काबा निर्माणपछि स्वीकृतिको दुआ

शेख अब्दुर्रहमान अस्-सादीको तफ्सिर

र उनीहरूले आफूहरू र आफ्ना सन्ततिका लागि इस्लामको दुआ गरे; इस्लामको वास्तविकता भनेको हृदयले आफ्नो प्रभुसमक्ष समर्पित हुनु र उहाँको अधीनमा हुनु हो, जसमा शरीरका अङ्गहरू पनि उहाँको आज्ञापालनमा लाग्नु समावेश छ। (وَأَرِنَا مَنَاسِكَنَا) अर्थात्: हाम्रा उपासनाका विधिहरू हामीलाई देखाएर र प्रत्यक्ष अवलोकन गराएर सिकाउनुहोस्, किनकि यसरी सिकाउनु अझ प्रभावकारी हुन्छ। यहाँ ‘मनासिक’ भन्नाले हजका सबै कर्महरू अभिप्रेत हुन सक्छन्, जसको सङ्केत प्रसङ्ग र परिस्थितिले गर्छ। वा यसको अर्थ त्योभन्दा व्यापक—सम्पूर्ण धर्म र सबै उपासनाहरू—हुन सक्छ, जसको सङ्केत शब्दको सामान्य अर्थले गर्छ; किनकि ‘नुसुक’को अर्थ उपासना गर्नु हो।

तर प्रचलित भाषिक प्रयोगमा यो शब्द हजका उपासनाका कर्महरूका लागि बढी प्रयोग हुन थाल्यो। यसरी उनीहरूको दुआको सार लाभदायी ज्ञान र सत्कर्मको तौफीक प्राप्त गर्नेसँग सम्बन्धित छ। अनि बन्दामा, ऊ जस्तोसुकै भए पनि, कमी-कमजोरी आइरहन्छ र उसलाई तौबा गर्नुपर्ने हुन्छ। त्यसैले उनीहरूले भने: (وَتُبْ عَلَيْنَا إِنَّكَ أَنْتَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ)

अर्थात्: इब्राहीम र इस्माईलको स्मरण गर, जब उनीहरू घरको जगमाथि त्यसका आधारहरू उठाउँदै थिए र यस महान् कार्यमा निरन्तर लागिरहेका थिए। उनीहरूको अवस्था भय र आशाले भरिएको थियो; यहाँसम्म कि यस्तो महान् कार्य गरिरहँदा पनि उनीहरूले अल्लाहसँग आफ्नो कर्म स्वीकार गरिदिन दुआ गरे, ताकि त्यसबाट व्यापक लाभ प्राप्त होस्।

इमाम इब्न कसीरको तफ्सिर

अल्लाह तआलाको यो भनाइबारे: “र जब इब्राहीम र इस्माईलले घर [काबा] का जगहरू उठाउँदै थिए, [उनीहरू भन्दै थिए:] हे हाम्रा पालनकर्ता! हामीबाट स्वीकार गर। निश्चय नै तपाईं सबै कुरा सुन्नुहुने, सबै जान्नुहुने हुनुहुन्छ। हे हाम्रा पालनकर्ता!

हामीलाई आफ्नो आज्ञाकारी बनाउनुहोस्, र हाम्रा सन्ततिमध्ये पनि तपाईंको आज्ञाकारी एउटा समुदाय बनाउनुहोस्। हामीलाई हाम्रो उपासनाका विधिहरू देखाउनुहोस् र हाम्रो तौबा स्वीकार गर्नुहोस्। निश्चय नै तपाईं तौबा स्वीकार गर्ने, अत्यन्त दयालु हुनुहुन्छ।” ‘जगहरू’ (القواعد) ‘जग’को बहुवचन हो; यसको अर्थ आधार र जग हो।

अल्लाह तआला भन्नुहुन्छ: हे मुहम्मद, आफ्ना मानिसहरूलाई इब्राहीम र इस्माईल عليهما السلام ले घर [काबा] बनाएको र त्यसका जगहरू उठाएको कुरा सम्झाउनुहोस्। उनीहरू दुवैले भन्दै थिए: “हे हाम्रा पालनकर्ता! हामीबाट स्वीकार गर। निश्चय नै तपाईं सबै कुरा सुन्नुहुने, सबै जान्नुहुने हुनुहुन्छ।”

उनीहरू सत्कर्म गरिरहेका थिए र अल्लाह तआलासँग त्यो स्वीकार गरियोस् भनी मागिरहेका थिए। इब्न अबी हातिमले मक्काका मुहम्मद बिन यजीद बिन खुनेसबाट, उहाँले वहैब बिन अल-वर्दबाट वर्णन गरेका छन्: उनले यो आयत पढे: “र जब इब्राहीम र इस्माईलले घरका जगहरू उठाउँदै थिए: हे हाम्रा पालनकर्ता! हामीबाट स्वीकार गर।” त्यसपछि उनी रुन थाले र भने: “हे रहमानका प्रिय मित्र!

तपाईं रहमानको घरका स्तम्भहरू उठाउँदै हुनुहुन्छ, तर अल्लाहले तपाईंको काम स्वीकार नगर्नुहोला कि भनेर चिन्तित हुनुहुन्छ!” यो कुरा अल्लाह तआलाले निष्ठावान् मोमिनहरूको अवस्थाबारे भन्नुभएको यस आयतजस्तै हो: “र उनीहरू जे दिन्छन्...” अर्थात् उनीहरूले सदका, खर्च र अन्य इबादतका रूपमा जे दिन्छन्, “तर उनीहरूका हृदय भयभीत हुन्छन्”—अर्थात् उनीहरूबाट त्यो स्वीकार नहोला कि भनेर डराउँछन्। आयशा رضي الله عنها बाट अल्लाहका रसूल صلى الله عليه وسلم को सही हदीसमा पनि यो कुरा आएको छ, जुन यसको उपयुक्त स्थानमा आउनेछ।

केही मुफस्सिरहरूले भनेका छन्: जगहरू उठाउने इब्राहीम थिए र दुआ गर्ने इस्माईल थिए। तर सही कुरा यो हो कि दुवैले जग उठाउँदै दुआ गरेका थिए, जसको बयान अघि आउनेछ। यसबारे बुखारीले यहाँ एउटा हदीस वर्णन गरेका छन्, जुन हामी उद्धृत गर्नेछौँ र त्यसपछि यससँग सम्बन्धित अन्य रिवायतहरू पनि उल्लेख गर्नेछौँ।

इमाम बुखारी رحمه الله ले भन्नुभयो: हामीलाई अब्दुल्लाह बिन मुहम्मदले बयान गर्नुभयो; उहाँलाई अब्दुर्रज्जाकले बयान गर्नुभयो; उहाँलाई मअमरले, अय्यूब अस-सख्तियानी र कसीर बिन कसीर बिन अल-मुत्तलिब बिन अबी वदाअबाट बयान गर्नुभयो—ती दुवैमध्ये एकले अर्कोभन्दा केही बढी विवरण सुनाएका छन्—उनीहरूले सईद बिन जुबैरबाट र उनले इब्न अब्बास رضي الله عنهما बाट बयान गरे। उहाँले भन्नुभयो: “महिलाहरूले सबैभन्दा पहिले कम्मरबन्द [मिन्तक] इस्माईलकी आमा [हाजरा] बाट प्रयोग गर्न थालेकी थिइन्। उनले सारा رضي الله عنها ले उनको पदचिह्न नदेखून् भनेर आफ्नो पदचिह्न मेटाउन कम्मरबन्द बनाइन्।

त्यसपछि इब्राहीम عليه السلام उनलाई र उनको दूधखाने छोरा इस्माईललाई लिएर आए। उनले उनीहरू दुवैलाई मस्जिदको माथिल्लो भागमा जमजमको माथि रहेको एउटा ठूलो रूखमुनि घरको छेउमा राखे। त्यसबेला मक्कामा कोही मानिस थिएनन् र त्यहाँ पानी पनि थिएन। उहाँले उनीहरूलाई त्यहीँ राखेर उनीहरूका छेउमा खजुर भएको एउटा झोला र पानी भएको एउटा छालाको मश्क राख्नुभयो।

त्यसपछि इब्राहीम عليه السلام फर्केर जानुभयो। इस्माईलकी आमा उहाँको पछि लाग्दै भनिन्: ‘हे इब्राहीम! तपाईं कहाँ जाँदै हुनुहुन्छ? मानिस वा अरू केही नभएको यो उपत्यकामा हामीलाई छोडेर जाँदै हुनुहुन्छ?’ उनले यो कुरा धेरैपटक भनिन्, तर उहाँले उनीतिर फर्केर हेर्नुभएन।

उनले भनिन्: ‘के अल्लाहले तपाईंलाई यस्तो गर्न आदेश दिनुभएको हो?’ उहाँले भन्नुभयो: ‘हो।’ उनले भनिन्: ‘त्यसो भए उहाँले हामीलाई नष्ट गर्नुहुनेछैन।’ त्यसपछि उनी फर्किन्। इब्राहीम عليه السلام अघि बढ्नुभयो। जब उहाँ त्यो डाँडाको साँघुरो बाटोमा पुग्नुभयो, जहाँबाट उनीहरूले उहाँलाई देख्न सक्दैनथे, उहाँ घरतर्फ फर्कनुभयो, हात उठाउनुभयो र यी दुआहरू गर्नुभयो: ‘हे हाम्रा पालनकर्ता!

मैले आफ्ना सन्ततिमध्ये केहीलाई तपाईंको पवित्र घरनजिक खेती नभएको उपत्यकामा बसाएको छु, हे हाम्रा पालनकर्ता! ताकि उनीहरूले नमाज कायम गरून्। त्यसैले मानिसहरूका केही हृदय उनीहरूतर्फ आकर्षित गरिदिनुहोस् र उनीहरूलाई फलफूलबाट जीविका दिनुहोस्, ताकि उनीहरू कृतज्ञ बनून्।’ इस्माईलकी आमा इस्माईल عليهما السلام लाई दूध खुवाउँदै र त्यो पानी पिउँदै रहिन्।

जब मश्कको पानी सकियो, उनी र उनको छोरा दुवैलाई तिर्खा लाग्यो। उनले छोरालाई छटपटाइरहेको—अथवा धर्तीमा पल्टिरहेको—देखिरहिन्। उनलाई त्यसरी हेर्न गाह्रो भएकाले उनी त्यहाँबाट गइन्। सफा पहाड उनलाई सबैभन्दा नजिक देखियो, त्यसैले उनी त्यसमा चढिन् र उपत्यकातर्फ फर्केर कसैलाई देखिन्छ कि भनी हेर्न थालिन्, तर कसैलाई देखिनन्।

उनी सफाबाट ओर्लेर उपत्यकामा पुगिन्, आफ्नो लुगाको किनार उठाइन् र अत्यन्त थकित व्यक्तिले दौडनेझैँ दौड्दै उपत्यका पार गरिन्। त्यसपछि उनी मरवामा पुगिन्, त्यसमा चढेर कसैलाई देखिन्छ कि भनी हेरिन्, तर कसैलाई देखिनन्। उनले यसरी सातपटक गरिन्। इब्न अब्बासले भन्नुभयो: नबी صلى الله عليه وسلم ले भन्नुभयो: ‘त्यसैले मानिसहरू ती दुई पहाडबीच सई गर्छन्।’

जब उनी मरवामाथि पुगिन्, एउटा आवाज सुनिन्। उनले आफूलाई ‘चुप’ भनिन्, त्यसपछि ध्यान दिएर फेरि सुनिन् र आवाज सुनिन्। उनले भनिन्: ‘यदि तपाईंसँग सहायता छ भने, मैले तपाईंको आवाज सुनिसकेँ।’ त्यतिबेला जमजम भएको ठाउँमा एउटा फरिश्ता देखिन्।

उसले आफ्नो कुर्कुच्चो—अथवा पखेटा—ले जमिन खोतल्यो र पानी देखा पर्‍यो। उनी त्यस वरिपरि बाँध बनाएर हातले यसरी पानी थुन्न थालिन्। पानी भरभराउँदै निस्किरहेको थियो र उनी आफ्नो मश्कमा पानी उघार्दै थिइन्। इब्न अब्बासले भन्नुभयो: नबी صلى الله عليه وسلم ले भन्नुभयो: ‘अल्लाहले इस्माईलकी आमामाथि दया गरून्!

