Ибадаттын кабыл болушун суроо

Шейх Абдуррахман ас-Саадинин тафсири

Экөө өздөрү жана урпактары үчүн Исламды сурап дуба кылышты. Исламдын маңызы — жүрөктүн моюн сунуп, Раббисине баш ийиши; бул дене мүчөлөрүнүн да баш ийишин камтыйт.

«Бизге ибадаттарыбызды көрсөт» (وَأَرِنَا مَنَاسِكَنَا), башкача айтканда, аларды көзүбүзгө көрсөтүп, өз көзүбүз менен көргөндөй үйрөт. Бул толугураак болот. «Ибадаттарыбыз» дегенде, контекст жана жагдай көрсөткөндөй, ажылыктын бардык амалдары айтылышы мүмкүн. Ошондой эле сөздүн жалпы маанисине ылайык, мындан да кеңири мааниде бүтүндөй дин жана бардык ибадаттар көздөлүшү мүмкүн.

Анткени «нусук» (النسك) — ибадат кылуу дегенди билдирет, бирок көнүмүш тилде бул сөз көбүнчө ажылык ибадаттарына карата колдонулат. Ошентип, алардын дубасынын жыйынтыгы — пайдалуу илимге жана жакшы амалга ийгилик берүүнү суроо.

Кул ким болбосун, кемчилик кетирбей койбойт жана тооба кылууга муктаж болот. Ошондуктан алар: «Биздин тообобузду кабыл кыл! Чындыгында, Сен тообону көп кабыл кылуучу, Мээримдүүсүң!» — дешти (وَتُبْ عَلَيْنَا إِنَّكَ أَنْتَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ).

Эй, Мухаммад, Ибрахим менен Исмаилдин Үйдүн пайдубалын көтөрүп, ушул улуу ишти улантып жаткан кезин эстегин. Алардын абалы коркуу менен үмүттүн ортосунда эле. Ушундай улуу ишти жасап жатышса да, Аллахтан аны кабыл кылышын сурашты — ошондо ал иштен чоң пайда келсин.

Имам Ибн Касирдин тафсири

Аллах Тааланын: «Ибрахим Үйдүн пайдубалын көтөрүп жатканда, Исмаил да аны менен бирге эле. Экөө: “Раббибиз! Бизден кабыл кыл! Чындыгында, Сен Угуучу, Билүүчүсүң! Раббибиз! Бизди Өзүңө моюн сунуучулардан кыл! Урпактарыбыздан да Өзүңө моюн сунган бир үммөт чыгар!

Бизге ибадаттарыбызды көрсөт жана тообобузду кабыл кыл! Чындыгында, Сен тообону көп кабыл кылуучу, Мээримдүүсүң!” — дешти» деген аятына келсек: «Пайдубалдар» (القواعد) — пайдубалдын же негиздин жекелик түрү болгон «кааида» сөзүнүн көптүк түрү. Аллах Таала: «Эй, Мухаммад, элиңе Ибрахим менен Исмаилдин — экөөнө тең салам болсун — Үйдү курганын жана анын пайдубалдарын көтөргөнүн эстегин», — дейт. Ошол учурда алар: «Раббибиз!

Бизден кабыл кыл! Чындыгында, Сен Угуучу, Билүүчүсүң!» — деп жатышкан.

Экөө жакшы иш кылып жатышса да, Аллах Тааладан аны кабыл кылышын сурашты. Ибн Аби Хатим Мухаммад ибн Язид ибн Хунейс аль-Маккийден, ал Вухайб ибн аль-Варддан риваят кылган хадисте: ал «Ибрахим Үйдүн пайдубалын көтөрүп жатканда, Исмаил да аны менен бирге эле. Экөө: “Раббибиз! Бизден кабыл кыл!”»

деген аятты окуп, анан ыйлап: «Рахмандын досу! Рахмандын Үйүнүн пайдубалдарын көтөрүп жатып, Аллах сенден кабыл кылбай коёбу деп коркуп турасың!» — деп айткан.

Бул Аллах Таала ыкластуу момундардын абалын мындай деп баяндаганга окшош: «Алар бергендерин беришет, бирок жүрөктөрү коркунучта» (аль-Му’минун, 23:60). Башкача айтканда, алар садакаларынан, чыгымдарынан жана Аллахка жакындатуучу иштеринен беришет, бирок булар өздөрүнөн кабыл алынбай калабы деп коркушат. Бул тууралуу Айшадан, Аллахтын Элчисинен (ага Аллахтын салам-салаваты болсун) келген сахих хадисте айтылат; ал өз ордунда баяндалат.

Кээ бир тафсирчилер пайдубалды көтөргөн Ибрахим, ал эми дуба кылган Исмаил болгон дешкен. Туурасы — экөө тең куруп, ошол сөздөрдү айтышкан. Мунун баяны төмөндө келет. Бул жерде Бухари риваят кылган хадисти келтирип, андан кийин ушул окуяга байланышкан риваяттарды беребиз.

Бухари, Аллах аны ырайымына алсын, мындай деген: «Бизге Абдуллах ибн Мухаммад айтып берди; ага Абдурраззак айтып берди; ага Ма‘мар, Айюб ас-Сахтияниден жана Касир ибн Касир ибн аль-Мутталиб ибн Аби Вадаадан риваят кылды — алардын бири экинчисинин риваятына кошумча сөздөрдү айткан; алар Са‘ид ибн Жубайрдан, ал Ибн Аббастан, Аллах экөөнө ыраазы болсун, риваят кылышты. Ал айтты: “Аялдар бел курду биринчи болуп Исмаилдин энесинен үйрөнүшкөн. Ал Саарадан изин жашыруу үчүн бел кур жасап алган.

Андан кийин Ибрахим Исмаилди, экөөнө тең салам болсун, эмизип жаткан энеси менен алып келип, аларды Меккенин жогорку тарабындагы мечиттин жанында, Замзамдын үстүндөгү чоң дарактын түбүнө калтырды. Ал кезде Меккеде эч ким жок эле, суу да жок болчу. Ибрахим алардын жанына курма салынган баштык менен суу куюлган идиш коюп, анан жолуна түштү. Исмаилдин энеси анын артынан барып: ‘Эй, Ибрахим!

Бизди эч ким жана эч нерсе жок бул өрөөнгө калтырып, кайда бара жатасың?’ — деп кайра-кайра сурады. Ал ага бурулуп да караган жок. Ошондо ал: ‘Муну сага Аллах буюрдубу?’ — деди. Ал: ‘Ооба’, — деп жооп берди. Аял: ‘Анда Аллах бизди таштабайт’, — деди да, кайра кайтты.

Ибрахим ал экөөнү көрбөй кала турган тоонун ашуусына жеткенде, жүзүн Үй тарапка буруп, эки колун көтөрүп, төмөнкү дубаны кылды: ‘Раббибиз! Мен урпактарымдын бир бөлүгүн эгин өспөгөн өрөөнгө, Сенин урматтуу Үйүңдүн жанына жайгаштырдым. Раббибиз! Алар намазды толук аткарышсын.

Адамдардын жүрөктөрүн аларга ыктадыр жана аларга мөмөлөрдөн ырыскы бер. Балким, алар шүгүр кылышар’ (Ибрахим, 14:37).

Исмаилдин энеси Исмаилди эмизип, ошол суудан ичип жүрдү. Идиштеги суу түгөнгөндө, ал да, уулу да суусады. Уулунун улам оонап, же буттарын кыймылдатып жатканын көрүп отура албай, ары кетти. Ага эң жакын тоо Сафага чыгып, өрөөндү карады: бирөөнү көргөн жок.

