibn ‘Aasim — Rabbiin irraa haa jaallatu — Nabiyyii ﷺ irraa odeesse: “Ibraahiim Makkaa haraam godhee isheef du’aa godhe; anis Maadiinaa haraam godhe, akkuma Ibraahiim Makkaa haraam godhe; saa‘ii ishee fi muddii ishee keessatti barakaa isheef kadhadhe, akkuma Ibraahiim Makkaadhaaf kadhate.” Al-Bukhaariin hadiisa kana baase; lafziin kun kan isaa ti. Muslimis baase; lafziin isaa: Ergamaan Rabbii ﷺ akkana jedhan: “Ibraahiim Makkaa haraam godhee jiraattota isheef du’aa godhe.

Anis Maadiinaa haraam godhe, akkuma Ibraahiim Makkaa haraam godhe; saa‘ii ishee fi muddii ishee keessatti immoo akkuma Ibraahiim jiraattota Makkaatiif kadhate isheef kadhadhe.” Abuu Sa‘iidiin — Rabbiin irraa haa jaallatu — Nabiyyii ﷺ irraa odeesse: “Yaa Allaah, Ibraahiim Makkaa haraam godhee, ishee bakka haraama taate taasise. Anis Maadiinaa, daangaa seensaa lama gidduu jiru, haraam godheera: achitti dhiigni hin dhangala’u, meeshaan waraanaa lolaaf hin baatamu, muka ishee keessaa muka sooraaf ta’uuf malee hin rukutamu.

Yaa Allaah, Maadiinaa keenya keessatti barakaa nuuf godhi; saa‘ii keenya keessatti barakaa nuuf godhi; muddii keenya keessatti barakaa nuuf godhi; barakaa wajjin barakaa lama godhi.” Hadiisa kana Muslim gabaase. Hadiisoonni Maadiinaan bakka haraama ta’uu ishee ibsan hedduudha. Hadiisota keessaa kanneen Ibraahiim — nageenyi isa irra haa jiraatu — Makkaa haraam gochuu wajjin wal qabatan qofa dhiyeessine; kunis aayata kabajamaa kanaan wal simuu isaa irraa kan ka’e.

Hadiisoonni biroonis, Rabbiin samiiwwanii fi dachii uumuu isaa dura Makkaa haraam godheera jedhanii agarsiisan jiru. Akkuma Sahiih al-Bukhaarii fi Muslim keessatti ‘Abdullaah ibn ‘Abbaas — Rabbiin isaan lamaan irraa haa jaallatu — irraa odeeffame: Ergamaan Rabbii ﷺ guyyaa Makkaan banamte akkana jedhan: “Magaalaa kana Rabbiin guyyaa samiiwwanii fi dachii uume irraa jalqabee haraam godhe; kanaaf hanga Guyyaa Qiyaamaatti haraama taatee turti. Rabbiin haraam godheef haraama ta’e. Ana dura nama tokkotti achi keessatti lolli hin halaalofne; anaafis guyyaa tokko keessaa yeroo muraasa qofa halaalame.

Kanaaf hanga Guyyaa Qiyaamaatti Rabbiin haraam godheef haraama ta’ee jiraata. Muki qoraattii ishee hin muramu; bineensi ishee hin ari’atamu; wanti bade achi keessatti hin fudhatamu, nama isa labsuudhaan barbaadu malee; margi jiidhaan ishees hin muramu.” Al-‘Abbaas akkana jedhe: “Yaa Ergamaa Rabbii, idhkhir [biqiltuu urgooftuu] malee; inni ogeeyyii sibiilaa fi manneen isaaniitiif barbaachisaadha.” Innis, “Idhkhir malee” jedhan.

Kun lafzii Muslimi. Isaan lamaan Abuu Hurayrah irraa hadiisa kanaan wal fakkaatu odeessan. Sana booda al-Bukhaariin akkana jedhe: Abaan ibn Saalih, al-Hasan ibn Muslim irraa, inni Safiyyah bint Shaybah irraa odeesse; isheen, “Nabiyyii ﷺ irraa hadiisa kana fakkaatu dhaga’eera” jette. Riwayaa al-Bukhaariin akka hin dhiyeessineetti gabaase kana Imaam Abuu ‘Abdillaah ibn Maajah, Muhammad ibn ‘Abdillaah ibn Numayr irraa, inni Yuunus ibn Bukayr irraa, inni Muhammad ibn Ishaaq irraa, inni Abaan ibn Saalih irraa, inni al-Hasan ibn Muslim ibn Yanaaq irraa, inni Safiyyah bint Shaybah irraa baase.

