Ibrohim va Ismoilning duosi

Shayx Abdurahmon as-Sa’diy tafsiri

Ibrohim va Ismoil o‘zlari hamda zurriyotlari uchun Islomni so‘rab duo qildilar. Islomning asl mohiyati — qalbning Allohga bo‘ysunishi va Unga itoat etishidir; bu esa a’zolarning ham Unga bo‘ysunishini o‘z ichiga oladi. “Bizga ibodatlarimizni ko‘rsat” deganlari, ya’ni ularni ko‘z bilan ko‘rgandek qilib, bizga o‘rgatgin, demakdir. Bu yanada ta’sirliroqdir.

“Manosik”dan hajning barcha amallari nazarda tutilgan bo‘lishi mumkin; bunga matnning mazmuni va vaziyat dalolat qiladi. Yoki lafzning umumiyligiga ko‘ra, bundan ham kengroq ma’no — butun din va barcha ibodatlar nazarda tutilgan bo‘lishi mumkin. Zero, “nusuk” ibodat qilishni anglatadi, biroq urfda haj ibodatlariga nisbatan ko‘proq qo‘llanadi. Shunday qilib, ularning duosi foydali ilm va solih amalga muvaffaq etilishni so‘rashni anglatadi.

Banda kim bo‘lishidan qat’i nazar, albatta, kamchilikka yo‘l qo‘yadi va tavbaga muhtoj bo‘ladi. Shu sababli ular: “Tavbamizni qabul et. Albatta, Sen tavbalarni ko‘plab qabul etuvchi, rahimli Zotsan”, dedilar.

Ey Muhammad, Ibrohim va Ismoil Baytning poydevorlarini ko‘tarayotgan, bu ulug‘ ishni davom ettirayotgan paytlarini esla. Ularning holi qo‘rquv va umid orasida edi: ular shunday ulug‘ ishni bajarayotgan bo‘lsalar-da, undan katta foyda hosil bo‘lishi uchun Allohdan amallarini qabul etishini so‘radilar.

Imom Ibn Kasir tafsiri

Alloh taoloning: “Ibrohim Baytning poydevorlarini ko‘tarayotganida Ismoil bilan birga: «Robbimiz, bizdan qabul et. Albatta, Sen eshituvchi va biluvchisan. Robbimiz, ikkovimizni O‘zingga musulmon qilgin va zurriyotimizdan ham O‘zingga musulmon ummat qilgin. Bizga ibodatlarimizni ko‘rsatgin va tavbamizni qabul etgin.

Albatta, Sen tavbalarni ko‘plab qabul etuvchi, rahimlisan», deganlarini esla”, degan oyati haqida.

“Qavoid” — “qoida” so‘zining ko‘pligi bo‘lib, ustun va poydevor ma’nosini anglatadi. Alloh taolo: “Ey Muhammad, qavmingga Ibrohim va Ismoil alayhimas-salomning Baytni qurib, uning poydevorlarini ko‘targanlarini esla”, demoqda. Ular: “Robbimiz, bizdan qabul et. Albatta, Sen eshituvchi va biluvchisan”, der edilar.

Ular solih amalni bajarayotgan bo‘lsalar-da, Alloh taolodan uni qabul etishini so‘rar edilar.

Ibn Abu Hotim Makkalik Muhammad ibn Yazid ibn Xunayzdan, u Vahb ibn al-Varddan rivoyat qiladi: Vahb ibn al-Vard “Ibrohim Baytning poydevorlarini ko‘tarayotganida Ismoil bilan birga: «Robbimiz, bizdan qabul et...»” oyatini o‘qidi-da, yig‘lab: “Rahmonning do‘sti, Rahmonning Bayti ustunlarini ko‘tarib turibsan, ammo amaling qabul qilinmasligidan xavotirdasan”, dedi. Bu Alloh taolo ixlosli mo‘minlarning holatini bayon qilgan ushbu oyatga o‘xshaydi: “Ular bergan narsalarini berurlar, qalblari esa qo‘rqinchda...”

Ya’ni sadaqa, nafaqa va boshqa yaqinlik amallarini qiladilar, biroq ulardan qabul qilinmasligidan qo‘rqadilar. Oisha roziyallohu anho orqali Rasululloh sollallohu alayhi vasallamdan rivoyat qilingan sahih hadisda ham shunday keladi; uning tafsiloti o‘z o‘rnida keladi.

Ba’zi mufassirlar poydevorlarni Ibrohim ko‘targan, duo qilgan esa Ismoil bo‘lgan, deganlar. To‘g‘ri fikr shuki, ikkovlari ham qurib, birgalikda duo qilganlar; bu haqda quyida bayon qilinadi. Imom Buxoriy bu yerda hadis rivoyat qilib, so‘ng bunga taalluqli xabarlarni keltirgan.

Buxoriy rahimahulloh aytadi: Bizga Abdulloh ibn Muhammad rivoyat qildi, unga Abdurazzoq, unga Ma’mar, unga Ayyub as-Saxtiyoniy hamda Kasir ibn Kasir ibn al-Muttalib ibn Abu Vadoa rivoyat qildi — ulardan biri ikkinchisining rivoyatiga qo‘shimcha qilgan — ularga Sa’id ibn Jubayr, unga Ibn Abbos roziyallohu anhumo rivoyat qilib aytdi: “Ayollar orasida belbog‘ni birinchi bo‘lib Ismoilning onasi taqqan. U Sora uning izini ko‘rmasin deb belbog‘ taqib olgan edi. So‘ng Ibrohim alayhissalom uni va emizikli o‘g‘li Ismoilni olib kelib, o‘sha paytda Masjidning yuqori qismida, Zamzam ustidagi bir daraxt tagiga qo‘ydi.

O‘sha vaqtda Makkada hech kim yo‘q, u yerda suv ham bo‘lmagan. Ularni shu joyga qo‘yib, yonlariga xurmo solingan bir mesh va suvli mesh qo‘ydi. Keyin ortiga qaytib, jo‘nab ketdi.

Ismoilning onasi uning ortidan yurib: «Ey Ibrohim, odam yashamaydigan, hech narsasi bo‘lmagan bu vodiyda bizni kimga tashlab ketyapsan?» dedi. Buni unga qayta-qayta aytdi, ammo Ibrohim unga qaramadi. Shunda u: «Buni senga Alloh buyurdimi?»

dedi. Ibrohim: «Ha», dedi. Ismoilning onasi: «Unday bo‘lsa, U bizni zoye qilmaydi», dedi-da, qaytib ketdi.

Ibrohim alayhissalom odamlar ularni ko‘rmaydigan dovonga yetgach, yuzini Bayt tomonga burib, qo‘llarini ko‘tardi va ushbu duolarni qildi: «Robbimiz, men zurriyotimdan bir qismini ekin o‘smaydigan vodiyga, Muqaddas Bayting huzuriga joylashtirdim. Robbimiz, namozni ado etsinlar. Bas, odamlarning qalblaridan bir qismini ularga moyil qilgin va ularga mevalardan rizq bergin. Shoyad shukr qilsalar» (Ibrohim, 37).

Ismoilning onasi Ismoilni emizib, o‘sha suvdan ichib turdi. Meshdagi suv tugagach, u ham, o‘g‘li ham chanqadi. U o‘g‘lining qiynalib tipirchilayotganini — yoki rivoyat qiluvchining aytishicha, yerga urilayotganini — ko‘rib turdi. Uni ko‘rishga ko‘zi chidamay, yo‘lga tushdi.

O‘ziga eng yaqin tog‘ Safoni topib, uning ustiga chiqdi va vodiyga qarab, biror kishini ko‘rarmikanman, deb qaradi, ammo hech kimni ko‘rmadi. Safodan tushib, vodiyga yetganida, kiyimining etagini ko‘tarib, qiynalgan odamdek yugurib vodiydan o‘tdi. So‘ng Marvaga yetib, uning ustiga chiqdi va biror kishini ko‘rarmikanman, deb qaradi, ammo hech kimni ko‘rmadi. Buni yetti marta takrorladi”.

Ibn Abbos aytdi: “Payg‘ambar sollallohu alayhi vasallam: «Shuning uchun odamlar bu ikki tepalik orasida sa’y qiladilar», dedilar.

U Marvaga chiqqanida bir ovoz eshitdi. O‘ziga: “Jim bo‘l”, dedi, so‘ng quloq soldi va yana ovoz eshitdi. Shunda: «Agar madad bera olsang, ovozingni eshittirding», dedi. Qarasa, Zamzam joyida bir farishta turardi. U tovoni bilan — yoki qanoti bilan — yerga urdi, suv ko‘rindi.

Ismoilning onasi suvni atrofini qo‘llari bilan to‘sib, idishiga ola boshladi. Suv esa undan olgan sari qaynab chiqaverdi. Ibn Abbos aytdi: Payg‘ambar sollallohu alayhi vasallam: «Alloh Ismoilning onasiga rahm qilsin. Agar u Zamzamni o‘z holiga qo‘yganida — yoki suvni olmaganida — Zamzam oqar buloq bo‘lardi», dedilar.