उनले जमजमलाई त्यसै छोडेको भए—अथवा पानी उघारेर नलगेकी भए—जमजम बग्ने झरना हुने थियो।’ उनी पानी पिउन र आफ्नो छोरालाई दूध खुवाउन थालिन्। फरिश्ताले उनलाई भन्यो: ‘नष्ट हुने डर नगर। यहाँ अल्लाहको एउटा घर छ, जसलाई यो बालक र उसका बुबाले बनाउनेछन्।

निश्चय नै अल्लाह عز وجل ले आफ्ना घरपरिवारलाई नष्ट गर्नुहुन्न।’ त्यसबेला घर जमिनबाट डाँडोझैँ अग्लो थियो। बाढी आउँदा यसको दायाँ र बायाँतिरबाट बगेर जान्थ्यो। उनीहरू त्यही अवस्थामा थिए, जब जुरहुमको एउटा यात्रु समूह—अथवा जुरहुमको कुनै घरपरिवार—कदा बाटो हुँदै त्यहाँ आइपुग्यो।

उनीहरू मक्काको तल्लो भागमा बसे। उनीहरूले पानीमाथि घुमिरहेको एउटा चरा देखे। उनीहरूले भने: ‘यो चरा पानीमाथि घुमिरहेको छ। हामीलाई त यो उपत्यकामा पानी नभएको थाहा छ।’ उनीहरूले एक वा दुई जना दूत पठाए। ती मानिसहरूले पानी देखे। उनीहरू फर्केर आफ्ना साथीहरूलाई पानीको खबर दिए र सबै त्यतै आए।

इब्न अब्बास भन्नुहुन्छ: इस्माईलकी आमा पानीनजिकै थिइन्। उनीहरूले भने: ‘के तपाईं हामीलाई यहाँ बस्न अनुमति दिनुहुन्छ?’ उनले भनिन्: ‘हुन्छ, तर पानीमा तपाईंहरूको कुनै हक हुनेछैन।’ उनीहरूले भने: ‘ठीक छ।’ इब्न अब्बासले भन्नुभयो: नबी صلى الله عليه وسلم ले भन्नुभयो: ‘इस्माईलकी आमाले मानिसको साथ चाहन्थिन्, त्यसैले उनीहरूलाई त्यहाँ बस्न पाउँदा खुसी भइन्।

उनीहरू बसे र आफ्ना परिवारलाई पनि बोलाए। त्यसपछि त्यहाँ उनीहरूका केही घरपरिवार बसोबास गर्न थाले। बालक हुर्कियो, उनीहरूबाट अरबी भाषा सिक्यो र उनीहरूको नजरमा प्रिय तथा आकर्षक बन्यो। ऊ जवान भएपछि उनीहरूले आफ्नै समुदायकी एउटी स्त्रीसँग उसको विवाह गरिदिए।

इस्माईलकी आमा رضي الله عنها को निधन भयो। इस्माईलको विवाह भएपछि केही समयपछि इब्राहीम عليه السلام आफ्नो छोडिएको परिवारलाई हेर्न आए। उहाँले इस्माईललाई भेट्नुभएन र उनकी श्रीमतीलाई उहाँबारे सोध्नुभयो। उनले भनिन्: ‘उहाँ हाम्रो लागि जीविका खोज्न बाहिर जानुभएको छ।’

त्यसपछि उहाँले उनीहरूको जीवन र अवस्थाबारे सोध्नुभयो। उनले भनिन्: ‘हामी कठिनाइ र अभावमा छौँ,’ अनि आफ्नो दुःख उहाँसँग पोखिन्। इब्राहीमले भन्नुभयो: ‘तिम्रा श्रीमान् आएपछि उनलाई सलाम भन्नू र आफ्नो ढोकाको चौखट बदल्नू भन्नू।’ इस्माईल عليه السلام फर्केर आउँदा उहाँले केही कुरा महसुस गर्नुभयो।

उहाँले सोध्नुभयो: ‘के यहाँ कोही आएका थिए?’ उनले भनिन्: ‘हो, यस्तो स्वरूपका एक वृद्ध आउनुभएको थियो। उहाँले तपाईंको बारेमा सोध्नुभयो। मैले उहाँलाई बताएँ। उहाँले हाम्रो जीवन कस्तो छ भनी सोध्नुभयो, अनि मैले हामी कठिनाइ र अभावमा छौँ भनेँ।’

उहाँले सोध्नुभयो: ‘के उहाँले तिमीलाई केही सन्देश दिनुभयो?’ उनले भनिन्: ‘हो, तपाईंलाई सलाम भन्न र आफ्नो ढोकाको चौखट बदल्न भन्नुभयो।’ उहाँले भन्नुभयो: ‘उहाँ मेरा बुबा हुनुहुन्छ। उहाँले मलाई तिमीबाट अलग हुन आदेश दिनुभएको छ।

त्यसैले आफ्नो परिवारकहाँ जाऊ।’ त्यसपछि उहाँले उनलाई तलाक दिनुभयो र उनीहरूमध्ये अर्की स्त्रीसँग विवाह गर्नुभयो। इब्राहीम عليه السلام केही समय उनीहरूकहाँ आउनुभएन। त्यसपछि उहाँ फेरि आउनुभयो, तर इस्माईललाई भेट्नुभएन। उहाँ उनकी श्रीमतीकहाँ पस्नुभयो र इस्माईल कहाँ छन् भनी सोध्नुभयो।

उनले भनिन्: ‘उहाँ हाम्रो लागि जीविका खोज्न बाहिर जानुभएको छ।’ उहाँले सोध्नुभयो: ‘तिमीहरू कस्ता छौ?’ र उनीहरूको जीवन तथा अवस्थाबारे सोध्नुभयो। उनले भनिन्: ‘हामी राम्रो र सुखी अवस्थामा छौँ।’ अनि उनले अल्लाह عز وجل को प्रशंसा गरिन्।

उहाँले सोध्नुभयो: ‘तिमीहरूको खाना के हो?’ उनले भनिन्: ‘मासु।’ उहाँले सोध्नुभयो: ‘पिउने कुरा के हो?’ उनले भनिन्: ‘पानी।’ उहाँले दुआ गर्नुभयो: ‘हे अल्लाह! उनीहरूको मासु र पानीमा बरकत दिनुहोस्।’ नबी صلى الله عليه وسلم ले भन्नुभयो: ‘त्यसबेला उनीहरूसँग अन्न थिएन।

यदि अन्न भएको भए उहाँले त्यसमा पनि बरकतको दुआ गर्नुहुन्थ्यो। मक्काबाहिरका मानिसले यी दुई वस्तु [मासु र पानी] मात्र खाएर बस्दा ती दुवै उसका लागि उपयुक्त हुँदैनन्।’ उहाँले भन्नुभयो: ‘तिम्रा श्रीमान् आएपछि उनलाई सलाम भन्नू र आफ्नो ढोकाको चौखट मजबुत राख्न भन्नू।’ इस्माईल عليه السلام फर्केर आउँदा उहाँले सोध्नुभयो: ‘के कोही यहाँ आएका थिए?’

उनले भनिन्: ‘हो, राम्रो रूपका एक वृद्ध आउनुभएको थियो,’ अनि उनले उहाँको प्रशंसा गरिन्। ‘उहाँले तपाईंको बारेमा सोध्नुभयो। मैले उहाँलाई बताएँ। उहाँले हाम्रो जीवन कस्तो छ भनी सोध्नुभयो, मैले हामी राम्रो अवस्थामा छौँ भनेँ।’ उहाँले सोध्नुभयो: ‘उहाँले केही सन्देश दिनुभयो?’

उनले भनिन्: ‘हो, उहाँले तपाईंलाई सलाम भन्नुभयो र आफ्नो ढोकाको चौखट मजबुत राख्न भन्नुभयो।’ उहाँले भन्नुभयो: ‘उहाँ मेरा बुबा हुनुहुन्छ। तिमी नै त्यो चौखट हौ। उहाँले मलाई तिमीलाई आफ्नै साथमा राख्न आदेश दिनुभएको छ।’ त्यसपछि अल्लाह عز وجل ले चाहेको अवधि बितेपछि इब्राहीम عليه السلام फेरि आउनुभयो।

त्यसबेला इस्माईल जमजमको नजिक एउटा ठूलो रूखमुनि आफ्ना तीरको फलाम घोट्दै हुनुहुन्थ्यो। उहाँले इब्राहीमलाई देख्नेबित्तिकै उठेर जानुभयो। बुबा र छोराले भेट्दा जसरी गर्छन्, त्यसरी नै उनीहरूले एकअर्कालाई अभिवादन गरे। त्यसपछि इब्राहीमले भन्नुभयो: ‘हे इस्माईल!

अल्लाहले मलाई एउटा कामको आदेश दिनुभएको छ।’ उहाँले भन्नुभयो: ‘तपाईंका पालनकर्ताले जे आदेश दिनुभएको छ, त्यही गर्नुहोस्।’ इब्राहीमले सोध्नुभयो: ‘के तिमी मलाई सहायता गर्नेछौ?’ उहाँले भन्नुभयो: ‘म सहायता गर्नेछु।’ इब्राहीमले भन्नुभयो: ‘अल्लाहले मलाई यहाँ एउटा घर बनाउन आदेश दिनुभएको छ,’ र उहाँले वरिपरिभन्दा अग्लो एउटा डाँडोतर्फ इशारा गर्नुभयो।

त्यसपछि उनीहरूले घरका जगहरू उठाउन थाले। इस्माईल ढुङ्गा ल्याउनुहुन्थ्यो र इब्राहीम निर्माण गर्नुहुन्थ्यो। भवन अग्लो भएपछि इब्राहीमले त्यो ढुङ्गा ल्याउनुभयो र राख्नुभयो। उहाँ त्यसमा उभिएर निर्माण गर्दै हुनुहुन्थ्यो र इस्माईल उहाँलाई ढुङ्गा दिनुहुन्थ्यो।

उनीहरू दुवैले भन्दै थिए: ‘हे हाम्रा पालनकर्ता! हामीबाट स्वीकार गर। निश्चय नै तपाईं सबै कुरा सुन्नुहुने, सबै जान्नुहुने हुनुहुन्छ।’” रावीले भने: “उनीहरूले घरको चारैतिर घुम्दै निर्माण गरिरहे र भन्दै थिए: ‘हे हाम्रा पालनकर्ता!

हामीबाट स्वीकार गर। निश्चय नै तपाईं सबै कुरा सुन्नुहुने, सबै जान्नुहुने हुनुहुन्छ।’” इब्न अबी हातिमले यही रिवायत अबू अब्दुल्लाह मुहम्मद बिन हम्माद अल-जहरानीबाट र इब्न जरीरले अहमद बिन साबित अर-राजीबाट वर्णन गरेका छन्; यी दुवैले अब्दुर्रज्जाकबाट यही हदीस संक्षेपमा बयान गरेका छन्। अबू बक्र इब्न मर्दुवैहले भने: हामीलाई इस्माईल बिन अली बिन इस्माईलले बयान गर्नुभयो; उहाँलाई बिश्र बिन मूसा, उहाँलाई अहमद बिन मुहम्मद अल-अजरकी, उहाँलाई मुस्लिम बिन खालिद अज-जन्जी, उहाँलाई अब्दुल मलिक बिन जुरीज, उहाँलाई कसीर बिन कसीरले बयान गरे।

उनले भने: “म, उस्मान बिन अबी सुलेमान र अब्दुल्लाह बिन अब्दुर्रहमान बिन अबी हुसेन केही मानिससँग राति मस्जिदको माथिल्लो भागमा सईद बिन जुबैरसँग थियौँ। सईद बिन जुबैरले भने: ‘मलाई देख्न नपाउने हुनुअघि मसँग सोध।’ उनीहरूले मकाम [मकामे इब्राहीम] बारे सोधे। उहाँले इब्न अब्बासबाट हदीस वर्णन गर्न थाल्नुभयो र पूरै हदीस बयान गर्नुभयो।”

त्यसपछि बुखारीले भन्नुभयो: हामीलाई अब्दुल्लाह बिन मुहम्मदले बयान गर्नुभयो; उहाँलाई अबू आमिर अब्दुल मलिक बिन अम्रले बयान गर्नुभयो; उहाँलाई इब्राहीम बिन नाफेअले, कसीर बिन कसीरबाट, उनले सईद बिन जुबैरबाट र उनले इब्न अब्बासबाट बयान गरे। उहाँले भन्नुभयो: “इब्राहीम र उहाँको परिवारबीच जे हुनु थियो, भइसकेपछि उहाँ इस्माईल र इस्माईलकी आमालाई लिएर निस्कनुभयो। उनीहरूसँग पानी भएको एउटा पुरानो मश्क थियो। इस्माईलकी आमा त्यसबाट पानी पिउँथिन् र उनको दूध छोराका लागि प्रशस्त हुन्थ्यो।

उनीहरू मक्का पुगेपछि उहाँले उनलाई एउटा ठूलो रूखमुनि राख्नुभयो, अनि इब्राहीम आफ्नो परिवारकहाँ फर्कनुभयो। इस्माईलकी आमा उहाँको पछि लागिन्। उनीहरू कदा पुग्दा उनले पछाडिबाट बोलाइन्: ‘हे इब्राहीम! हामीलाई कसको जिम्मामा छोड्दै हुनुहुन्छ?’

उहाँले भन्नुभयो: ‘अल्लाह عز وجل को जिम्मामा।’ उनले भनिन्: ‘म अल्लाहसँग सन्तुष्ट छु।’ त्यसपछि उनी फर्किन्। उनी मश्कबाट पानी पिउँथिन् र उनको दूध छोराका लागि प्रशस्त हुन्थ्यो। पानी सकिएपछि उनले भनिन्: ‘गएर हेरूँ, कतै कसैलाई भेट्छु कि।’

उनी सफामाथि चढिन् र कसैलाई देखिन्छ कि भनी हेरिन्, तर कसैलाई देखिनन्। उपत्यका पुगेपछि दौडेर मरवामा पुगिन्। उनले यसरी धेरै फेरा गरिन्। त्यसपछि भनिन्: ‘गएर त्यो बालकको अवस्था हेरूँ।’ उनी गइन् र उसलाई मृत्युनजिक छटपटाइरहेकोजस्तो अवस्थामा देखिन्।

उनको मनले त्यसलाई सहन सकेन। उनले भनिन्: ‘गएर हेरूँ, कतै कसैलाई भेट्छु कि।’ उनी सफामाथि चढिन् र कसैलाई देखिन्छ कि भनी हेरिन्, तर कसैलाई देखिनन्। यसरी सात फेरा पूरा गरेपछि उनले भनिन्: ‘गएर उसको अवस्था हेरूँ।’ त्यति नै बेला एउटा आवाज सुनिन्।

उनले भनिन्: ‘यदि तपाईंसँग केही भलाइ छ भने सहायता गर्नुहोस्।’ त्यहाँ जिब्रईल عليه السلام थिए। उहाँले आफ्नो कुर्कुच्चाले यसरी जमिनमा थिच्नुभयो र जमिन खोतल्नुभयो। पानी फुटेर निस्कियो। इस्माईलकी आमा छक्क परिन् र खन्न थालिन्।

अबुल कासिम صلى الله عليه وسلم ले भन्नुभयो: ‘यदि उनले त्यसलाई त्यसै छोडेकी भए पानी सतहमा देखिने गरी बग्थ्यो।’ उनी पानी पिउन थालिन् र उनको दूध छोराका लागि प्रशस्त भयो। जुरहुमका केही मानिस उपत्यकाबाट जाँदै थिए। उनीहरूले चरा देखे र त्यो कुरा अनौठो माने।

उनीहरूले भने: ‘पानीबाहेक चराहरू यस्तो ठाउँमा हुँदैनन्।’ उनीहरूले एक जना दूत पठाए। उसले पानी देख्यो र फर्केर उनीहरूलाई खबर दियो। उनीहरू इस्माईलकी आमाकहाँ आए र भने: ‘हे इस्माईलकी आमा! के तपाईं हामीलाई आफूसँगै बस्न अनुमति दिनुहुन्छ?’