Isheen akkana jette: “Waggaa Makkaan banamte Nabiyyichi ﷺ khuxbaa dubbatan; ani isaan akkana jedhan dhaga’e: ‘Yaa namoota, Rabbiin Makkaa guyyaa samiiwwanii fi dachii uume haraam godhe; isheen hanga Guyyaa Qiyaamaatti haraama. Mukni ishee hin muramu, bineensi ishee hin ari’atamu; wanti bade ishee keessatti hin fudhatamu, nama wanta sana labsuun barbaadu malee.’ Al-‘Abbaas akkana jedhe: ‘Idhkhir malee; inni manneenii fi awwaalotaaf barbaachisaadha.’ Ergamaan Rabbii ﷺ, ‘Idhkhir malee’ jedhan.”

Abuu Shurayh al-‘Adawwiin ‘Amr ibn Sa‘iidiin, yeroo inni loltoota gara Makkaa ergaa ture, akkana jedhe: “Yaa amiira, naaf eeyyami; jecha Ergamaan Rabbii ﷺ guyyaa banamuu Makkaa irraa guyyaa itti aanu jedhan tokko sitti himu. Gurra koo lamaanin dhaga’e, qalbii kootiin yaadadhe, yeroo isaan dubbatan ija kootiin arges. Rabbiin faarsanii isa galateeffatan; ergasii akkana jedhan: ‘Makkaa Rabbiin haraam godhe, namoonni hin haraam goone. Kanaaf nama Rabbii fi Guyyaa Aakhiraatti amanuuf achi keessatti dhiiga dhangalaasuun, muka murachuun halaal miti.

Namni tokko lola Ergamaa Rabbii ﷺ keessatti godhameen ragga’ee lola achi keessatti hayyamamaa gochuuf yoo yaale, “Rabbiin Ergamaa Isaatiif hayyame; isiniif garuu hin hayyamne” jedhaanii. Anaafis guyyaa tokko keessaa yeroo muraasa qofa keessatti hayyamame; har’a garuu haraamummaan ishee akkuma kaleessaatti deebi’eera. Kanaaf warri achi jiran warra hin jirre haa beeksisan.’” Abuu Shurayhiin, “Amr maal siin jedhe?”

jedhamee gaafatame. Innis, “Yaa Abuu Shurayh, ani kana sirra caalaa beeka. Haraamni nama ajaja Rabbii didu, nama dhiiga namaa dhangalaasee miliqu, yookaan yakka raawwatee baqatu hin eegu” jedhe. Al-Bukhaarii fi Muslim gabaasan; kun lafzii Muslimi.

Kana beeknaan, hadiisota Rabbiin Makkaa guyyaa samiiwwanii fi dachii uume haraam godhe jedhan, fi hadiisota Ibraahiim — nageenyi isa irra haa jiraatu — ishee haraam godhe jedhan gidduu wal faallessuun hin jiru. Sababni isaa, Ibraahiim murtii Rabbii fi ishee haraam gochuu Isaa beeksise; ijaarsa Ibraahiim dura illee Makkaan Rabbii biratti magaalaa haraama taatee turte. Akkasuma Nabiyyiin ﷺ Aadam biyyoo keessa uumamaa osoo jiruu Rabbii biratti Nabiyyoota keessaa isa dhumaa ta’uun barreeffamee ture; garuu Ibraahiim, “Gooftaa keenya, isaan keessaa Ergamaa isaan irraa ta’e ergi” jedhe.

Rabbiin du’aa isaa beekumsa fi murtii Isaa duraanii keessatti waan murtaa’eef awwaate. Kanaaf hadiisa keessatti namoonni, “Yaa Ergamaa Rabbii, jalqaba dhimma kee nutti himi” jedhan. Innis, “Du’aa abbaa koo Ibraahiim, gammachiisa Iisaa ilma Maryam, akkasumas haati koo akka ifni ishee keessaa bahee masaraa Shaam ife argite” jedhan. Jechi isaanii kun: “Jalqaba dhimma kee mul’achuu nutti himi” jechuu dha; akkuma dhiheenyatti, yoo Rabbiin fedhe, ni dhufa.