U suvdan ichdi va bolasini emizdi. Farishta unga: «Zoye bo‘lishdan qo‘rqma. Bu yerda Allohning Bayti bor. Uni bu bola otasi bilan birga quradi. Alloh o‘z ahlini zoye qilmaydi», dedi.

Bayt yer yuzidan tepalik kabi baland edi. Sel uning o‘ng va chap tomonidan oqib o‘tardi. Shu holatda turganida Jurhum qabilasidan bir guruh yoki bir xonadon Kado yo‘lidan kelib, Makkaga tushdi. Ular suv atrofida aylanib yurgan bir qushni ko‘rdilar.

“Bu qush, albatta, suv ustida aylanmoqda. Biz bu vodiyda suv yo‘qligini bilardik”, dedilar. Bir yoki ikki choparni yubordilar. Ular suvni ko‘rib, xabar berishdi. Shunda boshqalar ham kelishdi. O‘sha paytda Ismoilning onasi suv yonida edi.

Ular: «Yoninga tushishimizga ruxsat berasanmi?» dedilar. U: «Ha, lekin suvga egalik da’vo qilmaysizlar», dedi. Ular: «Mayli», deyishdi.

Ibn Abbos aytdi: Payg‘ambar sollallohu alayhi vasallam: «Ismoilning onasi odamlar bilan birga bo‘lishni yaxshi ko‘rardi; shu bois ular kelgani unga ma’qul bo‘ldi», dedilar. Ular shu yerga tushib, o‘z oilalarini ham olib kelishdi. U yerda bir necha xonadon yashay boshladi. Bola ulg‘ayib, ulardan arab tilini o‘rgandi.

Ular uni yoqtirib, undan mamnun bo‘lishdi. Balog‘atga yetgach, unga o‘zlaridan bir ayolni nikohlab berishdi.

Ismoilning onasi vafot etdi. Ibrohim Ismoil uylanganidan keyin kelib, o‘z qoldirganlarini ko‘rib ketmoqchi bo‘ldi, ammo Ismoilni topmadi. Xotinidan u haqda so‘raganida, u: «Bizga rizq izlab ketdi», dedi. Keyin Ibrohim ularning turmushi va ahvolini so‘radi.

Ayol: «Biz juda qiynalib, tanglikda yashayapmiz», deb shikoyat qildi. Ibrohim: «Ering kelganda unga salom ayt va uyining ostonasini o‘zgartirsin, deb ayt», dedi. Ismoil kelganida, go‘yo bir narsani sezdi. «Sizlarning oldingizga biror kishi keldimi?»

deb so‘radi. Xotini: «Ha, falon-falon ko‘rinishdagi bir kishi kelib, seni so‘radi. Men unga xabar berdim. Turmushimiz qandayligini ham so‘radi, unga qiynalib, tanglikda ekanimizni aytdim», dedi. Ismoil: «Senga biror vasiyat qildimi?»

deb so‘radi. Ayol: «Ha, senga salom aytishimni va uyingning ostonasini o‘zgartirishingni aytdi», dedi. Ismoil: «U mening otam. U menga sen bilan ajrashishimni buyuribdi. O‘z oilangga ket», dedi. U xotinini taloq qilib, ulardan boshqa ayolga uylandi.

Ibrohim Alloh xohlagan muddat davomida kelmay turdi, so‘ng yana keldi, ammo Ismoilni topmadi. Xotinining oldiga kirib, undan Ismoilni so‘radi. U: «Bizga rizq izlab ketdi», dedi. «Ahvolingiz qanday?» deb, turmushlari va yashash tarzlarini so‘radi.

Ayol: «Yaxshi, farovonmiz», deb Allohga hamd aytdi. Ibrohim: «Taomingiz nima?» deb so‘radi. U: «Go‘sht», dedi. «Ichimligingiz-chi?» dedi. «Suv», deb javob berdi. Ibrohim: «Allohim, go‘sht va suvlari bilan ularga baraka bergin», dedi.

Payg‘ambar sollallohu alayhi vasallam: «O‘sha paytda ularda don yo‘q edi. Agar don bo‘lganida, u uchun ham duo qilardi. Makkadan boshqa joyda bu ikkisidan boshqasi bilan kifoyalangan kishiga ular muvofiq kelmaydi», dedilar.

So‘ng Ibrohim: «Ering kelganda unga salom ayt va ostonasini mustahkam tutsin, deb ayt», dedi. Ismoil kelgach: «Sizlarning oldingizga biror kishi keldimi?» deb so‘radi. Xotini: «Ha, chiroyli qiyofali bir kishi keldi», deb uni maqtadi va Ismoil haqida so‘raganini aytdi.

U bizning ahvolimizni so‘radi, men unga yaxshi ekanimizni aytdim», dedi. Ismoil: «Senga biror narsa tayinladimi?» deb so‘radi. Xotini: «Ha, senga salom yo‘lladi va uying ostonasini mustahkam tutishingni buyurdi», dedi. Ismoil: «U mening otam.

Sen ostonamsan. U menga seni nikohimda saqlashimni buyuribdi», dedi.

Ibrohim Alloh xohlagan muddat davomida kelmay turdi, so‘ng qaytib kelganida, Ismoilni Zamzam yaqinidagi bir daraxt tagida o‘q yasayotganini ko‘rdi. Ismoil uni ko‘rib, o‘rnidan turdi. Ota bilan bola bir-biriga qanday munosabatda bo‘lsa, shunday ko‘rishdilar. Ibrohim: «Ey Ismoil, Alloh menga bir ishni buyurdi», dedi.

Ismoil: «Robbing senga nimani buyurgan bo‘lsa, shuni qil», dedi. Ibrohim: «Menga yordam berasanmi?» deb so‘radi. Ismoil: «Yordam beraman», dedi. Ibrohim: «Alloh menga shu yerda Bayt qurishni buyurdi», deb atrofidan balandroq bir tepalikni ko‘rsatdi.

Shu paytda ikkovlari Baytning poydevorlarini ko‘tarishga kirishdilar. Ismoil tosh keltirar, Ibrohim qurardi. Bino balandlashgach, Ibrohim bu toshni olib kelib qo‘ydi-da, uning ustiga chiqib qurdi, Ismoil esa unga tosh uzatib turdi. Ikkovlari: «Robbimiz, bizdan qabul et.

Albatta, Sen eshituvchi va biluvchisan», der edilar”. Ular Baytni aylanib qurayotganlarida ham shu duoni takrorladilar.

Bu rivoyatni Ibn Abu Hotim Abu Abdulloh Muhammad ibn Hammad az-Zahraniy orqali, Ibn Jarir esa Ahmad ibn Sobit ar-Roziy orqali, ikkalasi ham Abdurazzoqdan, yuqoridagi sanad bilan qisqaroq shaklda rivoyat qilgan. Abu Bakr ibn Mardavayh ham Ismoil ibn Ali ibn Ismoil, Bishr ibn Muso, Ahmad ibn Muhammad al-Azraqiy, Muslim ibn Xolid az-Zanjiy va Abdulmalik ibn Jurayj orqali Kasir ibn Kasirdan rivoyat qiladi. Kasir aytadi: «Men, Usmon ibn Abu Sulaymon va Abdulloh ibn Abdurrahmon ibn Abu Husayn bir guruh odamlar bilan tunda masjidning yuqori qismida Sa’id ibn Jubayr bilan birga edik.

Sa’id ibn Jubayr: “Meni ko‘rmay qolishingizdan oldin mendan so‘rang”, dedi. Undan Maqom haqida so‘rashdi. U Ibn Abbosdan eshitgan uzun hadisni aytib berdi».

Keyin Buxoriy shunday deydi: Bizga Abdulloh ibn Muhammad rivoyat qildi, unga Abu Omir Abdulmalik ibn Amr, unga Ibrohim ibn Nofi’, unga Kasir ibn Kasir, unga Sa’id ibn Jubayr, unga Ibn Abbos rivoyat qildi: «Ibrohim bilan oilasi o‘rtasida bo‘lgan voqeadan so‘ng, u Ismoil va uning onasini olib chiqdi. Ularning yonida suv solingan mesh bor edi. Ismoilning onasi meshdan suv ichib turar, uning sutidan bolaga sut kelardi. Ular Makkaga yetib kelgach, Ibrohim ularni bir daraxt tagiga qo‘yib, oilasi huzuriga qaytdi.

Ismoilning onasi ortidan yurib, Kado dovoniga yetganlarida: “Ey Ibrohim, bizni kimga tashlab ketyapsan?” deb chaqirdi. Ibrohim: “Allohga”, dedi. U: “Allohga rozi bo‘ldim”, dedi. Keyin qaytib borib, meshdagi suvdan ichdi, bolaga esa suti kelib turdi.