Сафадан түшүп, өрөөнгө жеткенде, көйнөгүнүн этегин көтөрүп, кыйналган адамдай чуркап, өрөөндөн өттү. Анан Марвага келип, үстүнө чыгып, бирөөнү көрөр-көрбөсүн карады; эч кимди көргөн жок. Ошентип, жети жолу кайталады. Ибн Аббас айтты: Пайгамбар (ага Аллахтын салам-салаваты болсун): ‘Ошондуктан адамдар экөөнүн ортосунда са‘й кылышат’, — деди.

Ал Марванын үстүнө чыкканда бир үн угуп: ‘Тынч!’ — деди; муну өзүнө карата айтты. Анан кулак салып, дагы үн укту. Ал: ‘Эгер жардам бере алсаң, үнүңдү билдир!’ — деди. Караса, Замзамдын жанында периште турат. Периште согончогу менен, же канаты менен жерди тырмап, суу чыгарды.

Исмаилдин энеси суунун четине тосмо жасап, колу менен ушинтип тосуп, идишине суу куюп жатты. Ал алган сайын суу кайра оргуп чыгып турду. Ибн Аббас айтты: Пайгамбар (ага Аллахтын салам-салаваты болсун): ‘Аллах Исмаилдин энесине ырайым кылсын! Эгер ал Замзамды өз эркине койгондо, же суусун уучтап албаса, Замзам агып турган булак болмок’, — деди.

Ал суудан ичип, уулун эмизди. Периште ага: ‘Жоголуп кетүүдөн коркпо. Бул жерде Аллахтын Үйү болот; аны бул бала атасы менен бирге курат. Аллах Өзүнүн үй-бүлөсүн эч качан таштабайт’, — деди. Ал кезде Үй жерден дөңсөө сыяктуу бийик туруп, селдер анын оң жана сол жагын айланып агып өтчү.

Бир күнү Журхум уруусунан бир кербен Кадаа жолунан келе жатып, Меккенин төмөн жагына токтоду. Алар айланып учуп жүргөн кушту көрүп: ‘Бул куш суунун үстүндө айланып жүрөт окшойт. Биз бул өрөөндө суу жок экенин билчү элек’, — дешти. Алар бир же эки кишини жиберишти.

Алар сууну көрүп, кайра келип кабарлашты. Анан элдин баары келишти. Исмаилдин энеси суунун жанында эле. Алар: ‘Жаныңда токтоого уруксат бересиңби?’ — дешти. Ал: ‘Ооба, бирок сууга ээлик кылбайсыңар’, — деди. Алар: ‘Макул’, — дешти.

Ибн Аббас айтты: Пайгамбар (ага Аллахтын салам-салаваты болсун): ‘Бул Исмаилдин энесине туура келди, анткени ал адамдардын арасында болууну жакшы көрчү’, — деди. Алар токтоп, үй-бүлөлөрүн чакырышты; алар да келишти. Акыры ал жерде бир нече үй-бүлө жашап калды. Бала чоңоюп, алардан араб тилин үйрөндү.

Алар аны жактырып калышты. Ал эр жеткенде, өздөрүнүн уруусунан бир кызга үйлөнтүштү.

Исмаилдин энеси каза болгондон кийин, Ибрахим үй-бүлөсүн көрүү үчүн келди, бирок Исмаилди таппады. Анын аялынын ал-акыбалын сураганда, ал: ‘Бизге ырыскы издегени чыгып кетти’, — деди. Анан алардын жашоосу жана тиричилиги тууралуу сурады. Аялы: ‘Биз кыйынчылыкта жана тарчылыкта жашап жатабыз’, — деп арызданды.

Ибрахим: ‘Күйөөң келгенде, ага менден салам айт. Ага босогосун алмаштырсын деп айт’, — деди. Исмаил келгенде, бир нерсени сезгендей болду. Ал: ‘Бизге бирөө келдиби?’ — деп сурады. Аялы: ‘Ооба, өңү-түсү мындай бир кары киши келди.

Сен жөнүндө сурады. Мен ага жооп бердим. Ал тиричилигибизди сурады, мен кыйынчылыкта экенибизди айттым’, — деди. Исмаил: ‘Сага бир нерсе айттыбы?’ — деп сурады. Ал: ‘Ооба, сага салам айтты жана босогоңду алмаштыр деди’, — деди.

Исмаил: ‘Ал менин атам. Ал мени сени менен ажырашууга буйруду. Өз үй-бүлөңө кайт’, — деди. Анан аны менен ажырашып, уруусунан башка аялга үйлөндү.

Ибрахим алардан Аллах каалаган убакытка чейин алыс болуп, кайра келди. Исмаилди таппай, аялына кирип, аны сурады. Аялы: ‘Бизге ырыскы издегени чыгып кетти’, — деди. Ибрахим: ‘Кандайсыңар?’ — деп, жашоосу менен тиричилигин сурады.

Аялы: ‘Жакшыбыз, кененчилик бар’, — деди жана Аллахты мактады. Ибрахим: ‘Тамагыңар эмне?’ — деди. Ал: ‘Эт’, — деди. ‘Ичимдигиңерчи?’ — деп сурады. ‘Суу’, — деп жооп берди. Ибрахим: ‘Оо, Аллахым! Аларга этине жана суусуна береке бер!’ — деп дуба кылды.

Пайгамбар (ага Аллахтын салам-салаваты болсун): ‘Ал кезде аларда дан азыктары жок эле. Эгер болгондо, ага да береке сурап дуба кылмак. Меккеден башка жерден келгендерге бул экөө — эт менен суу — ылайык келбей калчу’, — деди. Анан: ‘Күйөөң келгенде, ага саламымды айт жана босогосун бекем кармасын деп айт’, — деди.

Исмаил келгенде, аялы: ‘Ооба, бизге өңү-түсү жакшы бир кары киши келди. Мен аны мактадым. Ал сен жөнүндө сурады, мен жооп бердим. Анан тиричилигибизди сурады, мен жакшыбыз дедим’, — деди. ‘Сага бир нерсе тапшырдыбы?’ — деп сураганда, аялы: ‘Ооба, сага салам айтты жана босогоңду бекем карма деп буюрду’, — деди.

Исмаил: ‘Ал менин атам, сен болсо босогосуң. Ал сени менен жашай беришимди буюрду’, — деди.

Андан кийин Ибрахим, Аллах каалаган убакытка чейин, алардан алыс болуп, кайра келди. Исмаил Замзамдын жанындагы дарактын түбүндө жебелерин оңдоп отурган эле. Аны көргөндө ордунан туруп, ата-бала бири-бири менен учурашкандай учурашты. Ибрахим: ‘Эй, Исмаил!

Аллах мага бир ишти буюрду’, — деди. Исмаил: ‘Раббиң буюрган нерсени аткар’, — деди. Ибрахим: ‘Мага жардам бересиңби?’ — деп сурады. Ал: ‘Жардам берем’, — деди. Ибрахим: ‘Аллах мага ушул жерде Үй курууну буюрду’, — деп, айланасынан бийик дөңдү көрсөттү.

Ошондо экөө Үйдүн пайдубалын көтөрө башташты. Исмаил таш алып келип, Ибрахим курду. Курулуш бийиктегенде, Ибрахим ушул ташты алып келип койду. Ибрахим анын үстүнө туруп куруп, Исмаил ага таштарды берип турду. Экөө: ‘Раббибиз!