इस्माईल हुर्कनुभयो र उनीहरूमध्ये विवाह गर्नुभयो। त्यसपछि इब्राहीम صلى الله عليه وسلم लाई आफ्नो छोडिएको परिवारको हाल बुझ्ने इच्छा भयो। उहाँले आफ्नो परिवारसँग भन्नुभयो: ‘म आफ्नो छोडिएको परिवारलाई हेर्न जानेछु।’ उहाँ त्यहाँ आउनुभयो र सलाम गर्नुभयो।

उहाँले सोध्नुभयो: ‘इस्माईल कहाँ छन्?’ उनकी श्रीमतीले भनिन्: ‘उहाँ शिकार गर्न जानुभएको छ।’ उहाँले भन्नुभयो: ‘उहाँ आउनुभयो भने आफ्नो घरको चौखट बदल्न भन्नू।’ इस्माईल आएपछि उनले उहाँलाई कुरा सुनाइन्। उहाँले भन्नुभयो: ‘तिमी नै त्यो कुरा हौ।

आफ्नो परिवारकहाँ जाऊ।’ त्यसपछि इब्राहीमलाई फेरि आफ्नो छोडिएको परिवारलाई हेर्ने इच्छा भयो। उहाँले परिवारसँग भन्नुभयो: ‘म आफ्नो छोडिएको परिवारलाई हेर्न जानेछु।’ उहाँ आउनुभयो र सोध्नुभयो: ‘इस्माईल कहाँ छन्?’ उनकी श्रीमतीले भनिन्: ‘उहाँ शिकार गर्न जानुभएको छ।’

उनले भनिन्: ‘तपाईं ओर्लेर खानपिन गर्नुहुन्न?’ उहाँले सोध्नुभयो: ‘तिमीहरूको खाना र पिउने कुरा के हो?’ उनले भनिन्: ‘हाम्रो खाना मासु र पिउने कुरा पानी हो।’ उहाँले दुआ गर्नुभयो: ‘हे अल्लाह! उनीहरूको खाना र पिउने कुरामा बरकत दिनुहोस्।’

अबुल कासिम صلى الله عليه وسلم ले भन्नुभयो: ‘यो इब्राहीमको दुआबाट प्राप्त भएको बरकत हो।’ त्यसपछि इब्राहीम صلى الله عليه وسلم लाई फेरि आफ्नो छोडिएको परिवारलाई हेर्ने इच्छा भयो। उहाँ आउनुभयो र इस्माईललाई जमजमको पछाडि आफ्ना तीर मर्मत गरिरहेको अवस्थामा भेट्नुभयो। उहाँले भन्नुभयो: ‘हे इस्माईल!

तिम्रा पालनकर्ता عز وجل ले मलाई उहाँका लागि एउटा घर बनाउन आदेश दिनुभएको छ।’ इस्माईलले भन्नुभयो: ‘आफ्ना पालनकर्ताको आज्ञा मान्नुहोस्।’ उहाँले भन्नुभयो: ‘उहाँले मलाई यसमा तिमीले सहायता गर्नू पनि भन्नुभएको छ।’ इस्माईलले भन्नुभयो: ‘त्यसो भए म गर्छु,’ वा यसै अर्थको कुरा भन्नुभयो।

त्यसपछि उनीहरू उभिए। इब्राहीम निर्माण गर्न थाल्नुभयो र इस्माईल ढुङ्गा दिन थाल्नुभयो। उनीहरू दुवैले भन्दै थिए: ‘हे हाम्रा पालनकर्ता! हामीबाट स्वीकार गर। निश्चय नै तपाईं सबै कुरा सुन्नुहुने, सबै जान्नुहुने हुनुहुन्छ।’ भवन अग्लो हुँदै गएपछि वृद्ध इब्राहीमलाई ढुङ्गा बोक्न कठिन भयो।

उहाँ मकामको ढुङ्गामाथि उभिनुभयो। इस्माईलले उहाँलाई ढुङ्गा दिनुहुन्थ्यो र उनीहरू दुवैले भन्थे: ‘हे हाम्रा पालनकर्ता! हामीबाट स्वीकार गर। निश्चय नै तपाईं सबै कुरा सुन्नुहुने, सबै जान्नुहुने हुनुहुन्छ।’” बुखारीले यी दुई मार्गबाट यो हदीस ‘किताबुल-अन्बिया’मा वर्णन गरेका छन्।

आश्चर्यको कुरा के छ भने हाफिज अबू अब्दुल्लाह अल-हाकिमले आफ्नो ‘अल-मुस्तद्रक’मा अबुल अब्बास अल-असमबाट, उनले मुहम्मद बिन सिनान अल-कज्जाजबाट, उनले अबू अली उबैदुल्लाह बिन अब्दुल मजीद अल-हनफीबाट र उनले इब्राहीम बिन नाफेअबाट यही हदीस वर्णन गरे। उनले भने: “यो दुई शैख [बुखारी र मुस्लिम] को सर्तअनुसार सही हो, तर दुवैले यसलाई आफ्नो ग्रन्थमा उद्धृत गरेका छैनन्।” उनले यस्तो भने, जबकि तपाईंले देख्नुभयो कि बुखारीले इब्राहीम बिन नाफेअको हदीसबाटै यो वर्णन गरेका छन्। सम्भवतः बुखारीले संक्षेप गरेका हुन्, किनकि उहाँले यसमा बलिदानको घटना उल्लेख गर्नुभएको छैन।

सही हदीसमा भेडाको सिङहरू काबामा झुन्ड्याइएका थिए भन्ने कुरा आएको छ। इब्राहीम عليه السلام बुराकमा छिट्टै मक्कामा आफ्नो परिवारलाई भेट्न आउनुहुन्थ्यो र फेरि पवित्र भूमिमा रहेको आफ्नो परिवारकहाँ फर्कनुहुन्थ्यो भन्ने कुरा पनि आएको छ। अल्लाह नै बढी जान्नुहुन्छ। हदीसमा नबी صلى الله عليه وسلم बाट स्पष्ट रूपमा मर्फूअ रूपमा आएका अंशहरू तिनै हुन्, जसलाई इब्न अब्बासले उहाँबाट प्रत्यक्ष रूपमा बयान गरेका छन्।

अमीरुल मोमिनीन अली बिन अबी तालिबबाट यसै घटनाक्रमबारे केही भिन्न विवरण आएको छ। इब्न जरीरले भने: हामीलाई मुहम्मद बिन बश्शार र मुहम्मद बिन मुसन्नाले बयान गर्नुभयो; ती दुवैले भने: हामीलाई मुअम्मलले बयान गर्नुभयो; उहाँलाई सुफ्यानले, अबू इस्हाकबाट, हारिसा बिन मुज्रिबबाट र उनले अली बिन अबी तालिबबाट बयान गरे। उहाँले भन्नुभयो: “जब इब्राहीमलाई घर निर्माण गर्न आदेश दिइयो, उहाँ इस्माईल र हाजरालाई लिएर निस्कनुभयो। मक्कामा आइपुग्दा उहाँले घरको ठाउँमा आफ्नो टाउकोमाथि बादलझैँ केही देख्नुभयो, जसमा टाउकोको जस्तो आकार थियो।

त्यसले उहाँसँग कुरा गर्‍यो: ‘हे इब्राहीम! मेरो छायाँमा—अथवा मेरो आकारअनुसार—निर्माण गर्नुहोस्। त्यसमा न थप्नुहोस्, न घटाउनुहोस्।’ निर्माण गरेपछि उहाँ जानुभयो र इस्माईल तथा हाजरालाई छोड्नुभयो। हाजराले भनिन्: ‘हे इब्राहीम!

हामीलाई कसको जिम्मामा छोड्दै हुनुहुन्छ?’ उहाँले भन्नुभयो: ‘अल्लाहको जिम्मामा।’ उनले भनिन्: ‘जानुहोस्, उहाँले हामीलाई नष्ट गर्नुहुनेछैन।’ इस्माईललाई अत्यन्त तिर्खा लाग्यो। हाजरा सफामाथि चढिन् र हेर्दा केही देखिनन्। त्यसपछि मरवामा पुगिन्, त्यहाँ पनि केही देखिनन्।

फेरि सफामा फर्केर हेरिन्, केही देखिनन्; मरवामा गइन्, त्यहाँ पनि केही देखिनन्। यसरी सातपटक गरिन्। त्यसपछि भनिन्: ‘हे इस्माईल! म तिमीलाई नदेख्ने ठाउँमा तिमी मर्नू।’ उनी उहाँकहाँ पुग्दा उहाँ तिर्खाले आफ्नो खुट्टाले जमिन खोतल्दै हुनुहुन्थ्यो।

जिब्रईलले उनलाई बोलाएर सोधे: ‘तिमी को हौ?’ उनले भनिन्: ‘म इब्राहीमका छोरा इस्माईलकी आमा हाजरा हुँ।’ उहाँले सोध्नुभयो: ‘तिमीहरूलाई कसको जिम्मामा सुम्पिएको छ?’ उनले भनिन्: ‘अल्लाहको जिम्मामा।’ उहाँले भन्नुभयो: ‘उहाँले तिमीहरूलाई पर्याप्त हुनेको जिम्मामा सुम्पनुभएको छ।’

बालकले आफ्नो औँलाले जमिन खोतल्यो र जमजमको पानी निस्कियो। उनले पानी थुन्न थालिन्। उहाँले भन्नुभयो: ‘यसलाई छोडिदेऊ, यो त तिर्खा मेटाउने पानी हो।’” यस रिवायतअनुसार इब्राहीमले उनीहरूलाई छोड्नुअघि घर निर्माण गर्नुभएको थियो। तर, यदि यो रिवायत सुरक्षित रूपमा आएको हो भने, सम्भवतः उहाँले सुरुमा त्यस ठाउँलाई घेराबार लगाएर चिन्हित गर्नुभएको थियो, घर पूरै उचाइसम्म निर्माण गर्नुभएको थिएन।

इस्माईल हुर्केपछि उनीहरू दुवैले मिलेर त्यसलाई निर्माण गरे, जसरी अल्लाह तआलाले भन्नुभएको छ। त्यसपछि इब्न जरीरले भने: हामीलाई हन्नाद बिन अस-सरीले बयान गर्नुभयो; उहाँलाई अबुल अह्वसले, समाकबाट र उनले खालिद बिन अरअरहबाट बयान गरे। उनले भने: “एक जना मानिस अली رضي الله عنه कहाँ आएर भने: ‘के तपाईं मलाई घर [काबा] बारे बताउनुहुन्छ? के यो पृथ्वीमा बनाइएको पहिलो घर हो?’

उहाँले भन्नुभयो: ‘होइन। तर यो बरकत राखिएको पहिलो घर हो। यसमा मकामे इब्राहीम छ; जो यसमा प्रवेश गर्छ, ऊ सुरक्षित हुन्छ। चाहनुहुन्छ भने म यो कसरी बनाइयो बताउँछु: अल्लाहले इब्राहीमलाई पृथ्वीमा मेरो लागि एउटा घर बनाऊ भनी वह्य गर्नुभयो।

इब्राहीम यस कामले अप्ठ्यारोमा पर्नुभयो। त्यसपछि अल्लाहले सकीना पठाउनुभयो। त्यो दुई टाउको भएको छिटो हिँड्ने हावा थियो। एउटा टाउकोले अर्कोलाई पछ्यायो, जबसम्म त्यो मक्का पुगेर घरको ठाउँमा छालको ढालझैँ बेरिएन। अल्लाहले इब्राहीमलाई सकीना स्थिर हुने ठाउँमा निर्माण गर्न आदेश दिनुभयो।

इब्राहीमले निर्माण गर्नुभयो, तर एउटा ढुङ्गा बाँकी रह्यो। बालक ढुङ्गा खोज्न गयो। इब्राहीमले भन्नुभयो: ‘मैले भनेझैँ एउटा ढुङ्गा खोजेर ल्याऊ।’ बालक ढुङ्गा खोज्न गयो र फर्कँदा उसले देख्यो कि इब्राहीमले हजरुल-अस्वदलाई आफ्नो ठाउँमा राखिसक्नुभएको थियो।

उसले भन्यो: ‘बुबा, तपाईंलाई यो ढुङ्गा कसले ल्याइदियो?’ उहाँले भन्नुभयो: ‘तिम्रो निर्माणमा भर नपर्नेले ल्याइदियो। जिब्रईल عليه السلام ले यसलाई आकाशबाट ल्याउनुभएको हो।’ त्यसपछि उनीहरूले निर्माण पूरा गरे।” इब्न अबी हातिमले भने: हामीलाई हम्द बिन अब्दुल्लाह बिन यजीद अल-मुक्रीले बयान गर्नुभयो; उहाँलाई सुफ्यानले, बिश्र बिन आसिमबाट, सईद बिन अल-मुसय्यिबबाट र उनले कअब अल-अहबारबाट बयान गरे।