Suv tugagach, u: “Borsam, balki biror kishini ko‘rarman”, deb ketdi. Safoga chiqib, qaradi, ammo hech kimni ko‘rmadi. Vodiydan o‘tib Marvaga yetdi va shu ishni bir necha bor takrorladi. So‘ng: “Borsam, bolaning ahvoli qanday ekanini ko‘rarman”, dedi.

Borib qarasa, bola o‘lim talvasasidagi kabi hansirab yotardi. Bunga ko‘zi chidamay, yana: “Borsam, biror kishini ko‘rarman”, dedi. Safoga chiqib qaradi, hech kimni ko‘rmadi. Yetti marta yurib bo‘lgach, “Borsam, bolaning ahvoli qanday ekanini ko‘rarman”, dedi.

Shu payt bir ovoz eshitildi. U: “Agar biror yaxshiliging bo‘lsa, madad ber!” dedi. Qarasaki, Jabroil alayhissalom ekan. U tovoni bilan yerga bosdi. Suv otilib chiqdi. Ismoilning onasi dovdirab qoldi va suvni atrofiga to‘sa boshladi».

Abu al-Qosim sollallohu alayhi vasallam: «Agar uni o‘z holiga qo‘yganida, suv yer yuziga chiqib oqardi», dedilar.

U suvdan ichib, bolaga suti kelib turdi. Jurhumdan bir guruh odamlar vodiyning ichidan o‘tib ketayotganlarida, bir qushni ko‘rib, bu yerdagi holatdan ajablandilar. «Qush faqat suv bo‘lgan joyda bo‘ladi», deyishdi. Choparlarini yuborib, u suvni ko‘rdi va xabar berdi.

Ular Ismoilning onasining oldiga kelib: «Ey Ismoilning onasi, yoningda yashashimizga ruxsat berasanmi?» dedilar. Uning o‘g‘li ulg‘ayib, ular orasidan bir ayolga uylandi.

Keyin Ibrohimga oilasini ko‘rgani borish fikri keldi. U kelib salom berdi-da: «Ismoil qayerda?» deb so‘radi. Xotini: «Ovga ketdi», dedi. Ibrohim: «Kelganida unga: “Uying ostonasini o‘zgartir”, deb ayt», dedi. Ismoil kelgach, xotini unga bo‘lgan gapni aytdi. Ismoil: «Sen o‘sha kishisan. O‘z oilangga ket», dedi.

Keyin Ibrohim yana oilasini ko‘rgani kelib, Ismoilni so‘radi. Xotini: «Ovga ketdi», dedi. «Tushib, ovqatlanib-ichmaysanmi?» deb so‘radi. Ibrohim: «Taomingiz va ichimligingiz nima?» dedi. Xotini: «Taomimiz go‘sht, ichimligimiz suv», deb javob berdi.

Ibrohim: «Allohim, taomlari va ichimliklariga baraka ber», dedi. Abu al-Qosim sollallohu alayhi vasallam: «Bu Ibrohimning duosi bilan berilgan barakadir», dedilar.

So‘ng Ibrohim yana ularni ko‘rgani keldi. Zamzam ortida o‘q yasab o‘tirgan Ismoil bilan uchrashdi. U: «Ey Ismoil, Robbing menga O‘zi uchun bir Bayt qurishni buyurdi», dedi. Ismoil: «Robbingga itoat et», dedi. Ibrohim: «Bu ishda menga yordam berishingni ham buyurdi», dedi.

Ismoil: «Unday bo‘lsa, bajaraman», dedi yoki shunga o‘xshash gap aytdi. Ikkovlari qurishga kirishdilar. Ibrohim qurdi, Ismoil esa unga tosh uzatib turdi. Ular: «Robbimiz, bizdan qabul et. Albatta, Sen eshituvchi va biluvchisan», der edilar.

Bino balandlashib, keksaygan Ibrohim tosh ko‘tarishga qiynalgach, Maqom toshining ustiga chiqib, Ismoilga tosh uzatib turdi. Ular yana shu duoni aytardilar».

Buxoriy bu rivoyatni “Payg‘ambarlar” kitobida ikki yo‘l bilan keltirgan. Hofiz Abu Abdulloh al-Hokim esa “Al-Mustadrak” kitobida Abu al-Abbos al-Asamm, Muhammad ibn Sinan al-Qazzaz, Abu Ali Ubaydulloh ibn Abdulmajid al-Hanafiy va Ibrohim ibn Nofi’ orqali rivoyat qilib: «Ikki shayx shartiga ko‘ra sahih, ammo ular rivoyat qilmagan», degan. Holbuki, yuqorida ko‘ringanidek, Buxoriy Ibrohim ibn Nofi’ning rivoyatini keltirgan, biroq unda qurbonlik voqeasini zikr qilmagan. Sahih hadisda qo‘chqorning ikki shoxi Ka’baga osib qo‘yilgani kelgan.

Ibrohim alayhissalom Buroqda Makkadagi oilasini tez-tez ziyorat qilib, so‘ng muqaddas yerlardagi oilasining oldiga qaytgani ham rivoyat qilingan. Alloh bilguvchiroq. Hadisning Rasululloh sollallohu alayhi vasallamga nisbat berilgan qismi, Ibn Abbos ochiq bayon qilgan joylardir.

Bu rivoyat mazmunining ayrim qismlariga Amir al-mo‘minin Ali ibn Abu Tolibdan xilof xabar kelgan. Ibn Jarir aytadi: Muhammad ibn Bashshor va Muhammad ibn al-Muthannodan rivoyat qilindi, ikkoviga Muammal, unga Sufyon, unga Abu Ishoq, unga Horisa ibn Mudrib, unga Ali ibn Abu Tolib rivoyat qildi: «Ibrohimga Baytni qurish buyurilganda, u Ismoil va Hojar bilan chiqdi. Makkaga kelib, Bayt o‘rnida boshga o‘xshash narsali bir bulutni ko‘rdi. Bulut unga: “Ey Ibrohim, soyam tushgan joyga, belgilangan o‘lchamda qur; oshirma ham, kamaytirma ham”, dedi.

Qurib bo‘lgach, u Ismoil va Hojarni qoldirib ketdi. Hojar: “Ey Ibrohim, bizni kimga topshiryapsan?” dedi. U: “Allohga”, dedi. Hojar: “Unday bo‘lsa, ketaver, U bizni zoye qilmaydi”, dedi.

Ismoil qattiq chanqadi. Hojar Safoga chiqib, qaradi, hech narsa ko‘rmadi. Marvaga borib, u yerda ham hech narsa ko‘rmadi. Safoga qaytib, keyin yana Marvaga bordi. Buni yetti marta takrorladi. So‘ng: “Ey Ismoil, meni ko‘rmaydigan joyda vafot et”, dedi.

Uning oldiga kelganida, u chanqoqlikdan oyog‘i bilan yerni tirnab yotardi. Jabroil unga nido qilib: “Sen kimsan?” deb so‘radi. Hojar: “Ibrohimning o‘g‘li Ismoilning onasiman”, dedi. Jabroil: “Sizlarni kimga topshirdi?” deb so‘radi.

Hojar: “Allohga”, dedi. Jabroil: “U sizlarni kifoya qiluvchiga topshiribdi”, dedi. Bola barmog‘i bilan yerni kavladi va Zamzam otilib chiqdi. Hojar suvni to‘sib turdi. Jabroil: “Uni qo‘yib yubor, bu suv chanqoqni qondiradi”, dedi».

Bu rivoyatda Ibrohim ularni tark etishidan oldin Baytni qurgani aytilgan. Agar rivoyat mahfuz bo‘lsa, avval uning atrofiga devor yoki to‘siq qo‘ygan bo‘lishi, lekin binoni to‘liq balandlatmagan bo‘lishi mumkin. Ismoil ulg‘aygach, ikkovlari uni qurganlar. Alloh taolo aytganidek.

Ibn Jarir aytadi: Hinnod ibn as-Sariy bizga, Abu al-Ahvas unga, Simok unga, Xolid ibn Ar’ara unga rivoyat qilib aytdi: Bir kishi Ali roziyallohu anhuning oldiga kelib: «Bayt yer yuzida qurilgan birinchi uymi?» deb so‘radi. Ali: «Yo‘q, ammo unda baraka berilgan birinchi uy; unda Ibrohimning Maqomi bor, unga kirgan kishi omon bo‘ladi. Xohlasang, uning qanday qurilganini aytib beraman: Alloh Ibrohimga yer yuzida Men uchun bir uy qurishni vahiy qildi.

Ibrohim bundan qiynaldi. Alloh unga ikki boshli, aylanib esuvchi shamolga o‘xshash sokinani yubordi. Bir boshi ikkinchisining ortidan yurdi va Makkaga yetgach, Bayt joyini qalqon bukilgandek qilib o‘rab oldi. Alloh Ibrohimga sokina to‘xtagan joyda qurishni buyurdi.

