Makka uchun omonlik va rizq

Shayx Abdurahmon as-Sa’diy tafsiri

Ya’ni, Ibrohim alayhissalom mana shu Bayt uchun duo qilib: «Alloh uni omonlikdagi bir shaharga aylantirsin va aholisini turli mevalardan rizqlantirsin», dedi. So‘ng u zot odob yuzasidan bu duoni mo‘minlar bilan chekladi. Chunki avvalgi duosi umumiy edi, javob esa zolimlardan boshqa kishilar bilan cheklangan edi. U zot aholi uchun rizq so‘rab, duosini mo‘minlar bilan cheklagan bo‘lsa-da, Allohning rizqi mo‘min-u kofirga, osiy-u itoatkorning barchasiga yetadi.

Alloh taolo: «Kim kufr keltirsa...» dedi. Ya’ni, ularning barchasini — musulmonini ham, kofirini ham — rizqlantiraman. Musulmon rizqdan Allohga ibodat qilish uchun foydalanadi, so‘ng undan jannat ne’matlariga o‘tadi. Kofir esa dunyoda ozgina foydalanadi.

«So‘ng uni majbur qilaman» — ya’ni, uni zo‘rlab olib boraman va majburan «Do‘zax azobiga» kiritaman. «U naqadar yomon manzil!»

Imom Ibn Kasir tafsiri

Alloh taoloning: «Ibrohim: “Robbim, buni omonlikdagi bir shahar qilgin va aholisidan Allohga hamda oxirat kuniga iymon keltirganlarini mevalardan rizqlantirgin”, deganini esla», degan oyati haqida Imom Abu Ja’far ibn Jarir rivoyat qiladi: «Bizga Ibn Bashshor, unga Abdurahmon ibn Mahdiy, unga Sufyon, Abu Zubayrdan, u esa Jobir ibn Abdullohdan rivoyat qildi. U aytdi: Rasululloh sollallohu alayhi vasallam: “Ibrohim Allohning Baytini haram [muqaddas va daxlsiz] qildi va uni omonlik joyi etib duo qildi.

Men esa Madinani ikki qora toshloq oralig‘idagi hudud bilan haram qildim: uning ov hayvoni ovlanmaydi va tikanli daraxtlari kesilmaydi”, dedilar». Bu hadisni Nasoiy ham Muhammad ibn Bashshor — Bundor orqali rivoyat qilgan. Muslim esa uni Abu Bakr ibn Abu Shayba va Amr an-Naqid orqali, ikkalasi Abu Ahmad az-Zubayriy va Sufyondan rivoyat qilgan.

Ibn Jarir yana shunday deydi: «Bizga Abu Kurayb va Abu Soib rivoyat qildi, ular: “Bizga Ibn Idris rivoyat qildi”, dedilar. Abu Kurayb bizga Abdurahim ar-Roziy orqali rivoyat qilib, ikkalasi ham: “Ash’asning Nofi’dan, uning Abu Hurayradan rivoyat qilganini eshitdik”, dedilar. Abu Hurayra aytdi: Rasululloh sollallohu alayhi vasallam: “Ibrohim Allohning bandasi va xalili edi, men esa Allohning bandasi va elchisiman. Ibrohim Makkani haram qildi, men esa Madinani ikki qora toshloq oralig‘idagi hudud bilan haram qildim: uning tikanli daraxtlari va ov hayvonlari [daxlsizdir].

U yerda jang qilish uchun qurol ko‘tarib yurilmaydi, tuya uchun yem sifatida kesish bundan mustasno, u yerdagi daraxt kesilmaydi”, dedilar». Bu sanad g‘arib bo‘lib, oltita mashhur hadis kitobining hech birida keltirilmagan. Hadisning asosi esa Sahih Muslimda boshqa sanad bilan, Abu Hurayradan rivoyat qilingan. Abu Hurayra roziyallohu anhu aytdi: «Odamlar ilk mevalarni ko‘rganlarida, ularni Rasululloh sollallohu alayhi vasallam huzurlariga olib kelishardi.