उनले भने: “अल्लाहले पृथ्वी सृष्टि गर्नुभन्दा चालीस वर्षअघि घर पानीमाथि फिँजझैँ थियो र पृथ्वी त्यसैबाट फैलाइएको थियो।” सईदले भने: अली बिन अबी तालिबले पनि हामीलाई बयान गर्नुभयो: “इब्राहीम आर्मेनियाबाट आउनुभयो। उहाँसँग सकीना थियो, जसले माकुराले आफ्नो घर बसाएझैँ घरको स्थान देखाउँथ्यो। त्यसले तीस जना मानिसले पनि उठाउन नसक्ने ढुङ्गाहरू देखायो।”

मैले भनेँ: “हे अबू मुहम्मद! अल्लाह तआलाले त भन्नुभएको छ: ‘र जब इब्राहीमले घरका जगहरू उठाउँदै थिए।’” उनले भने: “त्यो त त्यसपछि भएको हो।” सुद्दीले भने: अल्लाह عز وجل ले इब्राहीम र इस्माईललाई आदेश दिनुभयो: “मेरो घर तवाफ गर्नेहरू, त्यहाँ बस्नेहरू र रुकू तथा सज्दा गर्नेहरूका लागि बनाऊ।”

इब्राहीम عليه السلام मक्का आउनुभयो। उहाँ र इस्माईलले कुटो र बेल्चा लिए, तर घर कहाँ छ भन्ने थाहा थिएन। त्यसपछि अल्लाहले ‘रीहुल-खजुज’ नामको एउटा हावा पठाउनुभयो। त्यसका दुई पखेटा र सर्पको आकारको एउटा टाउको थियो। त्यसले काबाको वरिपरि भएको माटो हटाई पहिलो घरको आधार देखाइदियो।

उनीहरू कुटोले त्यसको पछि लाग्दै खने र जग राखे। यसैबारे अल्लाह तआला भन्नुहुन्छ: “र जब इब्राहीमले घरका जगहरू उठाउँदै थिए...” “र जब हामीले इब्राहीमलाई घरको स्थान देखायौँ...” उनीहरूले जग निर्माण गर्दै कुनाको ठाउँमा पुग्दा इब्राहीमले इस्माईललाई भन्नुभयो: “हे मेरो छोरा!

यहाँ राख्नका लागि राम्रो ढुङ्गा खोजेर ल्याऊ।” उनले भने: “बुबा, म थकित र क्लान्त छु।” इब्राहीमले भन्नुभयो: “त्यो मसँग ल्याइदेऊ।” उनी ढुङ्गा खोज्न गए र एउटा ढुङ्गा ल्याए, तर इब्राहीमलाई त्यो मन परेन। उहाँले भन्नुभयो: “योभन्दा राम्रो ढुङ्गा ल्याऊ।”

उनी फेरि खोज्न गए। जिब्रईलले भारतबाट हजरुल-अस्वद ल्याउनुभयो। त्यो सेतो थियो, थगामाको फूलजस्तै सेतो याकूत। आदम عليه السلام ले त्यो ढुङ्गा स्वर्गबाट ल्याउनुभएको थियो; मानिसहरूका पापले त्यो कालो भएको थियो। इस्माईल ढुङ्गा लिएर फर्कँदा उनले त्यसलाई कुनामा राखिएको देखे।

उनले भने: “बुबा, यो कसले ल्यायो?” उहाँले भन्नुभयो: “तिमीभन्दा बढी उत्साही व्यक्तिले ल्यायो।” उनीहरूले निर्माण गर्दै इब्राहीमका पालनकर्ताले उहाँलाई जुन वचनहरूद्वारा परीक्षा लिनुभएको थियो, ती वचनहरू भन्दै दुआ गरे। इब्राहीमले भने: “हे हाम्रा पालनकर्ता!

हामीबाट स्वीकार गर। निश्चय नै तपाईं सबै कुरा सुन्नुहुने, सबै जान्नुहुने हुनुहुन्छ।” यस विवरणबाट घरका जगहरू इब्राहीमभन्दा पहिल्यै निर्माण गरिएका थिए भन्ने सङ्केत पाइन्छ। इब्राहीमलाई ती जगसम्म मार्गदर्शन गरिएको र त्यस ठाउँमा बसाइएको मात्र थियो।

केही मानिसहरूले यही मत राखेका छन्। इमाम अब्दुर्रज्जाकले भने: हामीलाई मअमरले, अय्यूबबाट र उनले सईद बिन जुबैरबाट, उनले इब्न अब्बासबाट बयान गरे। आयत “र जब इब्राहीमले घरका जगहरू उठाउँदै थिए” बारे उहाँले भन्नुभयो: “ती जगहरू त्यसअघि नै घरका जगका रूपमा रहेका थिए।” अब्दुर्रज्जाकले फेरि भने: हामीलाई हिशाम बिन हस्सानले, अता बिन अबी रबाहका ज्वाइँ सव्वारबाट र उनले अता बिन अबी रबाहबाट बयान गरे।

उनले भने: “अल्लाहले आदमलाई स्वर्गबाट पृथ्वीमा उतार्दा उहाँका खुट्टा पृथ्वीमा र टाउको आकाशमा थियो। उहाँ आकाशवासीहरूको कुरा र उनीहरूको दुआ सुन्नुहुन्थ्यो र उनीहरूको साथ पाउँदा आनन्दित हुनुहुन्थ्यो। फरिश्ताहरू उहाँसँग डराए, यहाँसम्म कि उनीहरूले आफ्नो दुआ र नमाजमा अल्लाहसँग गुनासो गरे। अल्लाहले उहाँलाई पृथ्वीमा होच्याउनुभयो।

त्यसपछि उहाँले उनीहरूका आवाज सुन्न छोड्नुभयो र एक्लो महसुस गरी आफ्नो दुआ र नमाजमा अल्लाहसँग गुनासो गर्नुभयो। त्यसपछि उहाँलाई मक्कातर्फ पठाइयो। उहाँका पाइतालाले टेक्ने हरेक ठाउँ बस्ती र उहाँका पाइला राख्ने बीचको ठाउँ मरुभूमि थियो। यसरी उहाँ मक्का पुग्नुभयो।

अल्लाहले स्वर्गको याकूत ढुङ्गा उतार्नुभयो र त्यो अहिले घर रहेको ठाउँमा थियो। बाढी नआउन्जेल उहाँ त्यसको वरिपरि तवाफ गर्दै रहनुभयो। त्यसपछि त्यो याकूत उठाइयो, यहाँसम्म कि अल्लाहले इब्राहीम عليه السلام लाई पठाउनुभयो र उहाँले घर निर्माण गर्नुभयो। यही अल्लाह तआलाको भनाइ हो: ‘र जब हामीले इब्राहीमलाई घरको स्थान देखायौँ।’”

अब्दुर्रज्जाकले भने: हामीलाई इब्न जुरीजले अता बाट बयान गरे। उनले भने: आदमले भने: “म फरिश्ताहरूका आवाज सुनिरहेको छैन!” उनलाई भनियो: “तिम्रो पापका कारण। तर पृथ्वीमा झर र मेरो लागि एउटा घर बनाऊ, अनि त्यसलाई चारैतिरबाट घेरेर बस, जसरी तिमीले फरिश्ताहरूलाई आकाशमा रहेको मेरो घर वरिपरि घेरिएको देखेका थियौ।”

मानिसहरू भन्छन् कि उहाँले पाँचवटा पहाडबाट ढुङ्गा ल्याएर घर बनाउनुभयो: हिरा, तूर जैता, तूर सिनाई, जबले लुबनान र जुदी। यसको चारैतिरको तल्लो आधार हिराबाट थियो। आदमले निर्माण गरेको त्यो घर पछि इब्राहीम عليه السلام ले पुनः निर्माण गर्नुभयो। यो रिवायत अता सम्म सही छ, तर यसका केही अंशमा अस्वीकार्य कुरा छन्।

अल्लाह नै बढी जान्नुहुन्छ। अब्दुर्रज्जाकले फेरि भने: हामीलाई मअमरले कतादाबाट बयान गरे। उनले भने: “अल्लाहले आदमलाई पृथ्वीमा उतार्दा उहाँसँगै घर राख्नुभयो। उहाँ भारतको भूमिमा अवतरण गर्नुभयो। उहाँको टाउको आकाशमा र खुट्टा पृथ्वीमा थियो।

फरिश्ताहरू उहाँसँग डराउँथे। त्यसपछि उहाँलाई घटाएर साठी हातको उचाइमा झारियो। फरिश्ताहरूका आवाज र तस्बीह हराएपछि उहाँ दुःखी हुनुभयो। उहाँले अल्लाह عز وجل सँग गुनासो गर्नुभयो। अल्लाहले भन्नुभयो: ‘हे आदम! मैले तिम्रा लागि एउटा घर उतारेको छु।

त्यसको वरिपरि तवाफ गर, जसरी मेरो अर्श वरिपरि तवाफ गरिन्छ, र त्यसको छेउमा नमाज पढ, जसरी मेरो अर्शनजिक नमाज पढिन्छ।’ त्यसपछि आदम घरतर्फ जानुभयो। उहाँ अघि बढ्दा उहाँका पाइलाहरू फैलाइयो र प्रत्येक दुई पाइलाबीच मरुभूमि थियो। त्यो मरुभूमि त्यसपछि पनि रहिरह्यो।

आदम घरमा पुग्नुभयो र तवाफ गर्नुभयो। उहाँपछि अन्य नबीहरूले पनि तवाफ गरे।” इब्न जरीरले भने: हामीलाई इब्न हमीदले बयान गर्नुभयो; उहाँलाई यअकूब अल-कुम्मीले, हफ्स बिन हमीदबाट र उनले इक्रिमाबाट, उनले इब्न अब्बासबाट बयान गरे। उहाँले भन्नुभयो: “संसार सृष्टि हुनुभन्दा दुई हजार वर्षअघि अल्लाहले घरलाई पानीका चार कुनामाथि राख्नुभयो, त्यसपछि घरको तलबाट पृथ्वी फैलाइयो।”

मुहम्मद बिन इस्हाकले भने: मलाई इब्न अबी नजीहले, मुजाहिद र अन्य ज्ञानी व्यक्तिहरूबाट बयान गरे: “अल्लाहले इब्राहीमलाई घरको स्थान देखाउनुभएपछि उहाँ शामबाट त्यहाँ निस्कनुभयो। उहाँसँग इस्माईल र उनकी आमा हाजरा थिइन्। इस्माईल सानै दूधखाने बालक हुनुहुन्थ्यो। हामीलाई बयान गरिएअनुसार उनीहरू बुराकमा सवार थिए र जिब्रईल उनीहरूलाई घरको स्थान तथा हरमका सीमाचिह्नहरू देखाउँदै थिए।

जिब्रईल उहाँसँगै थिए। उहाँ कुनै गाउँबाट गुज्रनुहुँदा सोध्नुहुन्थ्यो: ‘हे जिब्रईल! के तपाईंलाई यहीँ उनीहरूलाई राख्न आदेश दिइएको हो?’ जिब्रईलले भन्नुहुन्थ्यो: ‘अघि बढ्नुहोस्।’ यसरी उहाँ मक्का पुग्नुभयो। त्यसबेला त्यहाँ साल्म र समुरका रूखका झाडीहरू थिए।

मक्काबाहिर र त्यस वरिपरि ‘अमालिक’ भनिने मानिसहरू बसोबास गर्थे। घर त्यतिबेला रातो माटोको डाँडो थियो। इब्राहीमले जिब्रईललाई सोध्नुभयो: ‘के मलाई उनीहरू दुवैलाई यहीँ राख्न आदेश दिइएको हो?’ उहाँले भन्नुभयो: ‘हो।’ त्यसपछि उहाँले उनीहरू दुवैलाई हजरुल-अस्वदको ठाउँमा राख्नुभयो र इस्माईलकी आमा हाजरालाई त्यहाँ छाप्रो बनाउन आदेश दिनुभयो।

उहाँले भन्नुभयो: ‘हे हाम्रा पालनकर्ता! मैले आफ्ना सन्ततिमध्ये केहीलाई खेती नभएको उपत्यकामा तपाईंको पवित्र घरनजिक बसाएको छु’—आयतको अन्त्यसम्म—‘ताकि उनीहरू कृतज्ञ बनून्।’” अब्दुर्रज्जाकले भने: हामीलाई हिशाम बिन हस्सानले, मलाई हमीदले र उनले मुजाहिदबाट बयान गरे। उनले भने: “अल्लाहले कुनै पनि वस्तु सृष्टि गर्नुभन्दा दुई हजार वर्षअघि यो घरको स्थान सृष्टि गर्नुभयो।

यसको कुनाहरू सातौँ पृथ्वीमा छन्।” लैथ बिन अबी सुलैमले पनि मुजाहिदबाट यसै भनेका छन्: “जगहरू सातौँ पृथ्वीमा छन्।” इब्न अबी हातिमले भने: हामीलाई मेरा बुबाले बयान गर्नुभयो; उहाँलाई अम्र बिन राफेअले बयान गर्नुभयो; उहाँलाई अब्दुल वह्हाब बिन मुआवियाले, अब्दुल मुमिन बिन खालिदबाट र उनले अल्बा बिन अहमरबाट बयान गरे। उनले भने: “जुल-कर्नैन मक्का आए र इब्राहीम तथा इस्माईललाई पाँचवटा पहाडबाट घरका जगहरू निर्माण गरिरहेको भेटे।