Ibrohim qurganida bir tosh yetmay qoldi. Bola biror narsa izlab ketgan edi. Ibrohim: “Menga aytganimdek bir tosh topib kel”, dedi. Bola tosh izlab ketdi. Qaytib kelganida Ibrohim Qora toshni o‘z joyiga o‘rnatib qo‘ygan ekan.

Bola: “Ey otajon, bu toshni sizga kim olib keldi?” deb so‘radi. Ibrohim: “Qurishingga suyanmaydigan Zot olib keldi. Jabroil alayhissalom uni osmondan olib tushdi”, dedi». So‘ng ular Baytni bitirdilar.

Ibn Abu Hotim aytadi: Otam bizga, Amr ibn Rofi’ unga, Abdulvahhob ibn Muoviya unga, Abdulmo‘min ibn Xolid unga, Ulbo ibn Ahmar unga rivoyat qildi: Zulqarnayn Makkaga kelib, Ibrohim va Ismoil besh tog‘dan Bayt poydevorlarini qurayotganini ko‘rdi. U: «Ikkovingiz Mening yerimda nima qilyapsiz?» dedi. Ikkovlari: «Biz buyruqqa bo‘ysunuvchi bandalarmiz.

Bizga bu Ka’bani qurish buyurildi», dedilar. Zulqarnayn: «Da’volaringizga dalil keltiringlar», dedi. Shunda beshta qo‘chqor turib: «Biz Ibrohim va Ismoil buyruqqa bo‘ysunuvchi ikki banda ekaniga, ularga bu Ka’bani qurish buyurilganiga guvohlik beramiz», dedi. Zulqarnayn: «Rozi bo‘ldim va taslim bo‘ldim», dedi-da, yo‘lida davom etdi.

Azraqiy “Makka tarixi”da Zulqarnayn Ibrohim bilan Baytni tavof qilganini zikr qilgan. Bu uning Ibrohimdan oldin yashaganiga dalolat qiladi. Alloh bilguvchiroq.

Buxoriy rahimahulloh: Allohning “Ibrohim Baytning poydevorlarini ko‘tarayotganida Ismoil bilan birga...” degan oyatidagi “qavoid” — Baytning asosi, uning birlik shakli “qoida”dir. “Qavoid min an-niso” esa o‘tirib qolgan ayollar, uning birlik shakli “qoida”dir, deydi.

Bizga Ismoil rivoyat qildi, unga Molik, unga Ibn Shihob, unga Solim ibn Abdulloh rivoyat qilib, Abdulloh ibn Muhammad ibn Abu Bakr Oisha, Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning zavjalari roziyallohu anho orqali Abdulloh ibn Umarga xabar berganini aytdi: Rasululloh sollallohu alayhi vasallam: «Qavming Baytni qurganida Ibrohimning poydevorlaridan bir qismini qoldirganini bilmaysanmi?» dedilar. Men: «Ey Allohning Rasuli, uni Ibrohimning poydevorlariga qaytarmaysizmi?» dedim.

U zot: «Qavming kufrdan yaqinda chiqqan bo‘lmaganida, shunday qilardim», dedilar. Abdulloh ibn Umar: «Agar Oisha buni Rasululloh sollallohu alayhi vasallamdan eshitgan bo‘lsa, Rasulullohning Hijrga yaqin ikki ruknni istilom qilmay qo‘yganlariga boshqa sabab ko‘rmayman: Bayt Ibrohim alayhissalom poydevorlari asosida to‘liq qurilmagan», dedi.

Buxoriy bu hadisni “Haj” kitobida Qa’nabiydan, “Payg‘ambarlar xabarlari” kitobida Abdulloh ibn Yusufdan rivoyat qilgan. Muslim Yahyo ibn Yahyo va Ibn Vahb yo‘li bilan, Nasoiy esa Abdurrahmon ibn al-Qosim yo‘li bilan, barchasi Molikdan rivoyat qilgan. Muslim Nofi’ orqali ham rivoyat qilib, u Abdulloh ibn Abu Bakr ibn Abu Quhofa Abdulloh ibn Umar orqali Oishadan, u esa Payg‘ambar sollallohu alayhi vasallamdan eshitganini aytadi: «Qavming johiliyatdan — yoki kufrdan — yaqinda chiqqan bo‘lmaganida, Ka’baning xazinasini Alloh yo‘lida sarflar, eshigini yerga teng qilgan va Hijrni ichiga kiritgan bo‘lardim».

Buxoriy aytadi: Ubaydulloh ibn Muso bizga, Isroil unga, Abu Ishoq unga, Asvad unga rivoyat qilib aytdi: Ibn Zubayr menga: «Oisha senga ko‘p sirli hadislarni aytardi. Ka’ba haqida senga nima degan?» deb so‘radi. Men: «U menga: “Payg‘ambar sollallohu alayhi vasallam: ‘Ey Oisha, qavming yaqinda kufrdan chiqqan bo‘lmaganida...’ deganlar”, dedi», deb javob berdim.

Ibn Zubayr: «Agar shunday bo‘lsa, Ka’bani buzib, unga odamlar kiradigan bir eshik va chiqadigan boshqa eshik qilaman», dedi. U shunday qildi. Bu hadisni faqat Buxoriy rivoyat qilgan va uni “Sahih”ining “Ilm” kitobida keltirgan.

Muslim “Sahih”ida aytadi: Yahyo ibn Yahyo bizga, Abu Muoviya unga, Hishom ibn Urva unga, otasi unga, Oisha roziyallohu anho rivoyat qilib aytdi: Rasululloh sollallohu alayhi vasallam menga: «Qavming kufrdan chiqqaniga ko‘p bo‘lmaganida, Ka’bani buzib, Ibrohim poydevori asosida qayta qurgan bo‘lardim. Quraysh Baytni qurganida undan bir qismini qisqartirgan», dedilar. Bu hadisni Muslim Ibn Numayrdan ham, u Hishomdan, shu sanad bilan rivoyat qilgan.

Muslim yana Muhammad ibn Hotimdan, u Ibn Mahdiydan, u Sulaym ibn Hayyondan, u Sa’id — ya’ni Ibn Minodan — rivoyat qiladi. U Abdulloh ibn Zubayrning: «Xolam Oisha roziyallohu anho menga Rasululloh sollallohu alayhi vasallam: “Ey Oisha, qavming shirkdan yaqinda chiqqan bo‘lmaganida, Ka’bani buzib, yerga teng qilib qo‘yar, unga sharq va g‘arb tomondan ikkita eshik qilardim. Hijrdan olti ziro’ qo‘shardim, chunki Quraysh Ka’bani qurganida uning bir qismini qisqartirgan”, deganlarini aytgan», deganini eshitdim, deydi. Bu rivoyatni ham faqat Muslim keltirgan.

Ibrohim Xalilulloh alayhissalomdan ancha vaqt o‘tgach, Rasululloh sollallohu alayhi vasallam payg‘ambar bo‘lishlaridan besh yil avval Quraysh Ka’bani qayta qurgan. Rasululloh sollallohu alayhi vasallam o‘shanda o‘ttiz besh yoshda edilar va tosh tashishda ular bilan birga qatnashganlar. U zotga Allohning salavoti va salomi qiyomat kunigacha bo‘lsin.

Muhammad ibn Ishoq ibn Yasor “Siyra”da aytadi: Rasululloh sollallohu alayhi vasallam o‘ttiz besh yoshga yetganlarida, Quraysh Ka’bani qurish uchun birlashdi. Ular Ka’baning tomini yopmoqchi edilar, ammo uni buzishga qo‘rqishardi. Chunki u odam bo‘yidan baland bo‘lmagan toshlar uyumi edi. Uni balandlatib, tom yopmoqchi bo‘lishdi.

Bunga sabab, bir guruh odamlar Ka’baning xazinasini o‘g‘irlagan edi. Xazina Ka’baning ichidagi quduqda saqlanar edi. Xazina Xuzo’aning Banu Mulayh ibn Amr qabilasidan Duwayk ismli bir kishining oldidan topildi va Quraysh uning qo‘lini kesdi. Odamlar xazinani o‘g‘irlaganlar uni Duwayk oldiga qo‘ygan, deb hisoblar edilar.

Rim savdogariga tegishli bir kema Jiddaga kelib, halokatga uchradi. Quraysh uning yog‘ochlarini olib, Ka’ba tomini yopishga tayyorladi. Makkada ularga kerakli ishlarning bir qismini tayyorlab beradigan misrlik duradgor bor edi. Har kuni Ka’baga keltirilgan nazrlar tashlanadigan quduqdan bir ilon chiqib, Ka’baning devoriga chiqib olardi.

Odamlar undan qo‘rqishardi. Chunki unga yaqinlashgan kishiga ilon o‘zini tarang tortib, pishqirar va og‘zini ochardi. Bir kuni u odatdagidek Ka’ba devorida turganida, Alloh bir qushni yubordi. Qush uni changallab olib ketdi.