Rasululloh uni olganlarida: “Allohim, mevalarimizga baraka ber, Madinamizga baraka ber, so’imizga va muddimizga baraka ber. Allohim, Ibrohim Sening bandang, xaliling va payg‘ambaring edi. Men ham Sening bandang va payg‘ambaringman. U Sendan Makka uchun duo qilgan edi, men esa Sendan Madina uchun Makka haqidagi duosidek va unga qo‘shimcha yana shuncha duo qilaman”, der edilar.

So‘ng yonlaridagi eng yosh bolani chaqirib, o‘sha mevani unga berardilar». Boshqa lafzda: «Baraka ustiga baraka», deb aytib, huzurlarida bo‘lgan bolalarning eng kichigiga berardilar. Bu Muslimning lafzidir.

So‘ng Ibn Jarir dedi: «Bizga Abu Kurayb, unga Qutayba ibn Sa’id, unga Bakr ibn Mudar, unga Ibn al-Hod, unga Abu Bakr ibn Muhammad, unga Abdulloh ibn Amr ibn Usmon, unga Rofi’ ibn Xadij rivoyat qildi. U aytdi: Rasululloh sollallohu alayhi vasallam: “Ibrohim Makkani haram qildi, men esa Madinaning ikki qora toshloq oralig‘idagi hududini haram qilaman”, dedilar». Bu hadisni faqat Muslim keltirgan; u Qutayba, Bakr ibn Mudar orqali rivoyat qilgan. Uning lafzi ham aynan shunday.

Sahih Buxoriy va Muslimda Anas ibn Molikdan rivoyat qilinishicha, Rasululloh sollallohu alayhi vasallam Abu Talhaga: «Xizmatimda bo‘lishi uchun xizmatkorlaringiz orasidan bir bolani topib ber», dedilar. Abu Talha meni orqasiga mindirib olib yo‘lga chiqdi. Rasululloh sollallohu alayhi vasallam qayerda to‘xtasalar, men u zotga xizmat qilardim. Hadisda aytilishicha, so‘ng u zot yo‘lga tushdilar va Uhud ko‘ringanida: «Bu bizni sevadigan, biz ham uni sevadigan tog‘dir», dedilar.

Madinaga nazar tashlaganlarida esa: «Allohim, Ibrohim Makkani haram qilganidek, men ham uning ikki tog‘i orasidagi hududni haram qilaman. Allohim, ularga mudd va so’larida baraka ber», dedilar. Ikkovlari rivoyat qilgan boshqa lafzda: «Allohim, ularning o‘lchovlariga baraka ber, so’lariga va muddlariga baraka ber», deyiladi. Buxoriy: «Ya’ni, Madina ahliga», deb qo‘shimcha qilgan.

Ikkovlari Anasdan yana rivoyat qiladilar: Rasululloh sollallohu alayhi vasallam: «Allohim, Madinaga Makkaga bergan barakangdan ikki barobarini ber», dedilar.

Abdulloh ibn Zayd ibn Osim roziyallohu anhudan, u esa Payg‘ambar sollallohu alayhi vasallamdan rivoyat qiladi: «Ibrohim Makkani haram qildi va uning uchun duo qildi. Men ham Madinani Ibrohim Makkani haram qilganidek haram qildim va uning mudd hamda so’lariga Ibrohim Makkaga duo qilganidek duo qildim». Buxoriy bu hadisni shu lafz bilan, Muslim esa quyidagi lafz bilan rivoyat qilgan: «Rasululloh sollallohu alayhi vasallam: “Ibrohim Makkani haram qildi va uning ahlisi uchun duo qildi. Men esa Madinani Ibrohim Makkani haram qilganidek haram qildim.

Madinaning so’i va muddiga Ibrohim Makka ahliga duo qilganidek duo qildim”, dedilar».