उनले भने: ‘तिमीहरू मेरो भूमिमा के गर्दै छौ?’ उनीहरूले भने: ‘हामी आज्ञा पाएका दुई दास हौँ। हामीलाई यो काबा निर्माण गर्न आदेश दिइएको छ।’ उनले भने: ‘तिमीहरू दाबी गर्छौ, त्यसको प्रमाण ल्याऊ।’ त्यसपछि पाँचवटा भेडा उभिएर भने: ‘हामी साक्षी दिन्छौँ कि इब्राहीम र इस्माईल आज्ञा पाएका दुई दास हुन् र उनीहरूलाई यो काबा निर्माण गर्न आदेश दिइएको छ।’

उनले भने: ‘म राजी भएँ र स्वीकार गरेँ।’ त्यसपछि उनी अघि बढे।” अल-अजरकीले आफ्नो ‘तारीख मक्का’मा जुल-कर्नैनले इब्राहीम عليه السلام सँगै घरको तवाफ गरेको उल्लेख गरेका छन्। यसबाट उनी इब्राहीमभन्दा पछिका थिए भन्ने देखिन्छ। अल्लाह नै बढी जान्नुहुन्छ।

बुखारी رحمه الله ले भन्नुभयो: अल्लाह तआलाको भनाइ “र जब इब्राहीम र इस्माईलले घरका जगहरू उठाउँदै थिए...” यहाँ ‘जगहरू’ भनेको घरको आधार हो; यसको एकवचन ‘काइदा’ हो। “बूढी स्त्रीहरू” (القواعد من النساء) को एकवचन पनि ‘काइदा’ हो। हामीलाई इस्माईलले बयान गर्नुभयो; उहाँलाई मालिकले, इब्न शिहाबबाट र उनले सालिम बिन अब्दुल्लाहबाट बयान गरे।

अब्दुल्लाह बिन मुहम्मद बिन अबी बक्रले अब्दुल्लाह बिन उमरलाई बयान गरे कि नबी صلى الله عليه وسلم की पत्नी आयशा رضي الله عنها ले भनिन्: अल्लाहका रसूल صلى الله عليه وسلم ले भन्नुभयो: “तिम्रो समुदायले घर निर्माण गर्दा इब्राहीमका जगभन्दा बाहिरै रोकेका थिए भन्ने तिमीलाई थाहा छैन?” मैले भनेँ: “हे अल्लाहका रसूल! त्यसलाई इब्राहीमका जगमा फर्काएर निर्माण गर्नुहुन्न?” उहाँले भन्नुभयो: “तिम्रो समुदायको कुफ्रबाट मुक्त भएको समय धेरै भएको छैन।”

अब्दुल्लाह बिन उमरले भने: “यदि आयशाले यो कुरा अल्लाहका रसूल صلى الله عليه وسلم बाट सुनेकी हुन् भने, हजरुल-अस्वदसँग जोडिएको दुई कुनालाई छोएर इस्तिलाम नगर्नुको कारण घरलाई इब्राहीम عليه السلام का जगअनुसार पूरा नगर्नु नै हो भन्ने मलाई लाग्छ।” बुखारीले यो हदीस ‘किताबुल-हज्ज’मा अल-कअन्बीबाट र ‘अहादीसुल-अन्बिया’मा अब्दुल्लाह बिन युसुफबाट वर्णन गरेका छन्। मुस्लिमले यह्या बिन यह्या र इब्न वह्बबाट; नसाईले अब्दुर्रहमान बिन कासिमबाट, सबैले मालिकबाट यही हदीस वर्णन गरेका छन्। मुस्लिमले नाफेअबाट पनि वर्णन गरेका छन्।

उनले भने: “मैले अब्दुल्लाह बिन अबी बक्र बिन अबी कुहाफालाई अब्दुल्लाह बिन उमरलाई आयशाबाट, र आयशाले नबी صلى الله عليه وسلم बाट बयान गरेको सुनेँ। उहाँले भन्नुभयो: ‘यदि तिम्रो समुदाय हालैका जहिलिय्यत—अथवा कुफ्र—बाट मुक्त नभएको भए, म काबाको खजाना अल्लाहको मार्गमा खर्च गर्थेँ, यसको ढोका जमिनसँग बराबर बनाउँथेँ र हिज्र [हतीम] लाई यसभित्र समावेश गर्थेँ।’” बुखारीले भने: हामीलाई उबैदुल्लाह बिन मूसा, इस्राईलबाट, अबू इस्हाकबाट र अल-अस्वदबाट बयान गर्नुभयो। उनले भने: इब्न जुबैरले मलाई भने: “आयशाले तिमीलाई धेरै गोप्य हदीस सुनाउँथिन्।

उनले काबाबारे तिमीलाई के सुनाइन्?” मैले भनेँ: “उनले मलाई भनिन् कि नबी صلى الله عليه وسلم ले भन्नुभयो: ‘हे आयशा! यदि तिम्रो समुदाय नयाँनयाँ जहिलिय्यतबाट मुक्त नभएको भए—’” इब्न जुबैरले भने: “कुफ्रबाट मुक्त भएको भए, म काबा भत्काएर यसका दुई ढोका बनाउँथेँ: एउटा ढोकाबाट मानिसहरू प्रवेश गर्थे र अर्कोबाट निस्कन्थे।” इब्न जुबैरले त्यसै गरे।

यो हदीस बुखारीले मात्र उद्धृत गरेका छन्। उनले यसलाई आफ्नो सहीहको ‘किताबुल-इल्म’मा यही रूपमा वर्णन गरेका छन्। मुस्लिमले आफ्नो सहीहमा भने: हामीलाई यह्या बिन यह्याले बयान गर्नुभयो; उहाँलाई अबू मुआवियाले, हिशाम बिन उर्वाबाट, उनका बुबाबाट र उनले आयशाबाट बयान गरे। आयशाले भनिन्: अल्लाहका रसूल صلى الله عليه وسلم ले मलाई भन्नुभयो: “यदि तिम्रो समुदायको कुफ्रबाट मुक्त भएको समय धेरै नभएको भए, म काबा भत्काएर त्यसलाई इब्राहीमको आधारमा बनाउँथेँ।

कुरैशले घर बनाउँदा त्यसको निर्माणमा कमी गरेका थिए र म त्यसको पछाडि एउटा भाग [हिज्र] थप्थेँ।” मुस्लिमले भने: अबू बक्र बिन अबी शैबा र अबू कुरैबले हामीलाई बयान गर्नुभयो; ती दुवैले भने: हामीलाई इब्न नुमैरले हिशामबाट यही सनदमा बयान गर्नुभयो। यो हदीस मुस्लिमले मात्र उद्धृत गरेका छन्। उनले भने: मलाई मुहम्मद बिन हातिमले बयान गर्नुभयो; उहाँलाई इब्न मह्दीले बयान गर्नुभयो; उहाँलाई सुलैम बिन हय्यानले, सईद—अर्थात् इब्न मीनाअ—बाट बयान गर्नुभयो।

उनले भने: मैले अब्दुल्लाह बिन जुबैरलाई यसो भन्दै सुनेँ: “मेरी खाला—अर्थात् आयशा رضي الله عنها—ले मलाई सुनाइन् कि नबी صلى الله عليه وسلم ले भन्नुभयो: ‘हे आयशा! यदि तिम्रो समुदाय शिर्कबाट हालै मुक्त नभएको भए, म काबा भत्काएर त्यसलाई जमिनसँग मिलाउँथेँ, त्यसका दुई ढोका बनाउँथेँ—एउटा पूर्वतर्फ र अर्को पश्चिमतर्फ—र हिज्रबाट छ हात थप्थेँ। किनकि कुरैशले काबा निर्माण गर्दा त्यो भाग घटाएका थिए।’” यो रिवायत पनि मुस्लिमले मात्र उद्धृत गरेका छन्।

इब्राहीम खलील عليه السلام पछि लामो समय बितिसकेपछि र रसूल صلى الله عليه وسلم लाई नबुअत दिइनुभन्दा पाँच वर्षअघि कुरैशले काबा पुनः निर्माण गरे। उहाँले पनि ढुङ्गा बोक्न उनीहरूलाई सहयोग गर्नुभएको थियो। त्यसबेला उहाँको उमेर पैंतीस वर्ष थियो। अल्लाहका दुरूद र सलाम उहाँमाथि कयामतको दिनसम्म रहून्।

मुहम्मद बिन इस्हाक बिन यसारले आफ्नो ‘सीरत’मा भने: अल्लाहका रसूल صلى الله عليه وسلم पैंतीस वर्षको हुँदा कुरैश काबा निर्माण गर्न एकत्रित भए। उनीहरूले यसको छाना बनाउन चाहेका थिए, तर भत्काउन डराउँथे। त्यसबेला काबा मानिसको उचाइभन्दा केही माथिसम्म ढुङ्गाहरू थुपारिएको अवस्थामा थियो। उनीहरूले यसलाई अग्लो पार्ने र छाना बनाउने चाहना गरे।

यसको कारण केही मानिसले काबाको खजाना चोरेका थिए। त्यो खजाना काबाभित्रको एउटा इनारमा राखिन्थ्यो। खजाना कसको साथमा भेटियो भने दुवैक—बनू मलिह बिन अम्रका, खुझाआका एक मुक्तदास—थिए। कुरैशले उनको हात काटिदिए। मानिसहरू भन्छन् कि चोरहरूले खजाना दुवैकको साथमा राखेका थिए।

समुद्रले रोमी व्यापारीको जहाज जिद्दामा ल्याएर फालिदिएको थियो र त्यो टुक्राटुक्रा भएको थियो। कुरैशले त्यसको काठ लिएर काबाको छाना बनाउन तयार पारे। मक्कामा एक कप्टी सिकर्मी पनि थिए। उनले काबा बनाउन आवश्यक पर्ने केही सामग्री तयार गरिदिए।

काबाको इनारबाट एउटा सर्प निस्कन्थ्यो, जहाँ काबालाई दैनिक चढाइने उपहारहरू राखिन्थे। त्यो सर्प काबाको भित्तामा घाम तापेर बस्ने गर्थ्यो र मानिसहरू त्यससँग डराउँथे। कोही नजिक जाँदा त्यो कुण्डली मार्थ्यो, फुत्कार गर्थ्यो र मुख खोल्थ्यो। एक दिन त्यो सधैँझैँ काबाको भित्तामा घाम तापिरहेको थियो।

अल्लाहले एउटा चरा पठाउनुभयो, त्यसले सर्पलाई च्याप्प समातेर लग्यो। कुरैशले भने: “हामीले चाहेको कुरामा अल्लाह प्रसन्न हुनुभएको आशा गर्छौँ। हामीसँग सहयोगी कामदार छ, काठ छ र अल्लाहले सर्पबाट पनि छुटकारा दिनुभएको छ।” उनीहरूले काबा भत्काएर पुनः निर्माण गर्ने निर्णय गरेपछि अबू वह्ब बिन अम्र बिन आइज बिन अब्द बिन इमरान बिन मख्जूम उठे।

उनले काबाबाट एउटा ढुङ्गा उठाउन खोजे, तर त्यो उनको हातबाट फुत्केर पहिलेको ठाउँमा फर्कियो। उनले भने: “हे कुरैशका मानिसहरू! आफ्नो कमाइबाट पवित्र वस्तु मात्र यसको निर्माणमा लगाउनु। यसमा व्यभिचारको कमाइ, ब्याजको व्यापार वा कसैप्रति गरिएको अन्यायको कमाइ नलगाउनु।”

इब्न इस्हाकले भने: मानिसहरू यो भनाइ वलीद बिन मुगीरा बिन अब्दुल्लाह बिन उमर बिन मख्जूमको भनाइ हो भनी बताउँछन्। त्यसपछि कुरैशले काबाका भागहरू आपसमा बाँडे। ढोकावाला भाग अब्द मनाफ र जुहराका लागि भयो। कालो कुनादेखि यमानी कुनासम्मको भाग बनू मख्जूम र उनीहरूसँग जोडिएका कुरैशका कबिलाहरूका लागि भयो।

पछाडिको भाग बनू जुमह र सहमका लागि भयो। हिज्रको भित्तातर्फको भाग बनू अब्दुद्दार बिन कुसय, बनू असद बिन अब्दुल उज़्जा बिन कुसय र बनू अदी बिन कअब बिन लुईका लागि भयो; त्यो हतीम हो। त्यसपछि मानिसहरू काबा भत्काउन डराए र पछि हटे। वलीद बिन मुगीराले भने: “म नै सबैभन्दा पहिले भत्काउन थाल्छु।”

उनले कुटो लिएर काबामाथि चढे र भने: “हे अल्लाह! हामी नष्ट नहौँ। हे अल्लाह! हामीले भलाइबाहेक केही चाहेका छैनौँ।” त्यसपछि उनले दुई कुनातर्फबाट भत्काउन थाले। मानिसहरूले त्यो रात कुर्दै बिताए र भने: “हेरौँ, उसलाई केही हुन्छ कि हुँदैन।

यदि उसलाई केही भयो भने हामी केही पनि भत्काउनेछैनौँ र काबालाई पहिलेकै अवस्थामा फर्काउनेछौँ। यदि उसलाई केही भएन भने अल्लाह हाम्रो कामबाट प्रसन्न हुनुभएको छ।” भोलिपल्ट बिहान वलीद आफ्नो काममा फर्के र भत्काउन थाले। मानिसहरू पनि उनीसँगै भत्काउन थाले।

उनीहरूले भत्काउँदै जाँदा इब्राहीम عليه السلام का जगसम्म पुगे। त्यहाँ भालाको टुप्पोजस्तै हरिया ढुङ्गाहरू एकअर्कामा जोडिएको अवस्थामा भेटिए। हदीस वर्णन गर्ने एक व्यक्तिले मलाई बताए: “कुरैशका एक जना मानिसले एउटा ढुङ्गा उखेल्न दुई ढुङ्गाबीच फलामे डन्डी घुसाए। ढुङ्गा हल्लिनासाथ पूरै मक्का काँप्न थाल्यो।