Quraysh: «Alloh bizning niyatimizdan rozi bo‘lgan bo‘lsa kerak. Bizda ishni puxta biladigan usta va yog‘och bor, Alloh esa ilondan xalos qildi», dedi.

Ka’bani buzish va qurish haqida qaror qilganlarida, Abu Vahb ibn Amr ibn Oiz ibn Abd ibn Imron ibn Maxzum Ka’badan bir toshni oldi. Tosh qo‘lidan otilib chiqib, yana o‘z joyiga qaytdi. U: «Ey Quraysh jamoasi, qurilishga faqat halol molingizni kiriting. Fohishalikdan olingan mahr, ribo savdosi va odamlarning haqqi bilan olingan molni unga kiritmang», dedi.

Ibn Ishoq aytadi: Odamlar bu gapni Valid ibn Mug‘ira ibn Abdulloh ibn Umar ibn Maxzumga nisbat beradilar.

So‘ng Quraysh qabilalari Ka’baning qismlarini o‘zaro taqsimladi. Eshik tomoni Banu Abdu Manaf va Zuhra qabilalariga, Qora tosh bilan Yaman rukni oralig‘i Banu Maxzum va ularga qo‘shilgan Quraysh qabilalariga, Ka’baning orqa tomoni Banu Jumah va Sahmga, Hijr tomoni esa Banu Abdud Dor ibn Qusay, Banu Asad ibn Abd al-Uzzo ibn Qusay va Banu Adiy ibn Ka’b ibn Lu’ayyga tegdi. Bu joy Hutaym deb ataladi.

Keyin odamlar Ka’bani buzishga qo‘rqib, undan cho‘chishdi. Valid ibn Mug‘ira: «Men buzishni boshlab beraman», dedi. U ketmonni olib, Ka’ba ustiga chiqdi va: «Allohim, jazolama. Allohim, biz faqat yaxshilikni istaymiz», dedi.

So‘ng ikki rukn tomondan buzishni boshladi. Odamlar tun bo‘yi kutib, o‘zaro: «Agar unga biror balo yetsa, biror joyini buzmaymiz va uni avvalgi holiga qaytaramiz. Agar unga hech narsa bo‘lmasa, Alloh qilgan ishimizni ma’qullagan bo‘ladi», deyishdi. Ertalab Valid ishga qaytib, boshqalar ham unga qo‘shildi.

Buzish Ibrohim alayhissalomning poydevoriga yetganda, ular nayza uchiga o‘xshash yashil toshlarga yetib keldi. U toshlar bir-biriga ulanib turardi. Rivoyatni naql qilganlardan biri menga aytishicha, Qurayshdan bir kishi toshlardan birini sug‘urib olish uchun ikki tosh orasiga temir asbobni tiqdi. Tosh qimirlaganida butun Makka larzaga keldi. Shunda ular poydevorga tegishni to‘xtatdilar.

Keyin Quraysh qabilalari qurilish uchun tosh to‘pladi. Har qabila o‘ziga alohida tosh yig‘di. Ka’baning qurilishi Qora tosh joyiga yetgach, qabilalar uni o‘zlari o‘rniga ko‘tarib qo‘yishni xohlab, tortishib ketishdi. Ular bir-biriga qarshi chiqib, urushga tayyorlandilar.

Banu Abdud Dor qoni to‘la tog‘ora keltirdi. Ular bilan Banu Adiy ibn Ka’b ibn Lu’ayy o‘limgacha kurashishga ahd qilishib, qo‘llarini qondan to‘la tog‘oraga botirdilar. Shu sababli ular “Qonni yalaganlar” deb atalishdi. Quraysh to‘rt yoki besh kecha shu holatda qoldi.

So‘ng ular masjidda yig‘ilib, maslahatlashib, adolatli qarorga kelishga urindilar. Rivoyatchilardan biri aytishicha, o‘sha vaqtda Qurayshning eng yoshi ulug‘i bo‘lgan Abu Umayya ibn Mug‘ira ibn Abdulloh ibn Umar ibn Maxzum: «Ey Quraysh jamoasi, kelishmovchilik chiqqan masalada bu masjid eshigidan birinchi bo‘lib kirgan kishini o‘rtangizda hakam qiling», dedi. Ular shunday qilishdi. Masjidga birinchi bo‘lib Rasululloh sollallohu alayhi vasallam kirdilar.

U zotni ko‘rganlarida: «Bu ishonchli kishi, biz undan rozimiz. Bu Muhammad», dedilar. U zotning oldiga kelib, vaziyatni aytishgach, Rasululloh sollallohu alayhi vasallam: «Menga bir mato keltiring», dedilar. Mato olib kelingach, Qora toshni o‘z qo‘llari bilan uning ustiga qo‘ydilar.

So‘ng: «Har bir qabila matoning bir chetidan tutsin», dedilar. Keyin: «Uni hammangiz birga ko‘taring», dedilar. Ular shunday qilishdi. Tosh o‘z joyiga yetgach, Rasululloh sollallohu alayhi vasallam uni o‘z qo‘llari bilan o‘rnatdilar va ustiga bino qurdilar.

Vahiy nozil bo‘lishidan oldin Quraysh Rasululloh sollallohu alayhi vasallamni “Al-Amin” — ishonchli deb atardi.

Quraysh qurilishni o‘zlari istagandek tugatgach, Qubayr ibn Abdulmuttalib Ka’ba qurilishi paytida Quraysh qo‘rqadigan ilon haqida she’r aytdi: “Qirg‘iy ilonga tashlanganiga ajablanaman, holbuki u qirg‘iydan qochib, qattiq talvasaga tushardi. Ba’zan u pishqirar, gohida esa o‘qdek otilardi. Biz poydevor qurishga kirishganimizda, u bino qurishimizdan cho‘chib, o‘zi ham hadiksirardi. Biz qo‘rquvdan to‘xtab turganimizda, bir qirg‘iy kelib, unga tashlandi.

U ilonni changallab olib ketdi, endi bizning qurilishimizga hech qanday to‘siq qolmadi. Shunda biz shoshilib, poydevor va tuproqni qurishga kirishdik. Tongda poydevorni ko‘tarar edik, ustimizda ko‘ylak yo‘q edi. Malik Banu Lu’ayyga bu bilan izzat berdi, ularning nasli yo‘q bo‘lib ketmaydi.

Bu yerda Banu Adiy va Murra ham yordamga to‘plandilar, ulardan oldin Kilob ham kelgan edi. Malik bizga shu bilan izzat ato etdi va savob Alloh huzuridadir”.

Ibn Ishoq aytadi: Rasululloh sollallohu alayhi vasallam davrida Ka’baning bo‘yi o‘n sakkiz ziro’ edi. U qubati matolari bilan qoplanar, keyinchalik burdalar bilan yopildi. Uni birinchi bo‘lib ipak bilan qoplagan Hajjaj ibn Yusuf bo‘ldi. Men aytamanki, Ka’ba Quraysh qurgan holatida, Abdulloh ibn Zubayrning amirligi boshida, oltmishinchi yildan keyin yong‘in chiqqunicha turdi.

Yazid ibn Muoviya hukmronligining oxirida Shom qo‘shinlari Ibn Zubayrni qamal qilganida, Ka’baga o‘t ketdi. Shundan so‘ng Ibn Zubayr uni yer bilan yakson qilib, Ibrohim alayhissalom poydevori asosida qayta qurdi, Hijrni ichiga kiritdi va yerga tegib turadigan sharqiy hamda g‘arbiy ikkita eshik qildi. U buni Oisha ummul-mo‘minin roziyallohu anho Rasululloh sollallohu alayhi vasallamdan rivoyat qilganlari asosida amalga oshirdi.

Ka’ba Ibn Zubayrning amirligi davomida shu holatda turdi. Hajjaj uni o‘ldirgach, Abdulmalik ibn Marvonning buyrug‘i bilan avvalgi holiga qaytardi. Muslim “Sahih”ida Hinnod ibn as-Sariydan rivoyat qilib aytadi: Ibn Abu Zoid bizga, Ibn Abu Sulaymon unga, Ato unga rivoyat qildi: «Yazid ibn Muoviya davrida Shom aholisi Makkaga yurish qilganida Ka’ba yondi. Voqealar sodir bo‘lgach, Ibn Zubayr odamlar haj mavsumiga kelguncha Ka’bani buzmay qo‘ydi.

U ularni Shom ahliga qarshi jur’atlantirish yoki birlashtirishni istadi. Odamlar hajdan qaytgach, u: “Ey odamlar, Ka’ba haqida menga maslahat beringlar: uni buzib qayta quraymi yoki shikastlangan joylarini tuzataymi?” dedi. Ibn Abbos: “Men bu haqda o‘ylab ko‘rdim.