Abu Sa’id roziyallohu anhudan rivoyat qilinishicha, Payg‘ambar sollallohu alayhi vasallam: «Allohim, Ibrohim Makkani haram qilib, uni daxlsiz qildi. Men ham Madinani ikki tog‘ oralig‘idagi hudud bilan haram qilaman: u yerda qon to‘kilmaydi, jang qilish uchun qurol ko‘tarilmaydi va tuya uchun yem sifatida shoxlari sindirilishidan boshqa maqsadda daraxtlari sindirilmaydi. Allohim, Madinamizga baraka ber. Allohim, so’imizga baraka ber.

Allohim, muddimizga baraka ber. Allohim, baraka ustiga yana ikki baraka ato et», dedilar». Bu hadisni Muslim rivoyat qilgan. Madinaning haramligi haqidagi hadislar ko‘p. Biz ulardan Ibrohim alayhissalom Makkani haram qilgani bilan bog‘liq bo‘lganlarini keltirdik, chunki ular ulug‘ oyatning mazmuniga mos keladi.

Alloh taolo osmonlar va yerni yaratishidan oldin Makkani haram qilganiga dalolat qiluvchi boshqa hadislar ham kelgan. Sahih Buxoriy va Muslimda Abdulloh ibn Abbos roziyallohu anhumo Rasululloh sollallohu alayhi vasallam Makka fath qilingan kuni shunday deganlarini rivoyat qiladi: «Albatta, bu shaharni Alloh osmonlar va yerni yaratgan kuni haram qilgan. U Allohning haram qilishi bilan Qiyomat kunigacha haramligicha qoladi. Mendan oldin hech kimga unda jang qilish halol qilinmagan, menga ham kunning bir soatidan boshqa vaqtda halol qilinmagan.

U Allohning haram qilishi bilan Qiyomat kunigacha haramdir. Uning tikanli o‘simliklari uzilmaydi, ov hayvonlari hurkitilmaydi, topib olingan narsasi esa uni egasiga e’lon qiladigan kishidan boshqaga olinmaydi va yovvoyi o‘tlari o‘rib olinmaydi». Abbos: «Ey Allohning Rasuli, izxir bundan mustasno bo‘lsin, chunki u hunarmandlarimiz va uylarimiz uchun kerak», dedi. U zot: «Izxir bundan mustasno», dedilar.

Bu Muslimning lafzidir. Buxoriy va Muslimda Abu Hurayradan ham shunga o‘xshash hadis rivoyat qilingan.

Shundan so‘ng Buxoriy: «Abon ibn Solih Hasan ibn Muslimdan, u Safiyya binti Shaybadan rivoyat qiladi: “Men Payg‘ambar sollallohu alayhi vasallamdan shunga o‘xshashini eshitdim”», deb keltirgan. Buxoriy muallaq holda keltirgan bu hadisni Imom Abu Abdulloh ibn Moja Muhammad ibn Abdulloh ibn Numayr, Yunus ibn Bukayr, Muhammad ibn Ishoq, Abon ibn Solih, Hasan ibn Muslim ibn Yannaq, Safiyya binti Shayba orqali rivoyat qilgan. Safiyya aytdi: «Fath yili Payg‘ambar sollallohu alayhi vasallamning xutba qilayotganlarini eshitdim. U zot: “Ey odamlar!

Alloh Makkani osmonlar va yerni yaratgan kuni haram qildi. U Qiyomat kunigacha haramdir: daraxtlari kesilmaydi, ov hayvonlari hurkitilmaydi va topib olingan narsasi uni egasiga e’lon qiladigan kishidan boshqaga olinmaydi”, dedilar. Abbos: “Izxir bundan mustasno, chunki u uylar va qabrlar uchun kerak”, dedi. Rasululloh sollallohu alayhi vasallam: “Izxir bundan mustasno”, dedilar».