Бизден кабыл кыл! Чындыгында, Сен Угуучу, Билүүчүсүң!’ — деп айтып жатышты”. Хадисте: “Алар Үйдү айланып курууну улантып, экөө: ‘Раббибиз! Бизден кабыл кыл! Чындыгында, Сен Угуучу, Билүүчүсүң!’ — деп айтышты”, — делет.

Бул хадисти Ибн Аби Хатим Абу Абдуллах Мухаммад ибн Хаммад аз-Захраниден, ал эми Ибн Жарир Ахмад ибн Сабит ар-Разиден риваят кылган; экөө тең Абдурраззактан кыскача түрдө риваят кылышкан. Абу Бакр ибн Мардвайх мындай деген: «Бизге Исмаил ибн Али ибн Исмаил айтып берди; ага Бишр ибн Муса айтып берди; ага Ахмад ибн Мухаммад аль-Азраки айтып берди; ага Муслим ибн Халид аз-Занжи, Абдулмалик ибн Журайжден, ал Касир ибн Касирден риваят кылды. Ал айтты: “Мен, Усман ибн Аби Сулайман жана Абдуллах ибн Абдуррахман ибн Аби Хусайн бир топ киши менен Са‘ид ибн Жубайрдын жанында, түнкүсүн мечиттин үстү жагында отурган элек.

Са‘ид ибн Жубайр: ‘Мени көрбөй кала электе сурагыла’, — деди. Алар ага Макам жөнүндө суроо беришти. Ал Ибн Аббастан келген узун хадисти баяндап берди”». Андан кийин Бухари мындай деди: «Бизге Абдуллах ибн Мухаммад айтып берди; ага Абу Амир Абдулмалик ибн Амр айтып берди; ага Ибрахим ибн Нафи‘, Касир ибн Касирден, ал Са‘ид ибн Жубайрдан, ал Ибн Аббастан риваят кылды.

Ибн Аббас айтты: “Ибрахим менен үй-бүлөсүнүн ортосундагы окуя болгондо, ал Исмаилди жана анын энесин алып чыгып кеткен. Алардын жанында суу куюлган эски идиш бар эле. Исмаилдин энеси ошол идиштен ичкен сайын сүтү баласына мол келип турду. Алар Меккеге жеткенде, Ибрахим аларды дарактын түбүнө калтырып, кайра үй-бүлөсүнө кайтты.

Исмаилдин энеси анын артынан Кадаага чейин барып: ‘Эй, Ибрахим! Бизди кимге калтырып жатасың?’ — деп кыйкырды. Ал: ‘Аллахка’, — деди. Аял: ‘Аллахка ыраазымын’, — деди. Анан кайра кайтты. Ал идиштен суу ичип, сүтү баласына келип турду.

Суу түгөнгөндө: ‘Балким, бирөөнү көрүп калармын деп карап келейин’, — деди. Сафага чыгып, карады, бирок эч кимди көргөн жок. Өрөөнгө жеткенде чуркап, Марвага келди. Ошентип, жети жолу кайталады. Анан: ‘Балам эмне болду экен, карап келейин’, — деди.

Караса, ал баягы эле абалда, өлүм алдында жаткандай кыңылдап жатат. Муну көргөнгө чыдамы жетпей: ‘Балким, бирөөнү көрүп калармын’, — деп дагы Сафага чыкты. Эч кимди көрбөй, жети жолу толук жасады. Анан: ‘Баламды карап келейин’, — деди.

Ошол учурда бир үн угулду. Ал: ‘Эгер жакшылык кыла алсаң, жардам бер!’ — деди. Караса, Жабраил экен. Ал согончогу менен жерди басып, жерди тырмады. Суу шаркырап чыкты. Исмаилдин энеси таң калып, жерди казып, сууну тосо баштады.

Абу аль-Касим (ага Аллахтын салам-салаваты болсун): ‘Эгер аны койсо, суу жер үстүнө чыгып агып турмак’, — деди. Ал суудан ичип, сүтү баласына келип турду. Журхум уруусунан бир топ адам өрөөндөн өтүп баратып, куштардын айланып учканын көрүштү. Алар: ‘Куштар суунун үстүндө гана айланып жүрөт’, — дешип, киши жөнөтүштү.

Ал суу көрүп, аларга кабарлады. Алар келип: ‘Эй, Исмаилдин энеси! Жаныңда болуп, сени менен бирге жашоого уруксат бересиңби?’ — дешти. Баласы чоңоюп, ошол уруудан аял алды.

Кийин Ибрахимге кайра баруу ою келди. Ал үй-бүлөсүнө: ‘Мен үй-бүлөмдүн абалын көрүп келейин’, — деди. Келип салам берди да: ‘Исмаил кайда?’ — деп сурады. Аялы: ‘Аңчылыкка чыгып кетти’, — деди. Ибрахим: ‘Келгенде, үйүңдүн босогосун алмаштырсын деп айт’, — деди.

Исмаил келгенде, аялы ага кабарлады. Ал: ‘Сен ошол кишисиң. Өз үй-бүлөңө кайт’, — деди. Андан кийин Ибрахим кайра үй-бүлөсүн көрүү үчүн келди. Ал Исмаилди сураганда, аялы: ‘Аңчылыкка чыгып кетти’, — деди. Ага: ‘Түшүп, тамак жеп, суу ичпейсиңби?’ — деп айтты.

Ибрахим: ‘Тамагыңар эмне, ичимдигиңер эмне?’ — деп сурады. Аялы: ‘Тамагыбыз эт, ичимдигибиз суу’, — деди. Ал: ‘Оо, Аллахым! Алардын тамагына жана ичимдигине береке бер’, — деп дуба кылды. Абу аль-Касим (ага Аллахтын салам-салаваты болсун): ‘Бул — Ибрахимдин дубасы менен келген береке’, — деди.

Кийин Ибрахим үй-бүлөсүнө дагы бир жолу: ‘Мен үй-бүлөмдүн абалын көрүп келейин’, — деди. Ал келип, Исмаилди Замзамдын аркы жагында жебелерин оңдоп отурган жеринен тапты. Ибрахим: ‘Эй, Исмаил! Раббиң мага Өзүнө Үй курууну буюрду’, — деди.

Исмаил: ‘Раббиңе баш ий’, — деди. Ибрахим: ‘Ал мага сенин да жардам беришиңди буюрду’, — деди. Исмаил: ‘Анда жардам берем’, — же ушул сыяктуу сөз айтты. Ошондо экөө курууга киришти: Ибрахим куруп, Исмаил ага таштарды берип турду.

Экөө: ‘Раббибиз! Бизден кабыл кыл! Чындыгында, Сен Угуучу, Билүүчүсүң!’ — деп айтып жатышты. Курулуш бийиктеп, карыя таш көтөрө албай калганда, ал Макам ташынын үстүнө туруп, Исмаил ага таштарды берип турду. Экөө: ‘Раббибиз!

Бизден кабыл кыл! Чындыгында, Сен Угуучу, Билүүчүсүң!’ — дешти”». Бухари бул хадисти Пайгамбарлар китебинде ушул эки жол аркылуу риваят кылган.

Хаким Абу Абдуллахтын «аль-Мустадрак» китебинде бул хадисти Абу аль-Аббас аль-Асаммдан, ал Мухаммад ибн Санан аль-Каззаздан, ал Абу Али Убайдуллах ибн Абдулмажид аль-Ханафиден, ал Ибрахим ибн Нафи‘ден риваят кылганы таң калыштуу. Ал: «Эки шайхтын шартына ылайык сахих, бирок алар бул хадисти чыгарышкан эмес», — деген. Ал ушинтип айткан, бирок көрүп турганыңдай, Бухари аны Ибрахим ибн Нафи‘ден риваят кылган; болгону кыскача баяндап, курмандык чалуу окуясын айткан эмес. Сахих хадисте курмандыкка чалынган кочкордун эки мүйүзү Каабага илинип турганы айтылат.