Makkaan Maadiinaa irra caalti jechuun yaada jumhuurii, yookaan Maadiinaan Makkaa irra caalti jechuun yaada Maalikii fi hordoftoota isaa, ragaa isaanii wajjin bakka biraatti, yoo Rabbiin fedhe, ni ibsama; Rabbiin irratti hirkanna. Jecha Rabbii olta’aa, jaalallee Isaa Ibraahiim irraa odeessuun: “Gooftaa kiyya, kana magaalaa nageenya qabu taasisi” jedhu jechuun, sodaa irraa nageenya qabu, jiraattonni ishee hin rifanne taasisi jechuu dha. Rabbiin sharciidhaanis ta’e murtii Isaa keessatti kana raawwateera.

Akkuma Rabbiin olta’aan: “Namni ishee seene nageenya argata” jedhe; akkasumas: “Isaan hin argine moo Nuti bakka qulqulluu nageenya qabu, namoonni naannoo isaanii jiran garuu butamuu?” jedhe; aayatawwan biroos akkasuma. Hadiisoonni lola Makkaa keessatti dhoorkamuu ishee ibsan duraan dhihaataniiru. Sahiih Muslim keessatti Jaabir irraa: “Ani Ergamaa Rabbii ﷺ akkana jedhan dhaga’e: ‘Namni tokko Makkaa keessatti meeshaa waraanaa baachuun isaaf hin halaalofne.’”

Suuraa kana keessatti: “Gooftaa kiyya, kana magaalaa nageenya qabu taasisi” jedhe; jechuun bakka kana magaalaa nageenya qabdu taasisi. Kun bakka isaa wajjin wal sima, sababni isaas Ka’baan ijaaramuu dura ture. Suuraa Ibraahiim keessattis Rabbiin: “Yeroo Ibraahiim, ‘Gooftaa kiyya, kana magaalaa nageenya qabu taasisi’ jedhe” jedha. Achitti immoo — Rabbiin hunda caalaa beeka — mana ijaaramee, jiraattonni isaa achi qubatanii fi Ismaa’iil caalaa umurii waggaa kudha sadii xiqqaa ta’e Ishaaq dhalatee booda du’aa lammaffaa ta’ee waan dhufeef kanaan wal sima.

Kanaaf dhuma du’aa isaa keessatti: “Umurii dulloomaa irratti Ismaa’iilii fi Ishaaq naaf kenne Rabbii faarfamu hundi kan Isaati; Gooftaan kiyya dhugumatti du’aa ni dhaga’a” jedhe. Jecha Rabbii olta’aa: “Jiraattota isaas warra isaan keessaa Rabbii fi Guyyaa Aakhiraatti amanan fuduraalee irraa soori. Inni jedhe: Nama kafare immoo yeroo gabaabaaf nan qanansiisa; ergasii gara adabbii ibiddaatti isa dirqisiisee nan geessa; iddoo deebi’umsaa akkam fokkatu!”

jedhu ilaalchisee, Abuu Ja‘far ar-Raazii, ar-Rabii‘ ibn Anas irraa, inni Abuu al-‘Aaliyah irraa, inni Ubayy ibn Ka‘b irraa odeesse: “Inni jedhe: Nama kafare immoo yeroo gabaabaaf nan qanansiisa; ergasii gara adabbii ibiddaatti isa dirqisiisee nan geessa; iddoo deebi’umsaa akkam fokkatu!” kun jecha Rabbii olta’aa ti. Kunis yaada Mujaahidii fi ‘Ikrimah ti; Ibn Jariir — Rabbiin rahmata isaaf haa godhu — isa sirrii godhe. Inni akkana jedhe: Namoonni biroon, “Inni jedhe: Nama kafare immoo yeroo gabaabaaf nan qanansiisa...” jechuun qara’an; kanaan immoo dubbii kana du’aa Ibraahiim keessaa godhan.

Akkuma Abuu Ja‘far, ar-Rabii‘ irraa, inni Abuu al-‘Aaliyah irraa odeessetti, Ibn ‘Abbaas akkana jedha ture: “Kun jecha Ibraahiim ti; namni kafare yeroo gabaabaaf akka qanani’u Gooftaa isaa kadhachaa jira.” Abuu Ja‘far, Layth ibn Abii Sulaym irraa, inni Mujaahid irraa odeesse: “Nama kafare immoo yeroo gabaabaaf nan qanansiisa” jechuun, “Nama kafares ni soora” jechuu dha. “Ergasii gara adabbii ibiddaatti isa dirqisiisee nan geessa; iddoo deebi’umsaa akkam fokkatu!”