Adaviy Abu Shurayh Amr ibn Sa’id Makkaga qo‘shin yuborayotganida unga: «Ey amir, Rasululloh sollallohu alayhi vasallam fathning ertasi kuni aytgan bir so‘zlarini sizga yetkazishimga ijozat bering. Uni quloqlarim eshitgan, qalbim yodlab olgan, u zot gapirayotganlarida ko‘zlarim ko‘rgan edi. Rasululloh sollallohu alayhi vasallam avval Allohga hamd aytib, Uni madh etdilar, so‘ng: “Makkani Alloh haram qilgan, odamlar emas. Allohga va oxirat kuniga iymon keltirgan kishiga u yerda qon to‘kish va daraxt kesish halol bo‘lmaydi.

Agar biror kishi Rasulullohning jang qilishlariga ruxsat berilganini bahona qilsa, unga: «Alloh O‘z Rasuli uchun ruxsat berdi, sizlar uchun ruxsat bermadi», deb ayting. Menga ham u yerda faqat kunduzning bir soatigina ruxsat berildi. Bugun uning hurmati kechagidek yana qaytdi. Hozir bo‘lganlar buni yo‘qlariga yetkazsin”, dedilar», deb aytdi.

Abu Shurayhdan: «Amr sizga nima dedi?» deb so‘ralganida, u: «Ey Abu Shurayh, men buni sendan yaxshiroq bilaman. Haram gunohkorga ham, qon to‘kib qochganga ham, jinoyat qilib qochganga ham boshpana bermaydi», dedi. Bu hadisni Buxoriy va Muslim rivoyat qilgan, bu esa Muslimning lafzidir.

Buni bilib olganimizdan so‘ng, Alloh Makkani osmonlar va yerni yaratgan kuni haram qilgani haqidagi hadislar bilan Ibrohim alayhissalom uni haram qilgani haqidagi hadislar o‘rtasida zidlik yo‘q. Chunki Ibrohim alayhissalom Allohning Makkaga doir hukmi va uni haram qilganini yetkazgan. Ibrohim alayhissalom Baytni qurishidan avval ham Makka Alloh huzurida haram shahar bo‘lgan. Xuddi shuningdek, Odam hali loy holida ekanida ham Muhammad sollallohu alayhi vasallam Alloh huzurida payg‘ambarlarning so‘nggisi qilib yozilgan edi.

Shunday bo‘lsa-da, Ibrohim alayhissalom: «Robbimiz, ularning orasidan o‘zlaridan bo‘lgan bir payg‘ambar yuborgin», deb duo qilgan. Alloh taolo uning duosini O‘zining azaliy ilmi va taqdirida belgilanganidek ijobat qilgan. Shu sababli hadisda ular: «Ey Allohning Rasuli, ishingizning boshlanishi haqida xabar bering», deyishganida, u zot: «Otam Ibrohimning duosi, Iso ibn Maryamning bashorati va onamning tushida undan Shom qasrlarini yoritgan bir nur chiqqanini ko‘rishi», deb javob berganlar. Ya’ni, ular u zotning payg‘ambarliklari zohir bo‘lishining boshlanishi haqida so‘ragan edilar. Bu, inshaalloh, yaqinda keladi.

Makkani Madinadan afzal ko‘rish masalasi — jumhur ulamolarning qarashi — yoki Molik va uning izdoshlarining qarashiga ko‘ra Madinani Makkadan afzal ko‘rish masalasi dalillari bilan boshqa o‘rinda bayon qilinadi, inshaalloh. Tavakkul qilinadigan Zot Allohdir.

Alloh taoloning: «Ibrohim: “Robbim, buni omonlikdagi bir shahar qilgin”, dedi», degan xabari, ya’ni, uni qo‘rquvdan omon, aholisini vahimaga solmaydigan qilgin, deganidir. Alloh buni shariat hukmi va taqdir jihatidan amalga oshirdi. Alloh taoloning: «Unga kirgan kishi omonda bo‘ladi» (Oli Imron, 97) hamda: «Axir ular atrofidagi odamlar tortib olinayotgan bir paytda, Biz [Makkani] tinch-harom joy qilib qo‘yganimizni ko‘rmadilarmi?» (Ankabut, 67), degan oyatlari va boshqa oyatlar ham shunga dalolat qiladi.