Ошондой эле Ибрахим, ага салам болсун, үй-бүлөсүнө Бурак менен тез-тез келип, анан ыйык жерлердеги үй-бүлөсүнө кайтчу деген риваят бар. Аллах жакшыраак билет.

Бул хадисте, сыягы, Ибн Аббас Пайгамбардан (ага Аллахтын салам-салаваты болсун) ачык түрдө риваят кылган сөздөр гана марфу‘ болуп саналат. Бул окуянын айрым бөлүктөрүнө каршы келген башка маалымат Амир аль-Му’минин Али ибн Аби Талибден да келген. Ибн Жарир мындай деген: «Бизге Мухаммад ибн Башшар менен Мухаммад ибн аль-Мусанна айтып беришти; экөө: “Бизге Му’аммал айтып берди; ага Суфьян, Абу Исхактан, ал Хариса ибн Мудрибден, ал Али ибн Аби Талибден риваят кылды”, — дешти. Али айтты: “Ибрахимге Үйдү куруу буйрулганда, ал Исмаил жана Хажар менен чыкты.

Меккеге келгенде, Үй турган жердин үстүндө булуттай бир нерсе көрдү; анын ичинде баш сыяктуу нерсе бар эле. Ал ага: ‘Эй, Ибрахим! Менин көлөкөмө же өлчөмүмө ылайык кур; көбөйтпө да, кемитпе’, — деп айтты. Куруп бүткөндө, Ибрахим кетип, Исмаил менен Хажарды калтырды.

Хажар: ‘Эй, Ибрахим! Бизди кимге тапшырып жатасың?’ — деди. Ал: ‘Аллахка’, — деп жооп берди. Хажар: ‘Анда жөнөй бер, Аллах бизди таштабайт’, — деди. Исмаил катуу суусады. Хажар Сафага чыгып карады, эч нерсе көргөн жок. Марвага барып да эч нерсе көргөн жок.

Сафага кайра чыгып, дагы эч нерсе көргөн жок; Марвага барып да эч нерсе көргөн жок. Ушундайча жети жолу кайталады. Анан: ‘Эй, Исмаил! Мен көрбөгөн жерде өлүп кал’, — деди. Анысына келсе, Исмаил суусагандан буту менен жерди тырмап жатыптыр.

Жабраил Хажарга: ‘Сен кимсиң?’ — деди. Ал: ‘Мен Ибрахимдин баласынын энеси Хажармын’, — деди. Жабраил: ‘Ал силерди кимге тапшырды?’ — деп сурады. Ал: ‘Аллахка тапшырды’, — деди. Жабраил: ‘Ал силерди жетиштүү болгонго тапшырган’, — деди.

Бала сөөмөйү менен жерди тырмап, Замзам атылып чыкты. Хажар сууну тосо баштаганда, ага: ‘Кой, бул — суугаруучу суу’, — делди”.

Бул баяндоодо Үйдү Ибрахим алардан кете электе курганы айтылат. Эгер бул риваят сакталган болсо, алгач Үйдүн айланасын гана тосуп, чектеп койгон, бирок дубалын толук бийиктикке чейин көтөргөн эмес деп түшүнсө болот; Исмаил чоңойгондо экөө аны чогуу курган. Аллах Таала да ушундай деген.

Андан кийин Ибн Жарир мындай дейт: «Бизге Ханнад ибн ас-Сарий айтып берди; ага Абу аль-Ахвас, Саммактан, ал Халид ибн Ар‘арадан риваят кылды: бир киши Алиге келип: “Үй жер бетине салынган биринчи Үйбү?” — деп сурады. Али: “Жок, бирок береке орнотулган биринчи Үй. Анда Ибрахимдин орду бар, ага кирген адам коопсуз болот. Кааласаң, анын кандай курулганын айтып берейин: Аллах Ибрахимге жер бетинде Өзүнө Үй курууну вахий кылды.

Ибрахим буга кыйналып, Аллах эки баштуу, катуу шамал сыяктуу сакыйна жиберди. Ал шамалдын бир башы экинчисинин артынан ээрчип, Меккеге чейин жетти. Ал Үй турган жердин үстүнө үстү жабылган калкандай болуп жайылды. Аллах Ибрахимге сакыйна токтогон жерге курууну буюрду.

Ибрахим куруп жатканда бир таш жетпей калды. Бала бир нерсе издеп кетти. Ибрахим: ‘Мага мен айткандай таш алып кел’, — деди. Бала таш издеп жөнөдү. Ал ташты алып келгенде, Кара таш өз ордуна орнотулуп калыптыр. Бала: ‘Атаке, бул ташты сага ким алып келди?’ — деди.

Ибрахим: ‘Курулушуңа таянбаган Зат алып келди. Аны Жабраил асмандан алып келди’, — деди. Анан экөө курулушту бүтүрүштү”».

Ибн Аби Хатим мындай деген: «Бизге Хамд ибн Абдуллах ибн Язид аль-Мукри айтып берди; ага Суфьян, Бишр ибн Асимден, ал Са‘ид ибн аль-Мусаййибден, ал Ка‘б аль-Ахбардан риваят кылды. Ка‘б айтты: “Аллах жерди жаратуудан кырк жыл мурда Үй суунун үстүндө көбүк сымал нерсе эле. Жер андан жайылып чыккан”. Са‘ид айтты: “Али ибн Аби Талиб бизге Ибрахим Армениядан келип, аны желедей Үй турган жерге багыттап келген сакыйна коштоп жүргөнүн айтты.

Ал таштардын кээ бирин отуз киши көтөрө алмак эмес”. Мен: “Абу Мухаммад, Аллах: ‘Ибрахим Үйдүн пайдубалын көтөрүп жатканда’, — дейт го”, — дедим. Ал: “Бул кийин болгон”, — деди». Катада да: «Аллах Адамды түшүргөндө, Үйдү аны менен бирге түшүргөн», — деген.

Адам Индияга түшүрүлгөн. Анын башы асманга жетип, буту жерде тургандыктан, периштелер андан айбыгышкан. Анан анын бою алтымыш чыканакка чейин кыскартылып, периштелердин үнүн жана тасбихин уга албай калганына кайгырган. Аллах Таала ага: «Мен сага айлана чуркай турган Үй түшүрдүм.

Анын айланасында, Аршымдын айланасында таваф кылгандай таваф кылып, анын жанында Аршымдын жанында намаз окулгандай намаз оку», — деген. Адам ага барып, таваф кылган; андан кийин башка пайгамбарлар да таваф кылышкан.

Ибн Жарир Ибн Аббастан риваят кылган: «Аллах Үйдү жер жарала электе эки миң жыл мурда суунун үстүндөгү төрт түркүккө орноткон. Анан жер Үйдүн алдынан жайылган». Мухаммад ибн Исхак Мужахидден жана башка илим ээлеринен риваят кылган: «Аллах Ибрахимге Үй турган жерди көрсөткөндө, Ибрахим Шамдан Исмаил жана анын энеси Хажар менен чыкты. Исмаил кичинекей, эмчектеги бала эле.

Алардын жанында Жабраил болуп, ал Үйдүн ордун жана Харамдын белгилерин көрсөтүп турду. Ибрахим ар бир кыштакка келген сайын: “Эй, Жабраил! Мага ушул жерге келүү буйрулдубу?” — деп сурачу. Жабраил: “Өтө бер”, — деп айтчу.