Muhammad ibn Ishaaq akkana jedhe: Ibraahiim — nageenyi isa irra haa jiraatu — yeroo namoota Rabbiin jaalala fi bulchiinsa isaa kennuuf hin feene keessaa du’aa isaa adda baase, murtii Rabbii jalatti gadi of qabuun, Isaa jaallachuun, ajaja Isaa faallessanii ka’an irraa addaan ba’uudhaan kana godhe. Isaan sanyii isaa keessaa yoo ta’an illee, Rabbiin duraan isaaf beeksisee akka isaan keessaa nama zulmii raawwate jiraatu, waadaan Isaa isa hin hammatu jedhee beeke. Rabbiin ni jedhe: “Namni kafares, ani nama gaarii fi nama hamtuu hunda nan soora; yeroo gabaabaafis nan qanansiisa.”

Haatim ibn Ismaa‘iil, Humayd al-Kharraax irraa, ‘Ammaar ad-Dahnii irraa, Sa‘iidi ibn Jubayr irraa, inni Ibn ‘Abbaas irraa aayata kana ilaalchisee odeesse: “Gooftaa kiyya, kana magaalaa nageenya qabu taasisi; jiraattota isaas warra isaan keessaa Rabbii fi Guyyaa Aakhiraatti amanan fuduraalee irraa soori.” Ibn ‘Abbaas akkana jedhe: Ibraahiim namoota hunda osoo hin taane mu’uminoota qofaaf magaalattii addaan baasee kadhate. Rabbiin immoo, “Nama kafares nan soora, akkuma mu’umina soorutti. Uumama uumee osoo hin soorin dhiisaa?

Yeroo gabaabaaf isaan qanansiisa; ergasii gara adabbii ibiddaatti isa dirqisiisee nan geessa; iddoo deebi’umsaa akkam fokkatu!” jedhe. Ergasii Ibn ‘Abbaas aayata kana qara’e: “Isaan kanaa fi isaan sanaas, hunduma isaanii, kennaa Gooftaa kee irraa ni gargaarru; kennaan Gooftaa keetii dhoorkamaa miti.” Ibn Marduwayh gabaase.

‘Ikrimah fi Mujaahid irraas kana fakkaatuun odeeffame. Kunis jecha Rabbii olta’aa kana fakkaata: “Isaan Rabbii irratti kijiba uuman hin milkaa’an. Addunyaa keessatti qanani’ina muraasa qabaatu; ergasii deebiin isaanii gara Keenya; sana booda waan kafaraa turaniif adabbii cimaa isaan dhandhamsiifna.” Akkasumas: “Namni kafare kufrii isaa si hin gaddisiisin; deebiin isaanii gara Keenya; waan hojjatan isaanitti himna.

Rabbiin waan qoma keessa jiru hunda beekaa dha. Yeroo gabaabaaf isaan qanansiisna; ergasii gara adabbii cimaatti isaan dirqisiifna.” Akkasumas: “Osoo namoonni tokko ta’anii ta’uu baatee, mana warra Rahmaaniin kafaraniif, fooyya’a meetii irraa ta’e, fi sadarkaa ol ba’an mana isaanii irratti isaanif goona ture; manneen isaaniif balbala, sireewwan irratti irkatanis goona ture; faaya miidhagsaa dabalatee. Wantoonni kun hundi qanani’ina jireenya addunyaa qofa; Aakhiraan immoo Gooftaa kee biratti warra Rabbiin sodaataniif ta’a.”

Jechi: “Ergasii gara adabbii ibiddaatti isa dirqisiisee nan geessa; iddoo deebi’umsaa akkam fokkatu!” jedhu hiikni isaa: Ergasii, addunyaa keessatti qanani’ee fi gaaddisa ishee keessatti bal’inaan yeroo jiraatee booda, gara adabbii ibiddaatti isa dirqisiisee nan geessa; deebi’umsaan akkam fokkatu! Rabbiin isaan tursiisa, yeroo kennaaf; ergasii Inni injifataa fi humna-qabeessa ta’e isaan qabata. Akkuma Rabbiin olta’aan: “Magaalota meeqaaf yeroo kenne; isaanis zulmii raawwachaa turan; ergasii isaan qabe; deebiin hundi gara Kiyya” jedhe.

Sahiih al-Bukhaarii fi Muslim keessatti: “Namni tokko illee waan Rabbiin dhaga’e irratti obsaa caalu hin qabu. Isaan Ilma Isaaf ramadu; Inni garuu isaan soora, nagaa isaaniif kenna” jedha. Sahiih keessatti akkasumas: “Rabbiin nama zulmii raawwatuuf yeroo kenna; yeroo isa qabatus, miliquu isaaf hin dhiisu” jedha. Ergasii aayata kana qara’e: “Akkasuma qabachuun Gooftaa keetii, yeroo magaalota zulmii raawwatan qabatu; qabachuun Isaa dhugumatti nama dhukkubsu, cimaadha.”