U yerda jang qilish taqiqlangani haqida hadislar yuqorida o‘tdi. Sahih Muslimda Jobir: «Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning: “Hech kimga Makkada qurol ko‘tarib yurish halol bo‘lmaydi”, deganlarini eshitdim», deydi.

Bu surada: «Robbim, buni omonlikdagi bir shahar qilgin», deyilgan. Ya’ni, mana shu joyni omonlikdagi shaharga aylantirgin. Bu o‘ringa mos keladi, chunki bu duo Ka’ba qurilishidan oldin aytilgan. Alloh Ibrohim surasida esa: «Ibrohim: “Robbim, bu shaharni omonlikdagi shahar qilgin”, deganini esla», deydi.

U yerda, Alloh bilguvchiroq, bu ikkinchi duo Bayt qurilib, uning aholisi u yerda qaror topganidan va Ismoil alayhissalomdan yoshi o‘n uch yil kichik bo‘lgan Ishoq tug‘ilganidan keyin qilingan bo‘lsa kerak. Shu sababli duo oxirida: «Keksaygan chog‘imda menga Ismoil va Ishoqni ato etgan Allohga hamd bo‘lsin. Albatta, Rabbim duoni eshitguvchidir», deyiladi (Ibrohim, 39).

Alloh taoloning: «Aholisidan Allohga va oxirat kuniga iymon keltirganlarini mevalardan rizqlantirgin», deganidan keyin: «U: “Kim kufr keltirsa, unga ozgina foydalanish imkonini beraman, so‘ng uni do‘zax azobiga majbur qilaman. U naqadar yomon manzil!” dedi», degani haqida Abu Ja’far ar-Roziy ar-Rabi’ ibn Anasdan, u Abu Oliya orqali Ubay ibn Ka’bdan rivoyat qiladi. Ubay ibn Ka’b: «“U: ‘Kim kufr keltirsa, unga ozgina foydalanish imkonini beraman, so‘ng uni do‘zax azobiga majbur qilaman.

U naqadar yomon manzil!’ dedi”, degani Alloh taoloning kalomidir», dedi. Mujohid va Ikrima ham shunday deganlar. Ibn Jarir rahimahulloh shu qarashni ma’qullagan.

Boshqa qiroatda: «U dedi: “Kim kufr keltirsa, unga ozgina foydalanish imkonini beraman, so‘ng uni do‘zax azobiga majbur qilaman...”» deb o‘qilgan. Bu qiroatdagi o‘qish mazkur so‘zlarni Ibrohim alayhissalom duosining davomi deb tushunadi. Abu Ja’far ar-Roziy ar-Rabi’ orqali Abu Oliya’dan rivoyat qilganidek, Ibn Abbos: «Bu Ibrohimning so‘zi. U Rabbidan: “Kim kufr keltirsa, unga ozgina foydalanish imkonini bergin”, deb so‘rayapti», der edi.

Abu Ja’far Layth ibn Abu Sulaym orqali Mujohiddan rivoyat qiladi: «“Kim kufr keltirsa, unga ozgina foydalanish imkonini beraman”, ya’ni, kofirni ham rizqlantiraman», dedi. «So‘ng uni do‘zax azobiga majbur qilaman. U naqadar yomon manzil!» Muhammad ibn Ishoq aytadi: Ibrohim alayhissalom Alloh valiylikni nasib etmaydigan kishilarni duosidan chiqarib, Allohga yuzlandi va Uni mahbub tutdi; Allohning amriga qarshi chiqqanlardan, o‘z zurriyotidan bo‘lsalar ham, yuz o‘girdi.

Chunki Alloh unga ularning orasidagi zolim kishi ahdiga erishmasligini bildirgan edi. Shunda Alloh: «Kim kufr keltirsa, Men solihni ham, fosiqni ham rizqlantiraman va unga ozgina foydalanish imkonini beraman», dedi.