Алар Меккеге келгенде, ал жерде токойлуу дарактар өсүп, Меккенин сыртында жана айланасында “Амаликтер” деп аталган адамдар жашачу. Үй ошол учурда кызыл топурактуу дөңсөө эле. Ибрахим Жабраилге: “Аларды ушул жерге калтырууга буйрулдумбу?” — деди. Жабраил: “Ооба”, — деди.

Ибрахим аларды таш турган жерге алып барып, тэнд калтырды. Хажарга ошол жерге баш калкалоочу жай жасоону буюруп, мындай деди: “Раббибиз! Мен урпактарымдын бир бөлүгүн эгин өспөгөн өрөөнгө, Сенин урматтуу Үйүңдүн жанына жайгаштырдым…” — деген аяттын аягына чейин (Ибрахим, 14:37)».

Кээ бир риваяттарда Үйдүн пайдубалдары Ибрахимден мурда эле болгон, Ибрахим аларга багытталып, ошол жерге жайгаштырылган деп айтылат. Абдурраззак Ибн Аббастан риваят кылган: «“Ибрахим Үйдүн пайдубалын көтөрүп жатканда” дегендеги “пайдубалдар” — мурда эле болгон Үйдүн пайдубалдары». Ушундай эле кабарлар Адам пайгамбардан жана башка адамдардан да риваят кылынган. Кээ бир риваяттарда алсыз же жат нерселер бар; Аллах жакшыраак билет.

Бухари, Аллах аны ырайымына алсын, мындай деген: «Аллахтын: “Ибрахим Үйдүн пайдубалын көтөрүп жатканда, Исмаил да аны менен бирге эле” деген аяты тууралуу: пайдубалдар — анын негизи, жекелик түрү “кааида”. Ал эми “кава‘ид мин ан-ниса” — жашы өтүп, этек кири токтогон аялдар». Андан кийин Бухари Маликтен, ал Ибн Шихабдан, ал Салим ибн Абдуллахтан, ал Абдуллах ибн Мухаммад ибн Аби Бакрдан, ал Абдуллах ибн Умардан, ал Пайгамбардын аялы Айшадан риваят кылган: Аллахтын Элчиси (ага Аллахтын салам-салаваты болсун): «Көрдүңбү, коомуң Каабаны курганда, Ибрахимдин пайдубалдарынан ашырып курганын?» — деди.

Мен: «Эй, Аллахтын Элчиси, аны Ибрахимдин пайдубалдарына кайтарбайсыңбы?» — дедим. Ал: «Эгер сенин коомуң каапырлыктан жаңы чыкпаган болсо, ошентмекмин», — деди. Абдуллах ибн Умар: «Эгер Айша муну Аллахтын Элчисинен уккан болсо, анын Кара ташка жакын эки бурчту кармап өппөй коюшу Кааба Ибрахимдин пайдубалына толук курулбаганы үчүн деп ойлойм», — деди.

Бул хадисти Бухари «Ажылык» китебинде аль-Ка‘наби аркылуу, «Пайгамбарлардын окуялары» китебинде Абдуллах ибн Юсуф аркылуу риваят кылган. Муслим да Яхья ибн Яхьядан жана Ибн Вахбдан, ал эми Насаий Абдуррахман ибн аль-Касимден — баарысы Маликтен — риваят кылышкан. Муслим Нафи‘ден да риваят кылган: ал Абдуллах ибн Аби Бакр ибн Аби Кухафа Айшадан, ал Пайгамбардан (ага Аллахтын салам-салаваты болсун) мындай дегенин уккан: «Эгер коомуң жахилияттан, же каапырлыктан жаңы чыккан болбогондо, Каабанын казынасын Аллахтын жолуна жумшап, эшигин жерге чейин түшүрүп, Хижрди анын ичине кошмокмун».

Бухари мындай риваят кылган: «Ибн аз-Зубайр мага: “Аиша сага көп сыр айтып жүрчү. Кааба жөнүндө сага эмне айтты?” — деди. Мен: “Ал мага Пайгамбар: ‘Эй, Айша! Эгер коомуң каапырлыктан жаңы чыкпаган болгондо…’ — деп айтканын айтты”, — дедим.

Ошондо Ибн аз-Зубайр: “Эгер муну уккан болсом, Каабаны бузуп, ага эки эшик жасамакмын: бир эшиктен эл кирип, экинчисинен чыкмак”, — деди». Ибн аз-Зубайр ушундай кылды. Бул хадисти Бухари гана риваят кылган; ал аны «Сахихинин» «Илим» бөлүмүнө ушундайча киргизген.

Муслим «Сахихинде» Айшадан риваят кылган: Аллахтын Элчиси (ага Аллахтын салам-салаваты болсун) ага: «Эгер коомуң каапырлыктан жаңы чыккан болбогондо, Каабаны бузуп, Ибрахимдин пайдубалына ылайык кайра курмакмын. Курайш Үйдү курганда, анын бир бөлүгүн калтырып кетти», — деген. Ошондой эле Айша мындай деген: «Курайш Каабаны курганда, анын курулушун кыскарткан. Эгер коомуңдун жакында гана Исламга киргендиги болбосо, аны бузуп, Хижрден алты чыканак кошуп курат элем».

Дагы бир риваятта: «Ага чыгыш жана батыш тараптан жерге чейин түшүрүлгөн эки эшик жасамакмын», — делет.

Ибрахимден көп убакыт өткөндөн кийин, Пайгамбардын пайгамбарлыгынын башталышына беш жыл калганда, курайштыктар Каабаны кайра курган. Ошол кезде Аллахтын Элчисинин (ага Аллахтын салам-салаваты болсун) жашы отуз беште болуп, ал таш ташууга өзү да катышкан. Мухаммад ибн Исхактын «Сийра» китебинде мындай делет: Пайгамбар (ага Аллахтын салам-салаваты болсун) отуз беш жашка чыкканда, курайштыктар Каабаны куруп, үстүн жабууну көздөшкөн. Алар анын дубалын бузууга коркушчу, анткени ал адамдын боюна жетпеген таштардын үймөгү эле.

Каабанын казынасын уурдап кеткен бир нече адам тууралуу окуядан кийин аны көтөрүп, үстүн жабууну чечишти. Меккеге соода кемеси чөгүп, андан жыгач алынган. Алардын арасында жыгач уста копт да болгон.

Курайш Каабаны бузуп-кура турганда, мурда анын дубалында турган жыландан коркушчу. Ал жакка бирөө жакындаса, жылан оролуп, ышкырып, оозун аччу. Бир күнү Аллах ага куш жиберип, ал жыланды илип кетти. Курайш: «Аллах биздин ниетибизге ыраазы болсо керек.

Бизде жумшак иштеген уста, керектүү жыгач бар, Аллах жыландан да куткарды», — дешти.

Абу Вахб ибн Амр ибн Аиз ибн Абд ибн Имран ибн Махзум Каабадан бир ташты сууруп алганда, ал колунан секирип чыгып, кайра ордуна түштү. Ал: «Эй, курайштыктар! Каабанын курулушуна таза жол менен тапкан малдан башка эч нерсе киргизбегиле. Ага сойкулук үчүн алынган акы, сүткорлуктун кирешеси же бирөөгө жасалган зулумдун мүлкү кирбесин», — деди.

Ибн Исхак бул сөздөрдү кээ бирөөлөр Валид ибн аль-Мугирага таандык кылышарын айткан.