Men shikastlanganini tuzatib, odamlar Islomga kirgan paytdagi Baytni va Islomni qabul qilgan toshlarni o‘z holicha qoldirish kerak, deb o‘ylayman. Rasululloh sollallohu alayhi vasallam ham shunday qoldirganlar”, dedi. Ibn Zubayr: “Agar ulardan birining uyi yonsa, uni yangidan qurmaguncha rozi bo‘lmaydi. Allohning Bayti haqida esa qanday bo‘ladi?

Men uch kun Robbimdan yaxshisini so‘rayman, so‘ng qarorimni qat’iy qilaman”, dedi. Uch kun o‘tgach, u Ka’bani buzishga qaror qildi. Odamlar osmondan balo tushib qolmasin, deb unga birinchi bo‘lib chiqishdan cho‘chishdi. Bir kishi chiqib, bir toshni uloqtirdi.

Unga hech narsa bo‘lmaganini ko‘rganlaridan so‘ng boshqalar ham chiqib, Ka’bani yerga qadar buzdilar. Ibn Zubayr qurilish balandlashguncha ustiga mato yopilgan ustunlar o‘rnatdi.

Ibn Zubayr: “Men Oishaning: ‘Rasululloh sollallohu alayhi vasallam: «Agar odamlar kufrdan yaqinda chiqqan bo‘lmaganida va qurilishga yetadigan mablag‘im bo‘lganida, Hijrdan besh ziro’ni Ka’baga qo‘shgan, odamlar kiradigan bitta eshik va chiqadigan boshqa eshik qilgan bo‘lardim», deganlarini eshitdim’, deganini eshitganman. Menda qurilishga yetadigan mablag‘ bor, odamlardan qo‘rqmayman”, dedi. U Hijrdan besh ziro’ni qo‘shdi va odamlar ko‘rgan poydevorni ochib, uning ustiga bino qurdi. Ka’baning balandligi o‘n sakkiz ziro’ edi.

Qo‘shimcha qilgach, uni past deb hisoblab, yana o‘n ziro’ balandlatdi. Biridan kirib, boshqasidan chiqadigan ikkita eshik qildi.

Ibn Zubayr o‘ldirilganida, Hajjaj Abdulmalikka xat yozib, voqeani va Ibn Zubayr Ka’bani Makkaning ishonchli kishilari ko‘rgan poydevor asosida qurganini xabar qildi. Abdulmalik unga: “Ibn Zubayr qilgan ishga qo‘shilganimiz yo‘q. U balandlatgan qismini o‘z holicha qoldir. Hijrdan qo‘shgan qismini avvalgi qurilishiga qaytar va u ochgan eshikni berkit”, deb yozdi. Hajjaj Ka’bani buzib, avvalgi holiga qaytardi.

Nasoiy ham “Sunan”ida Hinnoddan, u Yahyo ibn Abu Zoidadan, u Abdulmalik ibn Abu Sulaymondan, u Atodan, u esa Ibn Zubayrdan Oisha orqali, hadisning Rasululloh sollallohu alayhi vasallamga nisbat berilgan qismini rivoyat qilgan, biroq voqeani zikr qilmagan. Sunnat Abdulloh ibn Zubayr qilgan ishni o‘z holicha qoldirish edi, chunki Rasululloh sollallohu alayhi vasallam ham shunday qilishni xohlaganlar. Biroq odamlarning ba’zilari Islomni yaqinda qabul qilgani, kufrga yaqin davrda yashagani uchun bu ishni qalban inkor etishlaridan qo‘rqilgan. Abdulmalik esa bu sunnatdan bexabar qolgan edi.

Oishaning bu hadisni Rasululloh sollallohu alayhi vasallamdan rivoyat qilgani unga aniq bo‘lgach, u: “Qaniydi, Ibn Zubayr qurgan holicha qoldirganimizda”, dedi.

Muslim aytadi: Muhammad ibn Hotim bizga, Muhammad ibn Bakr unga, Ibn Jurayj unga rivoyat qildi. U Abdulloh ibn Ubayd ibn Umayr va Valid ibn Ato Horis ibn Abdulloh ibn Abu Rabi’adan rivoyat qilganlarini eshitgan. Abdulloh ibn Ubayd aytadi: «Horis ibn Abdulloh Abdulmalik ibn Marvon xalifa bo‘lgan paytda uning huzuriga keldi. Abdulmalik: “Menimcha, Abu Hubayb — Ibn Zubayr — Oishadan eshitganini aytgan gapni eshitmagan”, dedi.

Horis: “Yo‘q, men buni undan eshitganman”, dedi. Abdulmalik: “Uning nima deganini eshitding?” deb so‘radi. Horis: “U: «Rasululloh sollallohu alayhi vasallam: ‘Qavming Bayt qurilishini qisqartirib qoldirdi. Agar qavming shirkdan yaqinda chiqqan bo‘lmaganida, qoldirilgan qismini qayta qurardim.

Qavming keyinchalik uni qayta qurishga qaror qilsa, qoldirilgan qismini ko‘rsatay’, deganlar», dedi. So‘ng Oishaga qariyb yetti ziro’ni ko‘rsatdi”, deb javob berdi». Bu Abdulloh ibn Ubaydning rivoyati.

Valid ibn Ato yana shuni qo‘shdi: Payg‘ambar sollallohu alayhi vasallam: «Unga yerga tushadigan ikkita eshik — sharqiy va g‘arbiy eshik — qilgan bo‘lardim. Bilasanmi, qavming nega uning eshigini baland ko‘targan?» dedilar. Oisha: «Yo‘q», dedilar.

U zot: «O‘zlarini ustun ko‘rsatish uchun, istagan odamlarigina unga kira olsin, deb shunday qildilar. Biror kishi unga kirmoqchi bo‘lsa, uni yuqoriga chiqishga qo‘yishar, kirishga sal qolganida esa itarib yuborib, yiqitishar edi», dedilar. Abdulmalik Horisdan: “Buni Oishaning o‘zidan eshitdingmi?” deb so‘radi.

Horis: “Ha”, dedi. Abdulmalik bir muddat hassasi bilan yerni chizib turdi-da: “Qaniydi, u qoldirgan ishni o‘z holicha qoldirgan bo‘lsam”, dedi.

Muslim bu hadisni Muhammad ibn Amr ibn Jablahdan, unga Abu Osimdan; shuningdek, Abdul ibn Humayddan, unga Abdurazzoqdan, ikkovlari ham Ibn Jurayjdan yuqoridagi sanad bilan rivoyat qilgan.

Muhammad ibn Hotim esa Abdulloh ibn Bakr as-Sahmiydan, u Hotim ibn Abu Sag‘iradan, u Abu Qazo’adan rivoyat qiladi: Abdulmalik ibn Marvon Baytni tavof qilayotganida: «Alloh Ibn Zubayrni jazolasin, u mo‘minlar onasi nomidan yolg‘on gapirib, “Men Oishadan Rasululloh sollallohu alayhi vasallam: “Ey Oisha, qavming kufrdan yaqinda chiqqan bo‘lmaganida, Ka’bani buzib, Hijrni ichiga qo‘shgan bo‘lardim, chunki qavming qurilishni qisqartirgan”, deganlarini eshitdim”, deb aytadi», dedi. Horis ibn Abdulloh ibn Abu Rabi’a: «Ey mo‘minlar amiri, bunday demang. Men mo‘minlar onasining shu hadisni aytganlarini eshitganman», dedi.

Abdulmalik: «Agar uni buzishimdan oldin eshitganimda, Ibn Zubayr qurgan holicha qoldirgan bo‘lardim», dedi.

Bu hadis Oisha roziyallohu anhodan turli sahih yo‘llar bilan rivoyat qilingani sababli, deyarli qat’iy ishonchli hadisdir. Uni Asvad ibn Yazid, Horis ibn Abdulloh ibn Abu Rabi’a, Abdulloh ibn Zubayr, Abdulloh ibn Muhammad ibn Abu Bakr as-Siddiq va Urva ibn Zubayr rivoyat qilganlar. Bu Ibn Zubayr qilgan ishning to‘g‘riligiga dalolat qiladi. Agar Ka’ba o‘sha holicha qoldirilganida, yaxshi bo‘lardi.

Biroq ish shu holga qaytgach, ba’zi olimlar uni o‘zgartirishni makruh deb bildilar. Rivoyat qilinishicha, Amir al-mo‘minin Horun ar-Rashid — yoki uning otasi al-Mahdiy — Imom Molikdan Ka’bani buzib, Ibn Zubayr qurgan holiga qaytarish haqida so‘ragan. Imom Molik: «Ey mo‘minlar amiri, Allohning Ka’basini podshohlar o‘yinchog‘iga aylantirmang. Kim istasa, buzib tashlayveradigan bo‘lmasin», degan.

Horun ar-Rashid bu ishni tark etgan. Bu xabarni Iyod va Navaviy keltirganlar.