त्यसपछि उनीहरूले ती जगहरूमा हात लगाउन छाडे।” इब्न इस्हाकले भने: “त्यसपछि कुरैशका कबिलाहरूले काबा निर्माणका लागि ढुङ्गा जम्मा गरे। प्रत्येक कबिलाले आफ्नो भागका लागि अलग ढुङ्गा जम्मा गर्‍यो। उनीहरूले निर्माण गर्दै हजरुल-अस्वदको ठाउँमा पुगे।

त्यसपछि उनीहरूबीच त्यसलाई कसले आफ्नो हातले ठाउँमा राख्ने भन्ने विवाद भयो। प्रत्येक कबिलाले आफूले नै राख्न पाउनुपर्ने दाबी गर्‍यो। विवाद र झगडा बढ्यो र उनीहरू युद्धका लागि तयार भए। बनू अब्दुद्दारले रगतले भरिएको एउटा ठूलो भाँडो ल्याए।

उनीहरू र बनू अदी बिन कअब बिन लुईले मर्नेसम्म लड्ने प्रतिज्ञा गरे र त्यस भाँडोको रगतमा हात डुबाए। त्यसैले उनीहरूलाई ‘रगत चाट्नेहरू’ भनियो। कुरैश चार वा पाँच रात यसै अवस्थामा रहे। त्यसपछि उनीहरू मस्जिदमा भेला भएर परामर्श र आपसी सहमति गरे।

कथावाचकहरूमध्ये केहीले भनेका छन्: त्यतिबेला कुरैशमध्ये सबैभन्दा वृद्ध अबू उमय्या बिन मुगीरा बिन अब्दुल्लाह बिन उमर बिन मख्जूमले भने: ‘हे कुरैशका मानिसहरू! यस विवादमा तिमीहरूबीच निर्णय गर्न यस मस्जिदको ढोकाबाट सबैभन्दा पहिले प्रवेश गर्ने व्यक्तिलाई राख।’ उनीहरूले त्यसै गरे। प्रवेश गर्ने पहिलो व्यक्ति अल्लाहका रसूल صلى الله عليه وسلم हुनुहुन्थ्यो।

उहाँलाई देख्नेबित्तिकै उनीहरूले भने: ‘उहाँ अमीन [विश्वासयोग्य] हुनुहुन्छ; हामी उहाँसँग सहमत छौँ। उहाँ मुहम्मद हुनुहुन्छ।’ उहाँ उनीहरूकहाँ पुग्नुभयो र उनीहरूले कुरा बताए। उहाँ صلى الله عليه وسلم ले भन्नुभयो: ‘मलाई एउटा कपडा ल्याऊ।’

कपडा ल्याइयो। उहाँले हजरुल-अस्वद उठाएर आफ्नै हातले त्यसमा राख्नुभयो। त्यसपछि भन्नुभयो: ‘हरेक कबिलाले कपडाको एउटा छेउ समातोस्।’ अनि भन्नुभयो: ‘सबैले मिलेर यसलाई उठाओ।’ उनीहरूले त्यसै गरे। जब उनीहरूले त्यसलाई यसको ठाउँसम्म उठाए, उहाँले आफ्नै हातले त्यसलाई राख्नुभयो।

त्यसपछि उहाँले त्यसमाथि निर्माण गर्नुभयो।” वह्य आउनुअघि कुरैशले अल्लाहका रसूल صلى الله عليه وسلم लाई ‘अमीन’ भनेर चिन्थे। निर्माण पूरा भएपछि र काबा उनीहरूले चाहेजस्तै बनेपछि जुबैर बिन अब्दुल मुत्तलिबले काबा निर्माणका बेला कुरैशलाई डराउने सर्पको घटनाबारे यी पङ्क्तिहरू भने: “चील तल झर्‍यो, अनि सर्प पनि उफ्रियो—यो दृश्य देखेर म छक्क परेँ। त्यो [सर्प] कहिले फुत्कार गर्थ्यो, कहिलेकाहीँ उफ्रेर आक्रमण गर्थ्यो।

जब हामी जग निर्माण गर्न लाग्थ्यौँ, ऊ शरीर कसेर हामीलाई डराउँथ्यो; निर्माण गर्दा ऊ पनि डराउँथ्यो। हामीले जब चेतावनी पाउने डर गर्‍यौँ, तब चील तीव्र रूपमा झर्‍यो। त्यसले सर्पलाई च्याप्प समातेर लग्यो, त्यसपछि हाम्रो निर्माणमा कुनै बाधा रहेन। हामीले आफ्नो घरको जग र माटो जम्मा गर्न परिश्रम गर्‍यौँ।

बिहान हामी निर्माणको आधार उठाउँदै थियौँ, तर हामीलाई जोगाउनेहरूका शरीरमा लुगा थिएन। लुईका सन्तानले बनाएको यो घरलाई मालिकले गौरव प्रदान गर्नुभएको छ, अब तिनीहरूको वंशको मूल नष्ट हुने छैन। त्यहाँ बनू अदी र मुर्राका मानिसहरू भेला भएका थिए, र उनीहरूमध्ये अगाडि कलाब थिए। मालिकले यस कामद्वारा हामीलाई गौरव प्रदान गर्नुभयो, र अल्लाहसँगै प्रतिफलको आशा गरिन्छ।”

इब्न इस्हाकले भने: नबी صلى الله عليه وسلم को समयमा काबा अठार हात अग्लो थियो। त्यसलाई मिस्री कपडा पहिराइन्थ्यो, पछि धर्के कपडा पहिराइयो। हज्जाज बिन युसुफ पहिलो व्यक्ति थिए, जसले काबालाई रेशमी कपडा पहिराए। म भन्छु: अब्दुल्लाह बिन जुबैरको शासनको सुरुमा, साठी हिजरीपछि काबामा आगो लागेसम्म काबा कुरैशले बनाएको संरचनामै रह्यो।

यजीद बिन मुआवियाको शासनको अन्त्यतिर उनीहरूले इब्न जुबैरलाई घेराबन्दी गरेका बेला यो आगलागी भयो। त्यसपछि इब्न जुबैरले काबालाई जमिनसम्म भत्काएर इब्राहीम عليه السلام का जगअनुसार निर्माण गरे, हिज्रलाई यसमा समावेश गरे र पूर्व तथा पश्चिमतर्फ जमिनसँगै दुई ढोका बनाए। उनले आफ्नो खाला, मोमिनहरूकी आमा आयशा رضي الله عنها बाट अल्लाहका रसूल صلى الله عليه وسلم ले भन्नुभएको कुरा सुनेका थिए। उनी मारिएपछि हज्जाजले अब्दुल मलिक बिन मर्वानको आदेशमा काबालाई पहिलेकै अवस्थामा फर्काए।

मुस्लिम बिन हज्जाजले आफ्नो सहीहमा भने: “हामीलाई हन्नाद बिन अस-सरीले बयान गर्नुभयो; उहाँलाई इब्न अबी जाइदाले बयान गर्नुभयो; उहाँलाई इब्न अबी सुलेमानले, अता बाट बयान गरे। उनले भने: ‘यजीद बिन मुआवियाको समयमा शामका मानिसहरूले काबामाथि आक्रमण गरी आगो लगाउँदा जे भयो, त्यसपछि इब्न जुबैरले मानिसहरू हज्जका लागि नआउन्जेल काबालाई त्यसै छोडे। उनी उनीहरूलाई शामका मानिसहरूविरुद्ध उक्साउन वा उनीहरूलाई एकत्रित गर्न चाहन्थे। मानिसहरू हज्ज सकेर फर्केपछि उनले भने: “हे मानिसहरू!

काबाबारे मलाई सुझाव दिनुहोस्। म यसलाई भत्काएर फेरि बनाऊँ, कि यसको बिग्रिएको भाग मात्र मर्मत गरूँ?” इब्न अब्बासले भने: “मलाई यसबारे एउटा विचार आएको छ। यसको बिग्रिएको भाग मर्मत गर्नुहोस् र मानिसहरू इस्लाममा प्रवेश गर्दा जसलाई इस्लामी घरका रूपमा स्वीकार गरेका थिए, त्यस घर र त्यसका ढुङ्गाहरूलाई त्यही रूपमा छोड्नुहोस्।

त्यसै समयमा नबी صلى الله عليه وسلم लाई पठाइएको थियो।” इब्न जुबैरले भने: “तिनीहरूमध्ये कसैको घर जलेको भए, उसले पुनः निर्माण नगरी सन्तुष्ट हुने थिएन। त्यसो भए तिमीहरूका पालनकर्ताको घरबारे के भन्नु? म तीन दिनसम्म आफ्नो पालनकर्तासँग मार्गदर्शन माग्नेछु, त्यसपछि आफ्नो निर्णय गर्नेछु।”

तीन दिन बितेपछि उनले काबा भत्काउने निर्णय गरे। मानिसहरू त्यसलाई भत्काउन डराए, कतै सबैभन्दा पहिले चढ्ने व्यक्तिमाथि आकाशबाट कुनै विपत्ति नआओस् भन्ने चिन्ता गरे। अन्ततः एक जना मानिस चढेर केही ढुङ्गा फ्याँक्यो। उसलाई केही नभएको देखेपछि अरू मानिसहरू पनि चढे र काबालाई भत्काउँदै जमिनसम्म पुगे।

इब्न जुबैरले निर्माणका लागि खम्बाहरू गाडे र तीमाथि पर्दा टाँगे। यसरी भवन उचालियो। इब्न जुबैरले भने: “मैले आयशा رضي الله عنها लाई नबी صلى الله عليه وسلم ले भन्नुभएको सुनेँ: ‘यदि मानिसहरू हालै कुफ्रबाट मुक्त भएका नभएका भए र मसँग निर्माणका लागि पर्याप्त खर्च नभएको भए, म हिज्रका पाँच हात काबाभित्र समावेश गर्थेँ र त्यसका दुई ढोका बनाउँथेँ—एउटाबाट मानिसहरू प्रवेश गर्थे र अर्कोबाट निस्कन्थे।’” उनले भने: “मसँग खर्च छ र म मानिसहरूबाट डराउँदिनँ।”

उनले हिज्रबाट पाँच हात काबाभित्र समावेश गरे, यहाँसम्म कि पुरानो जग देखिने भयो। त्यसपछि उनले त्यसैमाथि निर्माण गरे। काबाको उचाइ अठार हात थियो। हिज्रको भाग थपेपछि उनलाई काबा छोटो लाग्यो, त्यसैले उनले यसको उचाइमा दस हात थपे।

उनले दुई ढोका बनाए: एउटा प्रवेशका लागि र अर्को निस्कनका लागि। इब्न जुबैर मारिएपछि हज्जाजले अब्दुल मलिकलाई पत्र लेखेर यसबारे खबर दिए। उनले इब्न जुबैरले मक्काका न्यायप्रिय व्यक्तिहरूले हेरेको जगमाथि निर्माण गरेका छन् भन्ने पनि बताए। अब्दुल मलिकले उनलाई लेखे: “इब्न जुबैरले गरेको कामको दोष हामीमाथि नलगाइयोस्।

उनले उचाइमा थपेको भागलाई कायम राख। तर हिज्रबाट उनले थपेको भागलाई पहिलेकै संरचनामा फर्काऊ र उनले खोलेको ढोका बन्द गर।” त्यसपछि हज्जाजले त्यो भाग भत्काएर काबालाई पहिलेकै संरचनामा फर्काए। नसाईले आफ्नो सुननमा हन्नादबाट, उनले यह्या बिन अबी जाइदाबाट, उनले अब्दुल मलिक बिन अबी सुलेमानबाट, उनले अता बाट, उनले इब्न जुबैरबाट र उनले आयशाबाट नबी صلى الله عليه وسلم को भनाइ भएको अंश वर्णन गरेका छन्; तर पूरा घटनाक्रम उल्लेख गरेका छैनन्।

अब्दुल्लाह बिन जुबैर رضي الله عنه ले गरेको निर्माणलाई कायम राख्नु सुन्नतअनुसारको थियो, किनकि अल्लाहका रसूल صلى الله عليه وسلم ले त्यही गर्न चाहनुभएको थियो। तर मानिसहरूको मनमा यो कुरा अस्वीकार होला कि भन्ने डर थियो, किनकि उनीहरू भर्खरै मात्र इस्लाममा प्रवेश गरेका थिए र कुफ्रबाट छुटेको धेरै समय भएको थिएन। अब्दुल मलिकलाई यो सुन्नत थाहा नभएकाले उनले काबालाई पहिलेकै अवस्थामा फर्काए। तर आयशाले अल्लाहका रसूल صلى الله عليه وسلم बाट यो हदीस बयान गरेकी छिन् भन्ने कुरा स्पष्ट भएपछि उनले भने: “हामीले त्यसलाई [इब्न जुबैरले बनाएको संरचनालाई] कायम राखेको भए कति राम्रो हुन्थ्यो!”