Андан соң курайштыктар Каабаны бөлүп, ар бир уруу өзүнө тиешелүү тарабын курду. Курулуш Кара таш коюла турган жерге жеткенде, аны өздөрү коюуну ар бир уруу каалап, талашып кетишти. Атүгүл согушка даярданышты. Акыры мечитке чогулуп, кеңешишти.

Алардын арасындагы эң улуу киши Абу Умайя ибн аль-Мугира: «Бул эшиктен биринчи кирген адам силердин талашыңарды чечсин», — деди. Алар макул болушту. Биринчи болуп Аллахтын Элчиси (ага Аллахтын салам-салаваты болсун) кирди. Аны көргөндө: «Бул — ишенимдүү адам.

Биз ага ыраазыбыз. Бул — Мухаммад», — дешти. Ал аларга эмне болгонун уккандан кийин: «Мага бир кездеме алып келгиле», — деди. Кездеме алып келишти. Ал Кара ташты өз колу менен ага коюп, анан: «Ар бир уруу кездеменин бир четинен кармасын», — деди.

Алар ташты чогуу көтөрүп, ордуна жеткиришти. Анан Пайгамбар (ага Аллахтын салам-салаваты болсун) аны өз колу менен ордуна койду да, курулушту улантты.

Курайш Пайгамбарга вахий түшө электе эле аны «Амин» деп атачу. Алар Каабаны өздөрү каалагандай куруп бүткөндө, анын узундугу он сегиз чыканак болгон. Ал алгач жука кездеме менен, кийин башка жабуулар менен жабылган. Биринчи болуп аны парча менен жапкан Хажжаж ибн Юсуф болгон.

Кааба курайштыктардын курулушу боюнча кала берди. Хижранын алтымышынчы жылынан кийин, Абдуллах ибн аз-Зубайрдын башкаруусунун башында, Сирия аскерлери аны өрттөгөн. Андан кийин Ибн аз-Зубайр аны жерге чейин бузуп, Ибрахимдин пайдубалдарына ылайык кайра курду, Хижрди ичине кошуп, жерге чейин түшүрүлгөн чыгыш жана батыш эшиктерин жасады. Бул тууралуу ал таежеси, момундардын энеси Айшадан, Аллах ага ыраазы болсун, Аллахтын Элчиси (ага Аллахтын салам-салаваты болсун) аркылуу уккан эле.

Ал Хажжаж тарабынан өлтүрүлгөнгө чейин Кааба анын курулушу боюнча турду. Андан кийин Абдулмалик ибн Марвандын буйругу менен Хажжаж аны мурдагы абалына кайтарды.

Муслим Ибн аз-Зубайрдан риваят кылган: ал Айшадан укканын айткан: «Пайгамбар (ага Аллахтын салам-салаваты болсун): “Эгер коомуң каапырлыктан жаңы чыккан болбогондо жана менде аны кайра курууга жеткидей каражат болбогондо, Хижрден беш чыканакты ичине кошуп, эшигин эл кирип-чыга тургандай кылмакмын”, — деген». Ибн аз-Зубайр: «Менде курууга каражат бар, элден да коркпойм», — деди. Ал Хижрден беш чыканак кошуп, курулушту пайдубалга жеткирип, үстүнө курду. Каабанын узундугу он сегиз чыканак болчу.

Кошумча кургандан кийин, бийиктигин жетишсиз деп эсептеп, дагы он чыканак кошту да, бири кире турган, экинчиси чыга турган эки эшик жасады.

Ибн аз-Зубайр өлтүрүлгөндөн кийин, Хажжаж Абдулмаликке кат жазып, Ибн аз-Зубайр Каабаны меккелик адилеттүү адамдар көргөн пайдубалдын үстүнө курганын айтты. Абдулмалик: «Ибн аз-Зубайрдын жасаган иштерине тиешебиз жок. Каабанын узундугуна кошконун калтыр, ал эми Хижрден кошконун алып сал да, ал ачкан эшикти жап», — деп жооп берди. Хажжаж аны бузуп, кайра мурдагы абалына келтирди.

Бирок Ибн аз-Зубайр жасаган иш Пайгамбар каалаган сүннөткө туура келген. Болгону, элдин бир бөлүгү Исламга жаңы киргендиктен, алардын жүрөгү кабыл албай калбасын деп корккон. Абдулмалик бул сүннөттү билбей калган. Айша муну Аллахтын Элчисинен риваят кылганын так билгенден кийин, ал: «Каапырлыктан жаңы чыкканына карабастан, аны ошол бойдон калтырганыбызда кана», — деген.

Хадистин Айшага чейин жеткендиги бекем: ал Кара ибн Язидден, Харис ибн Абдуллах ибн Аби Рабиадан, Абдуллах ибн аз-Зубайрдан, Абдуллах ибн Мухаммад ибн Аби Бакр ас-Сыддыктан жана Урва ибн аз-Зубайрдан бир нече сахих жол аркылуу риваят кылынган. Бул Ибн аз-Зубайрдын жасаган иши туура болгонун көрсөтөт. Эгер ал ошол бойдон калса, жакшы болмок. Бирок иш кайра өзгөргөндөн кийин, кээ бир аалымдар Каабаны ошол абалынан өзгөртүүнү туура көрүшкөн эмес.

Халифа Харун ар-Рашид же анын атасы аль-Махди Каабаны бузуп, Ибн аз-Зубайр кургандай кайра куруу тууралуу Имам Маликтен сураганда, ал: «Эй, момундардын амири! Аллахтын Каабасын падышалардын оюнчугуна айландырба. Ким кааласа, бузуп сала берсин деген болбойт», — деген. Ошондо ар-Рашид аны өзгөртүүдөн баш тарткан. Бул кабарды Ияд жана Навави келтиришкен.

Аллах жакшыраак билет, Кааба акыр заманга чейин ушундай бойдон турат. Андан кийин аны эки буту ичке эфиопиялык киши бузат. Бул тууралуу эки Сахихте Абу Хурайрадан риваят кылынган: Аллахтын Элчиси (ага Аллахтын салам-салаваты болсун): «Каабаны эфиопиялык ичке буттуу киши бузат», — деген. Бухари Ибн Аббастан риваят кылган: Пайгамбар (ага Аллахтын салам-салаваты болсун): «Мен анын кара түстүү, буттары ийри адамдай болуп, Каабаны ташын ташына ажыратып жатканын көрүп тургандаймын», — деген.

Имам Ахмад да Абдуллах ибн Амр ибн аль-Астан риваят кылган: «Эфиопиялык ичке буттуу киши Каабаны бузуп, жасалгаларын чечип алып, жабуусун сыйрып алат. Мен аны кашка баш, буттары ийри бир киши катары көрүп тургандаймын; ал күрөгү жана балтасы менен аны урат». Бул окуя, Аллах жакшыраак билет, Яжуж менен Мажуж чыккандан кийин болот. Бухаринин сахихинде Абу Са‘ид аль-Худриден риваят кылынган хадисте Аллахтын Элчиси (ага Аллахтын салам-салаваты болсун): «Яжуж менен Мажуж чыккандан кийин да бул Үйгө ажылык жана умра жасалат», — деген.

Аллах Таала Ибрахим менен Исмаилдин дубасын мындай деп баяндайт: «Раббибиз! Бизди Өзүңө моюн сунуучулардан кыл! Урпактарыбыздан да Өзүңө моюн сунган бир үммөт чыгар! Бизге ибадаттарыбызды көрсөт жана тообобузду кабыл кыл!