Hotim ibn Ismoil Humayd al-Xarrotdan, u Ammor ad-Duhniydan, u Sa’id ibn Jubayrdan, u esa Ibn Abbosdan Alloh taoloning: «Robbim, bu shaharni omonlikdagi bir shahar qilgin va aholisidan Allohga hamda oxirat kuniga iymon keltirganlarini mevalardan rizqlantirgin», degan oyati haqida rivoyat qiladi. Ibn Abbos aytdi: «Ibrohim uni odamlarning barchasiga emas, faqat mo‘minlarga xos qilib so‘ragan edi. Shunda Alloh: “Kofirlarni ham mo‘minlarni rizqlantirganim kabi rizqlantiraman. Men yaratgan bandalarimni rizqsiz qoldiramanmi?!

Ularga ozgina foydalanish imkonini beraman, so‘ng do‘zax azobiga majbur qilaman. U naqadar yomon manzil!” deb vahiy qildi». So‘ng Ibn Abbos: «Barchasiga — bularning ham, ularning ham — Rabbingning ato etgan narsalaridan beramiz.

Rabbingning ato etishi to‘silgan emas», degan oyatni o‘qidi (Isro, 20). Bu rivoyatni Ibn Mardavayh keltirgan. Ikrima va Mujohiddan ham shunga o‘xshash rivoyat kelgan.

Bu, Alloh taoloning: «Allohga nisbatan yolg‘on to‘qiydiganlar najot topmaslar. Dunyoda ozgina foydalanishlari bor, so‘ng qaytishlari Bizning huzurimizga bo‘ladi. So‘ng kufr keltirganlari sababli ularga qattiq azobni tottiramiz» (Yunus, 69–70), degan so‘zlariga o‘xshaydi. Yana: «Kim kufr keltirsa, uning kufri seni g‘amgin qilmasin.

Ularning qaytishi Bizning huzurimizga bo‘ladi, bas, qilgan amallaridan xabar beramiz. Albatta, Alloh dillar ichidagi narsalarni bilguvchidir. Ularga ozgina foydalanish imkonini beramiz, so‘ng ularni og‘ir azobga majbur qilamiz» (Luqmon, 23–24), degan. Shuningdek: «Agar odamlar bir ummat bo‘lib qolishlari bo‘lmaganida, Rahmonga kufr keltiradiganlarning uylariga kumushdan shiftlar va ular ustiga chiqadigan zinapoyalar, uylariga eshiklar va ular suyanib o‘tiradigan so‘rilar hamda ziynatli narsalar qilib bergan bo‘lur edik.

Bularning barchasi dunyo hayotining matohidir, oxirat esa Rabbing huzurida taqvodorlarga xosdir» (Zuxruf, 33–35), degan.

«So‘ng uni do‘zax azobiga majbur qilaman. U naqadar yomon manzil!» — ya’ni, dunyo matohidan foydalanib, unda farovon hayot kechirganidan keyin uni do‘zax azobiga majburan olib boraman. Ma’nosi shuki, Alloh taolo kofirga muhlat beradi va uni kechiktiradi, so‘ng qudratli va g‘olib Zotning jazolashidek jazolaydi. Alloh taoloning: «Qanchadan qancha zolim qishloqlarga muhlat berdim, so‘ng ularni azobga oldim.

Qaytish esa Mening huzurimga bo‘ladi» (Haj, 48), degan so‘zi ham shunday. Sahihayn’da: «Hech kim Alloh kabi ozorli gaplarni eshitib sabr qilmaydi: ular Unga farzand nisbat beradilar, U esa ularga rizq beradi va ofiyat ato etadi», deyilgan. Yana Sahihayn’da: «Alloh zolimga muhlat berib turadi, nihoyat uni tutganida, qo‘yib yubormaydi», deyilgan. So‘ng u zot: «Rabbing qishloqlarni zolim holida ushlaganida, mana shunday ushlaydi.