मुस्लिमले भने: “मलाई मुहम्मद बिन हातिमले बयान गर्नुभयो; उहाँलाई मुहम्मद बिन बक्रले बयान गर्नुभयो; उहाँलाई इब्न जुरीजले बयान गर्नुभयो। मैले अब्दुल्लाह बिन उबैद बिन उमैर र वलीद बिन अता लाई हारिस बिन अब्दुल्लाह बिन अबी रबीआबाट बयान गरेको सुनेँ। अब्दुल्लाह बिन उबैदले भने: ‘हारिस बिन अब्दुल्लाह आफ्नो खिलाफतकालमा अब्दुल मलिक बिन मर्वानकहाँ प्रतिनिधिमण्डलका रूपमा गए। अब्दुल मलिकले भने: “अबू खुबैब—अर्थात् इब्न जुबैर—ले आयशाबाट आफूले सुनेको भनी दाबी गरेको कुरा वास्तवमा सुनेका हुन् भन्ने मलाई लाग्दैन।”

हारिसले भने: “हो, मैले त्यो कुरा आयशाबाट सुनेको हुँ।” उनले सोधे: “तिमीले उनलाई के भनेको सुनेका थियौ?” उनले भने: “उनले भनिन्: अल्लाहका रसूल صلى الله عليه وسلم ले भन्नुभयो: ‘तिम्रो समुदायले घर निर्माण गर्दा यसको केही भाग घटाएका थिए। यदि उनीहरू शिर्कबाट भर्खरै मुक्त भएका नभएका भए, उनीहरूले छोडेको भाग म फेरि थप्ने थिएँ।

यदि तिम्रो समुदायले मपछि यसलाई निर्माण गर्ने निर्णय गरे भने, तिमीलाई उनीहरूले छोडेको भाग देखाउनेछु।’ त्यसपछि उनले उनलाई लगभग सात हातको भाग देखाइन्।” यो अब्दुल्लाह बिन उबैदको हदीस हो। वलीद बिन अता ले यसमा थपे: “नबी صلى الله عليه وسلم ले भन्नुभयो: ‘म यसका दुई ढोका जमिनमै बनाउँथेँ—एउटा पूर्वतर्फ र अर्को पश्चिमतर्फ।’

अनि उहाँले भन्नुभयो: ‘तिमीलाई थाहा छ, तिम्रो समुदायले यसको ढोका किन अग्लो पारे?’ उनले भनिन्: ‘होइन।’ उहाँले भन्नुभयो: ‘आफ्नो प्रभुत्व देखाउन, ताकि उनीहरूले चाहेका मानिसले मात्र प्रवेश गर्न पाऊन्। कुनै मानिस भित्र पस्न चाहँदा उनीहरूले उसलाई चढ्न दिन्थे; जब ऊ लगभग भित्र पस्न लाग्थ्यो, उनीहरूले धकेल्थे र ऊ तल खस्थ्यो।’”

अब्दुल मलिकले हारिसलाई भने: “तिमीले उनलाई यसो भनेको सुनेका हौ?” उनले भने: “हो।” केही बेर उनले आफ्नो लौरोले जमिन कोट्याए र भने: “मैले आफूले गरेको काम त्यही अवस्थामा छोडेको भए कति राम्रो हुन्थ्यो!” मुस्लिमले भने: यो हदीस हामीलाई मुहम्मद बिन अम्र बिन जबलाले पनि बयान गर्नुभयो; उहाँलाई अबू आसिमले बयान गर्नुभयो।

(ح) हामीलाई अब्द बिन हुमैदले पनि बयान गर्नुभयो; उहाँलाई अब्दुर्रज्जाकले बयान गर्नुभयो। यी दुवैले इब्न जुरीजबाट यही सनदमा इब्न बक्रको हदीसजस्तै वर्णन गरेका छन्। मलाई मुहम्मद बिन हातिमले बयान गर्नुभयो; उहाँलाई अब्दुल्लाह बिन बक्र अस-सहमीले बयान गर्नुभयो; उहाँलाई हातिम बिन अबी सगीरहले अबू कुजआबाट बयान गरे। उनले भने: “अब्दुल मलिक बिन मर्वान काबाको तवाफ गर्दै थिए।

उनले भने: ‘अल्लाहले इब्न जुबैरलाई दण्डित गरून्! उनले मोमिनहरूकी आमा [आयशा] माथि झूट थोपरेका छन् र आफूले उनलाई यो भन्दै सुनेको दाबी गर्छन् कि अल्लाहका रसूल صلى الله عليه وسلم ले भन्नुभयो: “हे आयशा! यदि तिम्रो समुदायको कुफ्रबाट मुक्त भएको समय धेरै नभएको भए, म काबा भत्काएर हिज्रको भाग थप्थेँ, किनकि तिम्रो समुदायले निर्माणमा कमी गरेको थियो।”’” हारिस बिन अब्दुल्लाह बिन अबी रबीआले भने: “हे अमीरुल मोमिनीन!

यस्तो नभन्नुहोस्। मैले मोमिनहरूकी आमालाई यही कुरा बयान गरेको सुनेको छु।” उनले भने: “मैले काबा भत्काउनुभन्दा पहिले यो सुनेको भए, इब्न जुबैरले बनाएको अवस्थामा नै छोड्थेँ।” यो हदीस आयशा मोमिनहरूकी आमासम्म पुग्ने गरी निश्चितजस्तै छ, किनकि यो उहाँबाट विभिन्न सही मार्गले वर्णन भएको छ: अल-अस्वद बिन यजीद, हारिस बिन अब्दुल्लाह बिन अबी रबीआ, अब्दुल्लाह बिन जुबैर, अब्दुल्लाह बिन मुहम्मद बिन अबी बक्र अस-सिद्दीक र उर्वा बिन जुबैरबाट।

यसले इब्न जुबैरले गरेको काम सही थियो भन्ने देखाउँछ। त्यसलाई कायम राखिएको भए राम्रो हुने थियो। तर अवस्था त्यसरी फर्किसकेपछि केही उलेमाहरूले काबाको रूप बदल्न मन पराएनन्। उल्लेख छ कि अमीरुल मोमिनीन हारुन अर-रशीद—अथवा उनका बुबा महदी—ले इमाम मालिकलाई काबा भत्काएर इब्न जुबैरले बनाएको संरचनामा फर्काउनेबारे सोधे।

मालिकले भने: “हे अमीरुल मोमिनीन! अल्लाहको काबालाई राजाहरूको खेलौना नबनाउनुहोस्। जसले चाह्यो, त्यसले भत्काइरहनेछ।” त्यसपछि रशीदले त्यो काम छोडे। काजी इयाज र नववीले यो कुरा نقل गरेका छन्। अल्लाहले चाहेसम्म काबा अन्तिम समयसम्म यही अवस्थामा रहनेछ; त्यसपछि हब्शाका दुई पिँडौला भएका व्यक्तिले यसलाई भत्काउनेछन्।

सही बुखारी र मुस्लिममा अबू हुरैराबाट प्रमाणित छ कि रसूल صلى الله عليه وسلم ले भन्नुभयो: “हब्शाका दुई पिँडौला भएका व्यक्तिले काबा भत्काउनेछन्।” दुवैले यो हदीस उद्धृत गरेका छन्। अब्दुल्लाह बिन अब्बास رضي الله عنهما बाट नबी صلى الله عليه وسلم ले भन्नुभयो: “म उनलाई कालो र खुट्टा बाङ्गो भएको अवस्थामा देखेजस्तै छु; उनले काबालाई ढुङ्गा-ढुङ्गा गरी उखेल्नेछन्।” यो बुखारीले वर्णन गरेका छन्।

इमाम अहमद बिन हनबलले आफ्नो मुस्नदमा भने: हामीलाई अहमद बिन अब्दुल मलिक अल-हर्रानीले बयान गर्नुभयो; उहाँलाई मुहम्मद बिन सलमाले, इब्न इस्हाकबाट, इब्न अबी नजीहबाट, मुजाहिदबाट र उनले अब्दुल्लाह बिन अम्र बिन आस رضي الله عنهما बाट बयान गरे। उहाँले भन्नुभयो: मैले अल्लाहका रसूल صلى الله عليه وسلم लाई यसो भन्नुभएको सुनेँ: “हब्शाका दुई पिँडौला भएका व्यक्तिले काबा भत्काउनेछन्, त्यसका गहना खोस्नेछन् र त्यसको आवरण च्यात्नेछन्। म उनलाई टाउकोमा कपाल नभएको, लङ्गडो र बाङ्गो खुट्टा भएको अवस्थामा काबामा कोदालो र कुटोले प्रहार गरिरहेको देखेजस्तै छु।” ‘फदअ’ भनेको खुट्टा र पिँडौलाको हड्डीबीचको बाङ्गोपन हो।

अल्लाह नै बढी जान्नुहुन्छ, यो घटना याजुज र माजुज निस्केपछि हुनेछ। सही बुखारीमा अबू सईद अल-खुदरी رضي الله عنه बाट आएको छ कि अल्लाहका रसूल صلى الله عليه وسلم ले भन्नुभयो: “याजुज र माजुज निस्केपछि पनि मानिसहरूले घर [काबा] को हज्ज र उम्रा गर्नेछन्।” अल-मुमिनून: ६०; इब्राहीम: ३७। अब्द बिन हुमैदले अब्दुर्रज्जाकबाट यही हदीस लामो रूपमा वर्णन गरेका छन्।

उहाँले भने: ‘घर’; ‘अल्लाह’; अल-हज्ज: २६; ‘उनीहरूबारे’; अल-हज्ज: २६; ‘अब्दुल्लाह’; इब्राहीम: ३७; ‘उनीहरूतर्फ’; मुहम्मद बिन इस्हाक; ‘अल्लाहका रसूल’; ‘उहाँले भन्नुभयो’; बिन उमैर।

इब्राहीम र इस्माईल عليهما السلام को दुआबारे अल्लाह तआलाको भनाइ: “हे हाम्रा पालनकर्ता! हामीलाई आफ्नो आज्ञाकारी बनाउनुहोस् र हाम्रा सन्ततिमध्ये पनि तपाईंको आज्ञाकारी एउटा समुदाय बनाउनुहोस्। हामीलाई हाम्रो उपासनाका विधिहरू देखाउनुहोस् र हाम्रो तौबा स्वीकार गर्नुहोस्। निश्चय नै तपाईं तौबा स्वीकार गर्ने, अत्यन्त दयालु हुनुहुन्छ।”

इब्न जरीरले भने: उनीहरू यसको अर्थ यसरी लगाउँदै थिए: “हामीलाई तपाईंको आदेशसमक्ष समर्पित र तपाईंको आज्ञापालनमा विनम्र बनाउनुहोस्। तपाईंको आज्ञापालनमा हामी तपाईं बाहेक अरू कसैलाई साझेदार नबनाऔँ र इबादतमा तपाईं बाहेक अरू कसैको उपासना नगरौँ।” इब्न अबी हातिमले भने: हामीलाई मेरा बुबाले बयान गर्नुभयो; उहाँलाई इस्माईल बिन रजा बिन हय्यान अल-हिस्नी अल-कुरशीले बयान गर्नुभयो; उहाँलाई मअकल बिन उबैदुल्लाहले, अब्दुल करीमबाट बयान गरे। आयत “हामीलाई आफ्नो आज्ञाकारी बनाउनुहोस्” बारे उनले भने: “हामीलाई तपाईंका लागि निष्ठावान् बनाउनुहोस्।”

“हाम्रा सन्ततिमध्ये पनि तपाईंको आज्ञाकारी एउटा समुदाय बनाउनुहोस्” बारे उनले भने: “निष्ठावान् बनाउनुहोस्।” उनले फेरि भने: हामीलाई अली बिन अल-हुसेनले बयान गर्नुभयो; उहाँलाई अल-मुकद्दमीले, सईद बिन आमिरबाट बयान गरे; उनले सलाम बिन अबी मुतिअबाट यस आयतबारे बयान गरे: “हामीलाई आज्ञाकारी बनाउनुहोस्।” उनले भने: “उनीहरू दुवै मुस्लिम थिए, तर उनीहरूले अल्लाहसँग त्यसमा स्थिरता मागेका थिए।” इक्रिमाले भने: “हे हाम्रा पालनकर्ता!

हामीलाई आफ्नो आज्ञाकारी बनाउनुहोस्।” यसबारे अल्लाहले भन्नुभयो: “मैले त्यसो गरिसकेको छु।” “हाम्रा सन्ततिमध्ये पनि तपाईंको आज्ञाकारी एउटा समुदाय बनाउनुहोस्।” यसबारे अल्लाहले भन्नुभयो: “मैले त्यसो गरिसकेको छु।” सुद्दीले भने: “हाम्रा सन्ततिमध्ये पनि तपाईंको आज्ञाकारी एउटा समुदाय बनाउनुहोस्” भन्नाले उनीहरूले अरबहरूलाई जनाएका हुन्।

इब्न जरीरले भने: सही कुरा यो हो कि यसमा अरब र अरू सबै समावेश छन्, किनकि इब्राहीमका सन्ततिमध्ये बनू इस्राईल पनि हुन्। अल्लाह तआलाले भन्नुभएको छ: “मूसाका समुदायमध्ये एउटा समुदाय सत्यका मार्गदर्शन गर्छ र त्यसैअनुसार न्याय गर्छ।” म भन्छु: इब्न जरीरको यो भनाइले सुदдийн भनэлाई खण्डन गर्दैन; किनकि अरबीहरूलाई विशेष रूपमा उल्लेख गर्दा उनीहरूबाहेक अरू समावेश नहुने भन्ने हुँदैन। यस आयतको प्रसङ्ग अरबहरूबारे छ।

त्यसैले त्यसपछि भन्नुभयो: “हे हाम्रा पालनकर्ता! उनीहरूमध्येबाटै एक रसूल पठाउनुहोस्, जसले उनीहरूलाई तपाईंका आयतहरू सुनाउनेछन्, किताब र हिक्मत सिकाउनेछन् र उनीहरूलाई शुद्ध पार्नेछन्...” यसको आशय मुहम्मद صلى الله عليه وسلم हुनुहुन्छ। उहाँ उनीहरूमध्ये पठाइनुभयो, जसरी अल्लाह तआलाले भन्नुभएको छ: “उहाँ नै हुनुहुन्छ, जसले उम्मीहरू [अशिक्षित अरबहरू] मध्ये उनीहरूमध्येबाटै एक रसूल पठाउनुभयो।”