Чындыгында, Сен тообону көп кабыл кылуучу, Мээримдүүсүң!» Ибн Жарир: «Экөө муну менен: “Бизди Өзүңдүн буйругуңа толук моюн сунуучу, Өзүңө баш ийүүдө баш ийген жана моюн сунууда Сенден башка эч кимди шерик кылбаган адамдардан кыл”, — дегенди каалашты», — дейт. Ибн Аби Хатим Абдулкаримден: «“Бизди Өзүңө моюн сунуучулардан кыл” — бул “Өзүң үчүн ыкластуу кыл”, “Урпактарыбыздан да Өзүңө моюн сунган бир үммөт чыгар” — бул “ыкластуу кыл” дегенди билдирет», — деп риваят кылган. Салам ибн Аби Мутии‘ бул аят тууралуу: «Экөө мусулман болушкан, бирок Аллахтан ошол абалында бекем кылышын сурашкан», — деген.

Икримадан: «“Раббибиз! Бизди Өзүңө моюн сунуучулардан кыл” дегенде, Аллах: “Ансыз деле кылдым”, — деген. “Урпактарыбыздан да Өзүңө моюн сунган бир үммөт чыгар” дегенде, Аллах: “Ансыз деле кылдым”, — деген», — деп риваят кылынган.

Суддий: «“Урпактарыбыздан да Өзүңө моюн сунган бир үммөт чыгар” дегенде, арабдар айтылган», — деген. Ибн Жарирдин туура пикири боюнча, бул сөз арабдарды да, башкаларды да камтыйт. Анткени Исраил урпактары да Ибрахимдин урпактарынан. Аллах Таала: «Мусанын элинен акыйкатка багыт берген жана ага ылайык адилеттүү өкүм чыгарган бир үммөт бар» (аль-А‘раф, 7:159), — деген.

Ибн Жарирдин сөзү Суддийдин сөзүн жокко чыгарбайт, анткени аларды өзүнчө атап коюу башкалар да кирет дегенди жокко чыгарбайт. Контекст арабдар жөнүндө болуп жатат. Ошондуктан андан кийин: «Раббибиз! Алардын арасынан Өздөрүнүн аяттарын окуй турган, аларга Китеп менен даанышмандыкты үйрөтө турган жана аларды тазалай турган элчи жибер!» — деп келет.

Бул жерде Мухаммад (ага Аллахтын салам-салаваты болсун) айтылган. Ал алардын арасынан чыккан. Аллах Таала: «Ал сабатсыздардын арасынан өздөрүнөн болгон элчи жиберген» (аль-Жуму‘а, 62:2), — деген. Ошол эле учурда бул анын бардык адамдарга — ак жана кара түстүүлөргө — жиберилгенин жокко чыгарбайт.

Аллахтын: «Айткын: “Эй, адамдар! Мен баарыңарга Аллахтын элчисимин”» (аль-А‘раф, 7:158) деген аяты жана башка чечкиндүү далилдер муну көрсөтөт.

Бул дубаны Ибрахим менен Исмаил, экөөнө тең салам болсун, кылышкан. Аллах бул дубанын ушул бөлүгүн такыба момундардын сөзү катары да баяндаган: «Раббибиз! Бизге жубайларыбыздан жана урпактарыбыздан көзүбүздүн кубанычын тартуула жана бизди такыбаларга үлгү кыл» (аль-Фуркан, 25:74). Бул нерсени шарият каалайт.

Анткени Аллахка ибадат кылууну сүйүүнүн толук болушу — өз урпактарынан да Аллахка эч кимди шерик кылбай ибадат кылган адамдар болушун сүйүү. Аллах Ибрахимге: «Мен сени адамдарга имам кылам», — дегенде, ал: «Урпактарымдан дачы?» — деп сураган. Аллах: «Менин убадам заалымдарга жетпейт», — деген (аль-Бакара, 2:124). Ибрахимдин: «Мени жана уулдарымды буттарга сыйынуудан алыстат!» — дегени да ушуга байланыштуу (Ибрахим, 14:35).

Муслимдин «Сахихинде» Абу Хурайрадан Аллахтын Элчиси (ага Аллахтын салам-салаваты болсун) мындай деген: «Адам өлгөндө, үч нерседен башка амалы токтойт: үзгүлтүксүз садака, пайдасы тийген илим же ага дуба кылган салих бала».

«Бизге ибадаттарыбызды көрсөт» (وَأَرِنَا مَنَاسِكَنَا). Ибн Журайж Атадан: «Бизге аларды көрсөтүп, үйрөт», — деп риваят кылган. Мужахид: «Бизге курмандык чала турган жайларыбызды көрсөт», — деген. Ата менен Катададан да ушуга окшош кабар келген.

Са‘ид ибн Мансур Мужахидден риваят кылган: «Ибрахим: “Бизге ибадаттарыбызды көрсөт”, — деди. Жабраил келип, аны Үйгө алып барды. Ал: “Пайдубалдарды көтөр”, — деди. Ибрахим пайдубалдарды көтөрүп, курулушту бүтүрдү. Андан соң анын колунан кармап, Сафага алып барды да: “Бул — Аллахтын белгилеринен”, — деди.

Анан Марвага алып барып: “Бул да Аллахтын белгилеринен”, — деди. Андан кийин Минага жөнөдү. Акабага жеткенде, шайтан бир дарактын жанында турган. Жабраил: “Такбир айтып, ага таш ыргыт”, — деди. Ибрахим такбир айтып, таш ыргытты.

Шайтан кетип, орто жамранын жанында турду. Жабраил менен Ибрахим анын жанынан өткөндө, Жабраил: “Такбир айтып, таш ыргыт”, — деди. Ибрахим такбир айтып, таш ыргытты. Шайтан кетти. Ал бул ыплас жан ажылыкка бир нерсе кошууну каалаган, бирок колунан келген жок.

Андан соң Жабраил Ибрахимди алып, Маш‘ар аль-Харамга келди да: “Бул — Маш‘ар аль-Харам”, — деди. Анан Арафатка алып барды. Жабраил: “Мен сага көрсөткөндү билдиңби?” — деп үч жолу сурады. Ибрахим: “Ооба”, — деди». Абу Мижлаз менен Катададан да ушуга окшош риваяттар бар.

Абу Дауд ат-Таялиси Ибн Аббастан риваят кылган: «Ибрахимге ажылык амалдары көрсөтүлгөндө, шайтан са‘й кылынуучу жерде ага тоскоол болду. Ибрахим аны менен жарышып, анан Жабраил аны Минага алып барды да: “Бул — адамдардын токтой турган жери”, — деди. Акаба жамрасына жеткенде шайтан ага тоскоол болду. Ибрахим ага жети майда таш ыргытып, шайтан кетти.

Андан соң орто жамрага келгенде шайтан кайра тоскоол болду; Ибрахим жети таш ыргытып, шайтан кетти. Анан акыркы жамрага келгенде да шайтан тоскоол болуп, Ибрахим жети таш ыргытып, шайтан кетти. Андан кийин Жам‘га алып барды. Жабраил: “Бул — Маш‘ар”, — деди.

Анан Арафатка алып барды. “Бул — Арафат”, — деди. Жабраил: “Билдыңбы?” — деп сурады».

Ал-Багави «Бизге ибадаттарыбызды көрсөт» деген сөздү «ажылыктагы амалдарыбызды жана ажылык кылуучу жайларыбызды үйрөт» деп түшүндүргөн. Муджахид болсо «курмандык чала турган жайларыбызды» деген. «Нусук» сөзүнүн негизги мааниси — ибадат; «насик» — ибадат кылуучу. Аллах алардын дубасын кабыл кылып, Жабраилди жиберди.