Ka’ba, Alloh bilguvchiroq, oxir zamongacha shu holida qoladi. So‘ng Habashistondan chiqqan ikki boldirli kishi uni buzadi. Bu haqda ikki “Sahih”da Abu Hurayra orqali Rasululloh sollallohu alayhi vasallamdan: «Ka’bani Habashistondan chiqqan ikki boldirli kishi buzadi», degan hadis sobit bo‘lgan. Buxoriy Ibn Abbos roziyallohu anhumo orqali Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning: «Men uni qora, oyoqlari qiyshiq kishidek ko‘raman, u Ka’bani toshma-tosh sug‘urib oladi», degan hadislarini rivoyat qilgan.

Imom Ahmad “Musnad”ida aytadi: Ahmad ibn Abdulmalik al-Harroniy bizga, Muhammad ibn Salama unga, Ibn Ishoq unga, Ibn Abu Najih unga, Mujohid unga, Abdulloh ibn Amr ibn Os roziyallohu anhumo rivoyat qildi: Men Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning: «Ka’bani Habashistondan chiqqan ikki boldirli kishi buzadi, uning bezaklarini yechib, yopinchig‘ini olib tashlaydi. Go‘yo men uning kal, oyoqlari qiyshiq holida belkuragi va bolg‘asi bilan urayotganini ko‘rib turibman», deganlarini eshitdim». “Fada’” — oyoq bilan boldir suyagi orasining qiyshayishi demakdir.

Alloh bilguvchiroq, bu voqea Ya’juj va Ma’juj chiqqanidan keyin bo‘ladi. Buxoriyning “Sahih”ida Abu Sa’id al-Xudriy roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi: Rasululloh sollallohu alayhi vasallam: «Ya’juj va Ma’juj chiqqanidan keyin ham Bayt haj qilinadi va umra qilinadi», dedilar.

Oyatdagi: «Robbimiz, ikkovimizni O‘zingga musulmon qilgin va zurriyotimizdan ham O‘zingga musulmon ummat qilgin. Bizga ibodatlarimizni ko‘rsatgin va tavbamizni qabul etgin. Albatta, Sen tavbalarni ko‘plab qabul etuvchi, rahimlisan», degan so‘zlar Ibrohim va Ismoil alayhimas-salom duosidan hikoya qilinmoqda.

Ibn Jarir: Ular “ikkovimizni O‘zingga bo‘ysunuvchi, itoatingga taslim bo‘lgan, itoatda Senga hech kimni sherik qilmaydigan va ibodatda Sendan boshqaga yuzlanmaydigan qilgin”, demoqdalar, deydi. Ibn Abu Hotim aytadi: Otam bizga, Ismoil ibn Rajo’ ibn Hayyon al-Hisniy unga, Ma’qal ibn Ubaydulloh unga, Abdulkarim unga rivoyat qilib, “O‘zingga musulmon qilgin”ni “Senga ixlos qilganlar qilgin”, “zurriyotimizdan ham O‘zingga musulmon ummat qilgin”ni esa “Senga ixlosli ummat qilgin”, deb tafsir qildi.

Ibn Abu Hotim yana aytadi: Ali ibn Husayn bizga, Muqaddamiy unga, Sa’id ibn Omir unga, Sallom ibn Abu Muti’ bu oyat haqida rivoyat qilib: “Ular musulmon edilar, ammo sobitlik so‘radilar”, dedi. Ikrima: “Robbimiz, ikkovimizni O‘zingga musulmon qilgin”, deganlariga Alloh: “Buni qildim”, dedi. “Zurriyotimizdan ham O‘zingga musulmon ummat qilgin”, deganlariga ham Alloh: “Buni qildim”, dedi. Suddiy: “Zurriyotimizdan ham O‘zingga musulmon ummat qilgin” degani arablarni nazarda tutadi, dedi.

Ibn Jarir aytadi: To‘g‘ri fikr shuki, oyat arablarni ham, boshqalarni ham qamrab oladi. Chunki Ibrohimning zurriyotidan Banu Isroil ham bor. Alloh taolo: “Muso qavmidan haq bilan hidoyat qiladigan va adolat bilan ish yuritadigan bir ummat bor”, degan. Men aytamanki, Ibn Jarirning bu gapi Suddiyga zid emas.

Ular arablarni alohida zikr qilganlari boshqalarni inkor etmaydi. Oyatning mazmuni arablar haqida, shu sababli keyin: “Robbimiz, ularning ichidan ularga O‘z oyatlaringni tilovat qilib beradigan, Kitob va hikmatni o‘rgatadigan hamda ularni poklaydigan bir elchi yuborgin”, deyilgan. Bu elchi Muhammad sollallohu alayhi vasallamdir. U zot ular orasida payg‘ambar qilib yuborildilar.

Alloh taolo: “U savodsizlar ichidan ularga o‘zlaridan bo‘lgan elchini yuborgan Zotdir”, degan. Biroq bu u zotning barcha qizil va qora tanli odamlarga yuborilganini inkor qilmaydi. Alloh taolo: “Ayting: «Ey odamlar, men sizlarning barchangizga Alloh yuborgan elchiman»”, degan. Bunga qat’iy dalillar ham bor.

Bu Ibrohim va Ismoil alayhimas-salomning duosidir. Alloh taolo mo‘min va taqvodor bandalari haqida: “Ular: «Robbimiz, bizga juftlarimiz va zurriyotlarimizdan ko‘z quvonchi ato etgin va bizni taqvodorlarga peshvo qilgin», derlar”, deb xabar bergan. Bunday istak shariatda ma’qullangan. Zero, Allohga ibodat qilishni sevishning mukammalligi shuki, kishi o‘z pushti kamaridan Allohga yolg‘iz, sheriksiz ibodat qiladigan zurriyot bo‘lishini ham sevadi.

Shu sababli Alloh Ibrohim alayhissalomga: “Men seni odamlarga imom qilaman”, deganida, u: “Zurriyotimdan hammi?” deb so‘radi. Alloh: “Ahdim zolimlarga yetmaydi”, dedi. Bu Ibrohimning: “Meni va bolalarimni butlarga ibodat qilishdan yiroq qilgin”, degan so‘zlariga o‘xshaydi.

Sahih Muslimda Abu Hurayra roziyallohu anhu orqali Rasululloh sollallohu alayhi vasallamdan rivoyat qilinadi: «Odam bolasi vafot etsa, uch narsadan boshqa amali uziladi: davomli sadaqa, manfaat olinadigan ilm yoki uning haqqiga duo qiladigan solih farzand».

“Bizga ibodatlarimizni ko‘rsatgin” deganlari haqida Ibn Jurayj Atodan: “Biz uchun ularni namoyon et, bizga o‘rgat”, deb rivoyat qilgan. Mujohid: «Bizga so‘yish joylarimizni ko‘rsatgin», degan. Ato va Qatodadan ham shunga o‘xshash rivoyat qilingan.

Sa’id ibn Mansur aytadi: Attob ibn Bashir bizga, Xusayf unga, Mujohid unga rivoyat qilib: «Ibrohim: “Bizga ibodatlarimizni ko‘rsatgin”, deb duo qildi. Jabroil keldi va uni Baytga olib bordi-da: “Poydevorlarni ko‘tar”, dedi. Ibrohim poydevorlarni ko‘tarib, qurilishni bitirdi. Keyin Jabroil uning qo‘lidan tutib, Safoga olib bordi-da: “Bu Allohning belgilaridan”, dedi.

So‘ng Marvaga olib borib: “Bu ham Allohning belgilaridan”, dedi. Keyin uni Minoga olib bordi. Aqabaga yetganlarida, shayton daraxt yonida turgan edi. Jabroil: “Takbir ayt va unga tosh ot”, dedi. Ibrohim takbir aytib, tosh otdi.

Shayton ketdi. Keyin u o‘rta jamra yoniga bordi. Jabroil va Ibrohim uning yonidan o‘tayotganlarida, Jabroil: “Takbir ayt va unga tosh ot”, dedi. Ibrohim takbir aytib, tosh otdi. Shayton ketdi. U badbaxt hajga biror narsani kiritmoqchi bo‘lgan edi, ammo eplay olmadi.

Jabroil Ibrohimning qo‘lidan tutib, uni Mash’ar al-Haromga olib bordi-da: “Bu Mash’ar al-Harom”, dedi. So‘ng qo‘lidan tutib Arafotga olib bordi va: “Senga ko‘rsatgan narsalarimni bildingmi?” deb uch marta so‘radi. Ibrohim: “Ha”, dedi».

Abu Mujliz va Qatodadan ham shunga o‘xshash rivoyat qilingan.

Abu Dovud at-Tayolisiy aytadi: Hammad ibn Salama bizga, Abu Osim al-G‘anaviy unga, Abu Tufayl unga, Ibn Abbos unga rivoyat qilib dedi: «Ibrohimga haj amallari ko‘rsatilgach, Shayton Sa’y joyida uning yo‘lini to‘sdi. Ibrohim undan oldinga o‘tib ketdi. So‘ng Jabroil uni Minoga olib bordi-da: “Bu odamlar tushadigan joy”, dedi. Aqaba jamrasiga yetgach, Shayton yo‘lini to‘sdi.