Namoonni muraasni “Inni jedhe: Nama kafare immoo yeroo gabaabaaf nan qanansiisa...” aayata hanga dhumaatti qara’anii, kana du’aa Ibraahiim guutuu keessaa godhan. Qira’aan kun qira’aa addaa, qiraa’ota torban faallessu dha; qindaa’inni jechoota aayataa hiika isaanii hin deeggaru — Rabbiin hundarra beeka. Sababni isaas, qira’aa jumhuurii keessatti dhamiriin “Inni jedhe” jedhu Rabbii olta’aatti deebi’a, haalli dubbii aayataas kana ni agarsiisa. Qira’aa addaa kana irratti garuu dhamiriin Ibraahiimitti deebi’a; kun qindaa’ina dubbii kanaa faallessa.

Rabbiin qulqullaa’ee olta’e hundarra beeka. Namni muraasni qira’aa kanaan, Makkaa haraam gochuun kan Ibraahiim jaalallee Rabbii afaan isaatiin qofa ture jechuun raggaase. Yaadni biraa immoo isheen yeroo dachii wajjin uumamte irraa jalqabee haraam taate jedha; kun irra ifaa fi cimaa dha. ‘Aali ‘Imraan: 97; al-‘Ankabuut: 67; Ibraahiim: 35; Ibraahiim: 39; al-Israa’: 20; Yuunus: 69, 70; Luqmaan: 23, 24; az-Zukhruf: 33, 35; al-Hajj: 48; Huud: 102.

Tafsiira Al-Baghawii

Jecha Rabbii olta’aa: “Yeroo Ibraahiim, ‘Gooftaa kiyya, kana taasisi’ jedhe” jedhu keessatti, “kana” jechuun Makkaa dha; yaadni biraa immoo bakka Haraam jechuu dha. “Magaalaa nageenya qabdu” jechuun, nageenya qabdu; jiraattonni ishee keessatti nagaan jiraatan jechuu dha. “Jiraattota isaas fuduraalee irraa soori” jechuun, inni du’aa kana godhe sababni isaas, bakka biqiltuun itti hin biqille ta’e keessa jiraatan. Seenaa keessatti Taa’if magaalaalee Shaam keessaa, Al-Urdun keessa turte jedhama.

Ibraahiim — nageenyi isa irra haa jiraatu — du’aa kana erga godhee booda, Rabbiin Jibriiliin ajaje; inni Taa’if hundee isheetii buqqisee, mana Rabbii naanna’uun si’a torba naannesse, ergasii bakka amma jirtutti ishee kaa’e. Fuduraalee Makkaa keessaa baay’een isheetii dhufu. “Warra isaan keessaa Rabbii fi Guyyaa Aakhiraatti amanan” jechuun, du’aa mu’uminoota qofaaf godhame. “Inni jedhe” jechuun Rabbiin olta’aa jedhe.

“Nama kafare immoo yeroo gabaabaaf nan qanansiisa” jedhu keessatti, Ibn ‘Aamir “fa’amti‘hu” jechuun hamzaa dhumuu qabuun, laafinaan qara’e; qaraatota biroon immoo shaddaa qabuun qara’an. Hiikni isaanii tokko. “Yeroo gabaabaa” jechuun, kaafiras nan soora, hanga dhuma umurii isaatti; sababni isaas Rabbiin rizqii uumamtoota hundaaf, mu’uminaa fi kaafiraaf waadaa galeera. Rizqiin addunyaa waan xiqqaa ta’eef “xiqqoo” jedhee daangesse.

“Ergasii isa dirqisiisee nan geessa” jechuun, Aakhiraatti isa dirqisiisee geessa. “Gara adabbii ibiddaatti; deebi’umsaan akkam fokkatu!” jechuun, iddoo deebi’umsaa inni itti deemu jechuu dha. Mujaahid akkana jedhe: “Maqaam Ibraahiim bira kitaaba tokko argame; keessatti, ‘Rabbiin Zaatu Bakkah, yeroo aduu fi ji’a uume ishee tolche; yeroo samiiwwan uume ishee haraam godhe; malaa’ikota qulqulluu torbaan ishee marsiise; rizqiin ishee karaa sadii irraa ishee qaqqaba; foonii fi bishaan keessatti barakaa isheef godhameera’” jedhamee barreeffamee ture.