Жабраил Арафат күнү аларга ажылык амалдарын көрсөттү. Арафатка жеткенде: «Эй, Ибрахим, билдиңби?» — деп сурады. Ибрахим: «Ооба», — деди. Ошондуктан убакыт «Арафа», ал жер «Арафат» деп аталып калган.

Аль-Багавинин тафсири

Аллах Тааланын: «Ибрахим Үйдүн пайдубалын көтөрүп жатканда, Исмаил да аны менен бирге эле» деген сөзү тууралуу риваятчылар мындай дешкен: Аллах жерди жарата электе эки миң жыл мурда Үй турган жерди жараткан. Ал суу үстүндөгү ак көбүк сымал нерсе болгон; жер анын астынан жайылган. Аллах Адамды жерге түшүргөндө, ал жалгызсырап, Аллахка арызданган. Ошондо Аллах бейиштин жакуттарынан жасалган «Байт аль-Ма‘мурду» түшүргөн.

Анын жашыл зумруддан жасалган чыгыш жана батыш эки эшиги бар эле. Ал аны Үй турган жерге коюп: «Эй, Адам! Мен сага айлана чуркай турган Үй түшүрдүм. Анын айланасында, Аршымдын айланасында таваф кылгандай таваф кыл; анын жанында, Аршымдын жанында намаз окулгандай намаз оку», — деди.

Ошондой эле ташты түшүрдү. Ал алгач ак болчу, жахилият доорунда этек кири келген аялдардын тийгенинен карарып кеткен. Адам Индия жеринен Меккеге жөө жөнөдү. Аллах ага Үйдү көрсөтүү үчүн бир периштени жиберди. Адам Үйгө ажылык кылып, ажылык амалдарын аткарды.

Ал бүткөндө периштелер аны тосуп: «Эй, Адам! Ажылыгың кабыл болсун! Биз бул Үйгө сенден эки миң жыл мурда ажылык кылганбыз», — дешти. Ибн Аббас, Аллах экөөнө ыраазы болсун, Адам Индиядан Меккеге кырк жолу жөө ажылык кылганын айткан.

Бул абал топон сууга чейин уланган. Андан соң Аллах Үйдү төртүнчү асманга көтөргөн. Ага күн сайын жетимиш миң периште кирет, бирок кайра ага кирүүгө кезеги келбейт. Аллах Жабраилди жиберип, топон суудан сактоо үчүн Кара ташты Абу Кубайс тоосуна катып койгон. Ибрахимдин заманына чейин Үй турган жер бош калган.

Кийин Аллах Ибрахимге Исмаил менен Исхак төрөлгөндөн кийин, Өзү эскериле турган Үй курууну буюрду. Ибрахим Аллахтан анын ордун көрсөтүүсүн сурады. Аллах Үйдүн ордун көрсөтүү үчүн сакыйнаны жиберди. Ал эки баштуу, жыланга окшош катуу шамал эле.

Аллах Ибрахимге сакыйна токтогон жерге курууну буюрду. Ибрахим анын артынан ээрчип, экөө Меккеге келишти. Сакыйна Үй турган жердин үстүнө калкандай болуп жайылды. Бул — Али менен Хасандын сөзү.

Ибн Аббас: «Аллах Каабанын көлөмүндө булут жөнөттү. Ибрахим анын көлөкөсүндө жүрүп отуруп, Меккеге жетти. Булут Үй турган жерге токтоду. Андан Ибрахимге: “Анын көлөкөсүнө ылайык кур; көбөйтпө да, кемитпе”, — деп үн келди», — деген.

Дагы бир пикир боюнча, Аллах Жабраилди Үйдүн ордун көрсөтүү үчүн жиберген. Аллах Тааланын: «Биз Ибрахимге Үйдүн ордун көрсөткөндө» деген аяты да ушуну билдирет.

Ибрахим менен Исмаил Үйдү курушту. Ибрахим куруп, Исмаил ага таштарды берип турду. Аллахтын: «Ибрахим Үйдүн пайдубалын көтөрүп жатканда, Исмаил да аны менен бирге эле» деген сөзү ушуну билдирет. Бул жердеги «пайдубалдар» — анын негиздери; жекелик түрү «кааида».

Кисаи: «Үйдүн дубалдары», — деген. Ибн Аббас: «Үй беш тоодон алынган таштар менен курулган: Тур Сина, Тур Зайта, Шамдагы Лубнан тоосу, Жазирадагы Жудий тоосу. Пайдубалы Меккедеги Хира тоосунан курулган», — деген.

Ибрахим Кара таш турган жерге жеткенде, Исмаилге: «Адамдарга белги болчу жакшы таш алып кел», — деди. Исмаил таш алып келди. Ибрахим: «Мындан да жакшыраагын алып кел», — деди. Исмаил аны издеп кеткенде, Абу Кубайс тоосу: «Эй, Ибрахим!

Сенин мага аманатың бар. Аны ал», — деп үн салды. Ибрахим Кара ташты алып, ордуна койду. Дагы бир пикирде, Аллах асманда «Байт аль-Ма‘мур» деп аталган Үйдү курган жана периштелерге жердеги Каабаны анын маңдайына, дал ошондой өлчөмдө курууну буюрган.

Дагы бир пикир боюнча, Каабаны биринчи болуп Адам курган, ал топон суу учурунда урап, кийин Аллах анын ордун Ибрахимге көрсөтүп, ал кайра курган.

«Раббибиз, бизден кабыл кыл!» дегенде, мааниси мындай: алар: «Раббибиз, биздин курулушубузду кабыл кыл! Чындыгында, Сен дубабызды Угуучусуң, ниеттерибизди Билүүчүсүң», — дешти.

«Раббибиз! Бизди Өзүңө моюн сунуучулардан кыл!» деген сөз: «Бизди жалгыз Аллахты тааныган, Ага баш ийген, Ага ыклас кылган жана толук моюн сунган адамдардан кыл», — дегенди билдирет. «Урпактарыбыздан» — балдарыбыздан. «Үммөт» — бир топ; үммөт пайгамбарларды ээрчиген адамдарды да билдирет. «Өзүңө моюн сунган» — Сага баш ийген.

«Бизге ибадаттарыбызды көрсөт» дегенди: «Бизге үйрөт, билдир» деп түшүндүрүшкөн. Ибн Касир раны сукун менен окуган; Абу Амр аны ихтиляс менен окуган, калгандары касра менен окуган. Сөздүн түпкү формасы «аринā» болгон; жеңилдетүү үчүн хамза түшүрүлүп, анын кыймылы рага көчүрүлгөн. Ра тамгасын сукун менен окуган киши хамза кеткен соң анын кыймылы да кеткен деп эсептеген.

«Ибадаттарыбыз» — динибиздин өкүмдөрү жана ажылык амалдары. Дагы бир пикирде — ажылык кылуучу жайлар. Мужахид: «Курмандык чалуучу жайлар», — деген, анткени «нусук» курмандык малын да билдирет. Дагы бир пикирде — ибадат кылуучу жайлар.

«Нусук» сөзүнүн негизги мааниси — ибадат, ал эми «насик» — ибадат кылуучу. Аллах алардын дубасын кабыл кылып, Жабраилди жиберди; ал аларга Арафат күнү ажылык амалдарын көрсөттү. Арафатка жеткенде: «Эй, Ибрахим, билдиңби?» — деди. Ибрахим: «Ооба», — деп жооп берди. Ошондон улам убакыт «Арафа», жер болсо «Арафат» деп аталды.

«Тообобузду кабыл кыл» — бизди кечир. Чындыгында, Сен тообону көп кабыл кылуучу, Мээримдүүсүң.