Albatta, Uning jazosi alamli va qattiqdir», degan oyatni o‘qidilar (Hud, 102).

Ba’zilar «U dedi: “Kim kufr keltirsa, unga ozgina foydalanish imkonini beraman...”» deb o‘qigan va bu jumlani Ibrohimning duosi davomidan hisoblagan. Bu yetti qiroatga zid bo‘lgan shoz qiroatdir. Oyatlarning tartibi ham uning ma’nosini ko‘tarmaydi, Alloh bilguvchiroq. Jumhur qiroatida «dedi» so‘zidagi olmosh Alloh taologa qaytadi va oyatlarning oqimi ham shuni taqozo etadi.

Shoz qiroatda esa olmosh Ibrohimga qaytadi, bu esa kalomning tuzilishiga zid. Alloh taolo eng yaxshi bilguvchidir. Makkani haram qilish faqat Ibrohim Xalil alayhissalom tilidan bo‘lgan, deb hisoblaganlar shu qiroatni dalil qilganlar. Biroq Makka yer bilan birga yaratilganidan beri haram bo‘lib kelgan, degan qarash ravshanroq va kuchliroqdir.

Makkani omonlikdagi joy qilish haqidagi oyatlar: Oli Imron, 97; Ankabut, 67; Ibrohim, 35 va 39; Isro, 20; Yunus, 69–70; Luqmon, 23–24; Zuxruf, 33–35; Haj, 48; Hud, 102.

Al-Bag‘aviy tafsiri

Alloh taoloning: «Ibrohim: “Robbim, buni...”», degan oyatida «buni» degani Makka, deb ham, Haram, deb ham tafsir qilingan. «Omonlikdagi bir shahar» — ahli unda omon bo‘ladigan joy, deganidir. «Aholisini mevalardan rizqlantirgin» deb duo qilishining sababi shuki, u [Makka] ekin bitmaydigan vodiyda edi. Qissalarda aytilishicha, Toif Shom diyorlaridan biri bo‘lib, Urdun hududida joylashgan edi.

Ibrohim alayhissalom shu duoni qilganida, Alloh taolo Jabroil alayhissalomga uni ildizi bilan sug‘urib, Bayt atrofida yetti marta aylantirib, hozirgi joyiga qo‘yishni buyurdi. Makkadagi mevalarning ko‘pi shundan keladi.

«Aholisidan Allohga va oxirat kuniga iymon keltirganlarini» — bu faqat mo‘minlar uchun qilingan duo. «U dedi» — Alloh taolo dedi. «Kim kufr keltirsa, unga ozgina foydalanish imkonini beraman». Ibn Omir «fa’amatti’hu» so‘zini hamzani damma bilan, yengil shaklda; qolgan qorilar esa shaddali shaklda o‘qiganlar.

Ikkala shaklning ma’nosi bir. Ya’ni, Men kofirni ham ajali yetgunicha ozgina rizqlantiraman. Chunki Alloh taolo barcha maxluqlarga — mo‘minlariga ham, kofirlariga ham — rizq berishni va’da qilgan. Bu rizqni «ozgina» deb cheklashining sababi dunyo matohining ozligidir.

«So‘ng uni majbur qilaman» — ya’ni, oxiratda uni majburan olib boraman. «Do‘zax azobiga. U naqadar yomon manzil!» — ya’ni, borib yetadigan qaytish joyi naqadar yomon. Mujohid aytadi: «Maqomi Ibrohim yonidan bir kitob topilgan.

Unda shunday yozilgan edi: “Alloh Bakka [Makka]ni quyosh va oyni yaratgan kuni bunyod etdi; osmonlar va yerni yaratgan kuni uni haram qildi. Uni to‘g‘ri yo‘ldagi yetti farishta bilan o‘rab qo‘ydi. Uning rizqi uch yo‘ldan keladi. Uning go‘shti va suvida baraka bor”».