Ibrohim unga yetti tosh otdi va u ketdi. So‘ng o‘rta jamraga bordi. Shayton uning yo‘lini to‘sdi. Ibrohim unga yetti tosh otdi va u ketdi. Keyin eng chekka jamraga bordi. Shayton yana yo‘lini to‘sdi. Ibrohim unga yetti tosh otdi va u ketdi.

So‘ng Jabroil uni Jam’ga olib borib: “Bu Mash’ardir”, dedi. Keyin Arafotga olib borib: “Bu Arafotdir”, dedi. Jabroil: “Bildingmi?” deb so‘radi».

Sura raqamlari va havolalar: Mo‘minun, 60; Ibrohim, 37; Haj, 26; A’rof, 159; Jumu’a, 2; A’rof, 158; Furqon, 74; Ibrohim, 35.

Al-Bag‘aviy tafsiri

Alloh azza va jallaning: «Ibrohim Baytning poydevorlarini ko‘tarayotganida Ismoil bilan birga...» degan oyati haqida.

Roviylar aytishicha, Alloh taolo Bayt o‘rnini yer yaratilishidan ikki ming yil oldin yaratgan. U suv ustida oq ko‘pik edi, so‘ng yer uning ostidan yoyildi. Alloh Odam alayhissalomni yerga tushirgach, u yolg‘izlik sezib, Alloh taologa arz qildi. Alloh jannat yoqutlaridan yasalgan, yashil zumraddan ikki eshikli — sharqiy va g‘arbiy — Baytul-Ma’murni tushirib, hozirgi Bayt o‘rniga qo‘ydi.

Alloh: «Ey Odam, Men senga bir uy tushirdim. Uning atrofida xuddi Arshim atrofida tavof qilingani kabi tavof qil, uning huzurida xuddi Arshim huzurida namoz o‘qilganidek namoz o‘qi», dedi. Toshni ham tushirdi. U oq edi, johiliyat davrida hayzli ayollarning tegishi sababli qoraydi.

Odam Hindistondan Makkaga piyoda yo‘l oldi. Alloh unga Baytni ko‘rsatish uchun bir farishtani yubordi. Odam Baytni haj qilib, haj amallarini ado etdi. Ishini tugatganida farishtalar uni kutib olib: «Ey Odam, hajing maqbul bo‘lsin!

Biz bu Baytni sendan ikki ming yil oldin haj qilganmiz», dedilar.

Ibn Abbos roziyallohu anhumo aytishicha, Odam Hindistondan Makkaga qirq marta piyoda haj qilgan. Bu hol To‘fon kunlarigacha davom etdi. Alloh Baytni to‘rtinchi osmonga ko‘tardi. Unga har kuni yetmish ming farishta kiradi va boshqa qaytib kirmaydi.

Alloh Jabroil alayhissalomni yuborib, Qora toshni suv toshqinidan saqlash uchun Abu Qubays tog‘iga yashirtirdi. Ibrohim zamonigacha Baytning o‘rni bo‘sh qoldi.

So‘ng Alloh taolo Ibrohimga, Ismoil va Ishoq tug‘ilganidan keyin, O‘zi zikr qilinadigan bir Bayt qurishni buyurdi. Ibrohim Alloh azza va jalladan uning o‘rnini ko‘rsatishini so‘radi. Alloh Baytning o‘rnini ko‘rsatish uchun sokinani yubordi. U ikki boshli, ilonga o‘xshash aylanib esuvchi shamol edi.

Alloh Ibrohimga sokina to‘xtagan joyda qurishni buyurdi. Ibrohim uning ortidan yurdi. Ikkalasi Makkaga yetgach, sokina qalqon bukilgandek Baytning o‘rnini o‘rab oldi. Bu Ali va Hasandan rivoyat qilingan.

Ibn Abbos aytishicha, Alloh Ka’ba kattaligida bir bulut yubordi. Bulut yurdi, Ibrohim esa uning soyasida yurib, Makkaga yetdi. Bulut Bayt o‘rnida to‘xtadi. Bulut ichidan Ibrohimga nido qilinib: «Uning soyasi tushgan joyda qur, oshirma ham, kamaytirma ham», deyildi.

Boshqa bir fikrga ko‘ra, Alloh Jabroilni Baytning o‘rnini ko‘rsatish uchun yuborgan. Alloh taoloning: «Ibrohimga Baytning o‘rnini belgilab berganimizni esla», degan oyati ham shunga dalolat qiladi.

Ibrohim va Ismoil Baytni qurdilar. Ibrohim uni qurar, Ismoil esa unga tosh uzatib turardi. Alloh taoloning: «Ibrohim Baytning poydevorlarini ko‘tarayotganida Ismoil bilan birga...» degan so‘zi shudir. Ya’ni, uning asoslarini ko‘tardilar.

“Qavoid” so‘zining birlik shakli “qoida”dir. Kisoiyning aytishicha, bu Baytning devorlaridir. Ibn Abbos aytishicha, Bayt besh tog‘dan qurilgan: Tur Sinay, Tur Zayto, Shomdagi Lubnon tog‘i va Jaziradagi Jodiy tog‘i. Poydevorlari esa Makkadagi Hiro tog‘idan qurilgan.

Ibrohim Qora tosh o‘rniga yetganida, Ismoilga: «Odamlarga belgi bo‘ladigan chiroyli tosh olib kel», dedi. Ismoil bir tosh keltirdi. Ibrohim: «Bundan ham yaxshirog‘ini keltir», dedi. Ismoil tosh izlab ketganida, Abu Qubays: «Ey Ibrohim, menda senga omonat bor, uni ol», deb nido qildi.

Ibrohim Qora toshni olib, o‘z joyiga qo‘ydi. Yana bir fikrga ko‘ra, Alloh osmonda Bayt qurib, uni Baytul-Ma’mur yoki Zirroh deb atadi. Farishtalarga yerda o‘sha Bayt ro‘parasida, xuddi o‘lchami va shakliga muvofiq Ka’bani qurishni buyurdi. Boshqa bir fikrga ko‘ra, Ka’bani birinchi bo‘lib Odam qurgan, To‘fon davrida uning izlari yo‘qolib, so‘ng Alloh uni Ibrohimga ko‘rsatgan va u qayta qurgan.

Alloh taoloning: «Robbimiz, bizdan qabul et» degan so‘zida qisqartirilgan jumla bor: ya’ni, ikkovlari: «Robbimiz, bizdan qurilishimizni qabul et», dedilar. «Albatta, Sen eshituvchisan» — duomizni eshituvchisan; «biluvchisan» — niyatlarimizni biluvchisan.

«Robbimiz, ikkovimizni O‘zingga musulmon qilgin» — Seni yagona deb biluvchi, Senga itoat qiluvchi, ixlosli va bo‘ysunuvchi qilgin. «Zurriyotimizdan ham» — farzandlarimizdan. «Ummat» — jamoa; ummat payg‘ambarlarga ergashuvchilarni ham anglatadi. «O‘zingga musulmon» — Senga bo‘ysunuvchi.

«Bizga ko‘rsatgin» — o‘rgatgin va bild irgin. Ibn Kasir “r”ni sukun bilan, Abu Amr ixtilossiz aytgan, qolgan qori’lar kasra bilan o‘qigan. Ibn Omir va Abu Bakr “Fussilat” surasida ham sukun bilan o‘qishda qo‘shilganlar. Asli “ari’na” bo‘lib, yengillik uchun hamza tushirilgan va uning harakati “r”ga ko‘chirilgan.

Uni sukun bilan o‘qiganlar esa: “Hamza ketgach, uning harakati ham ketdi”, deydilar.

«Manosikimizni» — dinimizning shariatlarini va haj amallarimizni o‘rgatgin. Boshqa fikrga ko‘ra, haj qiladigan joylarimizni ko‘rsatgin. Mujohid: «So‘yish joylarimizni», degan. “Nusuk” so‘zi qurbonlikni anglatadi. Yana bir fikrga ko‘ra, ibodat qiladigan joylarimizni ko‘rsatgin.

“Nusuk”ning asl ma’nosi ibodat, “nosik” esa ibodat qiluvchi demakdir.

Alloh taolo ikkovining duosini ijobat qilib, Jabroilni yubordi. U Arafot kuni ularga haj amallarini ko‘rsatdi. Arafotga yetganida: «Ey Ibrohim, bildingmi?» dedi. Ibrohim: «Ha», dedi. Shuning uchun vaqt “Arafa”, joy esa “Arafot” deb ataldi.

«Tavbamizni qabul etgin» — bizni afv etgin. «Albatta, Sen tavbalarni ko‘plab qabul etuvchi, rahimlisan».