तर यसले उहाँको सन्देश गोरा र काला सबै मानिसहरूका लागि हो भन्ने कुरालाई नकार्दैन। अल्लाह तआलाले भन्नुभएको छ: “भनिदिनुहोस्: हे मानिसहरू! निश्चय नै म तिमीहरू सबैतर्फ पठाइएको अल्लाहको रसूल हुँ।” यसबाहेक पनि यसबारे निर्णायक प्रमाणहरू छन्।

इब्राहीम र इस्माईल عليهما السلام को यो दुआ अल्लाह तआलाले आफ्ना डर राख्ने मोमिन सेवकहरूबारे भन्नुभएको यस आयतजस्तै हो: “र उनीहरू भन्छन्: हे हाम्रा पालनकर्ता! हाम्रा पत्नीहरू र सन्ततिबाट हाम्रा आँखाको शीतलता प्रदान गर्नुहोस् र हामीलाई मुत्तकीहरूका लागि अगुवा बनाउनुहोस्।” अल्लाहको इबादत गर्ने मानिस आफ्नै वंशबाट अल्लाहको एकमात्र इबादत गर्ने सन्तति होऊन् भन्ने चाहनु शरिअतले मन पराएको कुरा हो। अल्लाह तआलाले इब्राहीम عليه السلام लाई भन्नुभयो: “निश्चय नै म तपाईंलाई मानिसहरूका लागि इमाम बनाउनेछु।”

उहाँले भन्नुभयो: “र मेरा सन्ततिमध्येबाट पनि?” अल्लाहले भन्नुभयो: “मेरो प्रतिज्ञा अत्याचारीहरूलाई प्राप्त हुँदैन।” यही उहाँको भनाइ हो: “मलाई र मेरा छोराहरूलाई मूर्तिपूजाबाट जोगाउनुहोस्।” सही मुस्लिममा अबू हुरैरह رضي الله عنه बाट नबी صلى الله عليه وسلم ले भन्नुभयो: “आदमको सन्तान मरेपछि उसका कर्महरू समाप्त हुन्छन्, तीन कुराबाहेक: जारी रहने सदका, लाभदायक ज्ञान वा उसको लागि दुआ गर्ने असल सन्तान।”

“र हामीलाई हाम्रो उपासनाका विधिहरू देखाउनुहोस्।” इब्न जुरीजले अता बाट बयान गरे: “हामीलाई उपासनाका विधिहरू देखाउनुहोस्” भन्नाले ती विधिहरूलाई हाम्रा लागि स्पष्ट पार्नुहोस् र हामीलाई सिकाउनुहोस्। मुजाहिदले भने: “हामीलाई हाम्रा बलिदान गर्ने स्थानहरू देखाउनुहोस्।” अता र कतादाबाट पनि यसै अर्थको भनाइ वर्णन गरिएको छ।

सईद बिन मन्सूरले भने: हामीलाई अताब बिन बशीरले, खुसैफबाट, मुजाहिदबाट बयान गरे। उनले भने: “इब्राहीमले भने: ‘हामीलाई हाम्रो उपासनाका विधिहरू देखाउनुहोस्।’ त्यसपछि जिब्रईल उहाँकहाँ आए र उहाँलाई घरमा लगे। उनले भने: ‘जगहरू उठाउनुहोस्।’

उहाँले जगहरू उठाउनुभयो र निर्माण पूरा गर्नुभयो। त्यसपछि जिब्रईलले उहाँको हात समातेर बाहिर लैजानुभयो र सफातर्फ लगे। उनले भने: ‘यो अल्लाहका धार्मिक चिह्नहरूमध्ये एउटा हो।’ त्यसपछि उनी मरवातर्फ गए र भने: ‘यो पनि अल्लाहका धार्मिक चिह्नहरूमध्ये एउटा हो।’

त्यसपछि उनी उहाँलाई मिनातर्फ लगे। अकबाको स्थानमा पुग्दा एउटा रूखनजिक इब्लीस उभिएको थियो। जिब्रईलले भने: ‘तकबीर भन र उसलाई ढुङ्गा हान।’ उहाँले तकबीर भन्नुभयो र ढुङ्गा हान्नुभयो। त्यसपछि इब्लीस गयो र बीचको जमरामा उभियो। जिब्रईल र इब्राहीम त्यहाँ पुग्दा उनले भने: ‘तकबीर भन र उसलाई ढुङ्गा हान।’

उहाँले तकबीर भन्नुभयो र ढुङ्गा हान्नुभयो। इब्लीस भाग्यो। त्यो दुष्टले हज्जमा केही कुरा घुसाउन खोजेको थियो, तर सकेन। जिब्रईलले इब्राहीमको हात समातेर मशअरुल-हराममा लगे र भने: ‘यो मशअरुल-हराम हो।’ त्यसपछि उहाँलाई अरफातमा लगे।

उनले भने: ‘मैले तिमीलाई जे देखाएँ, त्यो चिनेका छौ?’ उनले यो कुरा तीनपटक भने। इब्राहीमले भन्नुभयो: ‘हो।’” अबू मिज्लज र कतादाबाट पनि यसै अर्थको कुरा वर्णन गरिएको छ। अबू दाऊद अत-तयालिसीले भने: हामीलाई हम्माद बिन सलमाले, अबुल आसिम अल-गनवीबाट, अबुत तुफैलबाट र उनले इब्न अब्बासबाट बयान गरे।

उहाँले भन्नुभयो: “इब्राहीमलाई हज्जका विधिहरू देखाइँदा सईको ठाउँमा शैतान उहाँको बाटोमा आयो। इब्राहीमले त्यसलाई पछाडि पारे। त्यसपछि जिब्रईल उहाँलाई लिएर मिनामा पुगे र भने: ‘यो मानिसहरूको बस्ने ठाउँ हो।’ जब उहाँ अकबाको जमरामा पुग्नुभयो, शैतान उहाँको बाटोमा आयो।

उहाँले त्यसलाई सातवटा ढुङ्गा हान्नुभयो र त्यो गयो। त्यसपछि उहाँलाई बीचको जमरामा ल्याइयो। शैतान उहाँको बाटोमा आयो र उहाँले त्यसलाई सातवटा ढुङ्गा हान्नुभयो, यहाँसम्म कि त्यो गयो। त्यसपछि उहाँलाई अन्तिम जमरामा ल्याइयो। शैतान उहाँको बाटोमा आयो र उहाँले त्यसलाई सातवटा ढुङ्गा हान्नुभयो, यहाँसम्म कि त्यो गयो।

त्यसपछि उहाँलाई जमतर्फ लगियो। जिब्रईलले भने: ‘यो मशअर हो।’ त्यसपछि उहाँलाई अरफातमा लगियो। उनले भने: ‘यो अरफात हो।’ जिब्रईलले उहाँलाई सोधे: ‘तपाईंले चिन्नुभयो?’” अल-आराफ: १५९; अल-जुमुआ: २; अल-आराफ: १५८; अल-फुरकान: ७४; इब्राहीम: ३५।

अल्-बगवीको तफ्सिर

अल्लाह सर्वशक्तिमानको यो भनाइ: «र जब इब्राहीम र इस्माईलले घरको जग उठाइरहेका थिए»। वर्णनकर्ताहरूले भनेका छन्: अल्लाह तआलाले पृथ्वीभन्दा दुई हजार वर्षअघि नै घरको स्थान सृष्टि गर्नुभएको थियो। त्यो पानीमाथि रहेको सेतो फिँज थियो, अनि त्यसको मुनिबाट पृथ्वी फैलाइयो। जब अल्लाहले आदम (अलैहिस्सलाम) लाई पृथ्वीमा उतार्नुभयो, उहाँ एक्लोपन महसुस गर्नुभयो र अल्लाह तआलासँग गुनासो गर्नुभयो।

त्यसपछि अल्लाहले स्वर्गका माणिकहरूमध्ये एउटा माणिकबाट बैतुल मामूर उतार्नुभयो। त्यसका हरिया पन्नाका दुई ढोका थिए—एउटा पूर्वतर्फ र अर्को पश्चिमतर्फ। उहाँले त्यसलाई घरको स्थानमा राखेर भन्नुभयो: “हे आदम! मैले तिम्रा लागि एउटा घर उतारेको छु, जसको वरिपरि तिमी त्यसरी तवाफ गर्नेछौ जसरी मेरो अर्शको वरिपरि गरिन्छ; र त्यसको नजिक नमाज पढ्नेछौ, जसरी मेरो अर्शको नजिक नमाज पढिन्छ।”

उहाँले हजरुल अस्वद पनि उतार्नुभयो। त्यो सेतो थियो, तर जाहिलिय्यतको समयमा महिनावारी भएका स्त्रीहरूले छोएकाले कालो भयो। आदम भारतको भूमिबाट मक्कातर्फ पैदल हिँड्नुभयो। अल्लाहले उहाँलाई घरको बाटो देखाउन एउटा फरिश्ता खटाउनुभयो।

उहाँले घरको हज गर्नुभयो र हजका विधिहरू पूरा गर्नुभयो। जब उहाँले समाप्त गर्नुभयो, फरिश्ताहरूले उहाँलाई भेटेर भने: “हे आदम! तपाईंको हज स्वीकार होस्। तपाईंभन्दा दुई हजार वर्षअघि हामीले पनि यस घरको हज गरेका थियौँ।” इब्न अब्बास (रजियल्लाहु अन्हुमा) ले भने: आदमले भारतदेखि मक्कासम्म पैदल चालीसपटक हज गर्नुभयो।

प्रलयको समयसम्म यही अवस्था रह्यो। त्यसपछि अल्लाह तआलाले त्यसलाई चौथो आकाशमा उठाउनुभयो। हरेक दिन सत्तरी हजार फरिश्ता त्यसमा प्रवेश गर्छन्, तर त्यसपछि फेरि तिनको पालो आउँदैन। अल्लाहले जिब्रईल (अलैहिस्सलाम) लाई पठाउनुभयो र उहाँले डुबानबाट जोगाउन कालो ढुङ्गालाई अबू क़ुबैस पहाडमा लुकाउनुभयो।

इब्राहीमको समयसम्म घरको स्थान खाली रह्यो। त्यसपछि, इस्माईल र इसहाक जन्मिसकेपछि, अल्लाह तआलाले इब्राहीमलाई आफ्नो स्मरण गरिने घर निर्माण गर्न आदेश दिनुभयो। उहाँले अल्लाह عز وجل सँग त्यसको स्थान देखाइदिन प्रार्थना गर्नुभयो। अल्लाहले घरको स्थान देखाउन सकीनह [घरको स्थानतर्फ डोऱ्याउने एक प्रकारको हावा] पठाउनुभयो।

त्यसका दुई टाउका थिए र त्यो सर्पजस्तै देखिन्थ्यो। अल्लाहले इब्राहीमलाई सकीनह जहाँ स्थिर हुन्छ, त्यहीँ निर्माण गर्न आदेश दिनुभयो। इब्राहीम त्यसको पछिपछि लाग्नुभयो, यहाँसम्म कि उनीहरू मक्का पुगे। त्यहाँ सकीनह घरको स्थानमा ढाक्ने कपडा जसरी बेरियो।

यो अली र हसनको भनाइ हो। इब्न अब्बासले भने: अल्लाह तआलाले काबाको आकारको बादल पठाउनुभयो। इब्राहीम त्यसको छायाँमा हिँड्दै जानुभयो, यहाँसम्म कि मक्कामा पुग्नुभयो। बादल घरको स्थानमा रोकियो र त्यसबाट इब्राहीमलाई आवाज दिइयो: “यसको छायाँको सीमाभित्र निर्माण गर, न बढाऊ, न घटाऊ।”

अर्को भनाइअनुसार, अल्लाहले जिब्रईललाई घरको स्थान देखाउन पठाउनुभयो, जसरी अल्लाह तआलाको यो भनाइमा छ: «र जब हामीले इब्राहीमलाई घरको स्थान देखायौँ»। त्यसपछि इब्राहीम र इस्माईलले घर निर्माण गरे। इब्राहीम त्यसलाई बनाउनुहुन्थ्यो र इस्माईलले उहाँलाई ढुङ्गा थमाउनुहुन्थ्यो। त्यसैले अल्लाह तआलाले भन्नुभयो: «र जब इब्राहीम र इस्माईलले घरको जग उठाइरहेका थिए»।

अर्थात्, त्यसका आधारहरू। यसको एकवचन «काइदा» हो। किसाईले भने: घरका भित्ताहरू। इब्न अब्बासले भने: घर पाँचवटा पहाडबाट ल्याइएका ढुङ्गाले निर्माण गरिएको थियो—तूर सीनाई, तूर जैता, लुबनान (यो शामको एउटा पहाड हो), अल-जुदी (यो जजीराको एउटा पहाड हो), र त्यसको जग मक्काको पहाड हिराबाट बनाइएको थियो।

जब इब्राहीम हजरुल अस्वदको स्थानसम्म पुग्नुभयो, उहाँले इस्माईललाई भन्नुभयो: “मानिसहरूका लागि चिनो हुने एउटा राम्रो ढुङ्गा ल्याऊ।” इस्माईल एउटा ढुङ्गा लिएर आउनुभयो। उहाँले भन्नुभयो: “यस भन्दा राम्रो ढुङ्गा ल्याऊ।” इस्माईल त्यसलाई खोज्न जानुभयो।

त्यसैबेला अबू क़ुबैसले पुकारेर भन्यो: “हे इब्राहीम! तिम्रो एउटा अमानत मसँग छ, त्यसलाई लैजाऊ।” उहाँले हजरुल अस्वद लिनुभयो र त्यसको स्थानमा राख्नुभयो। अर्को भनाइअनुसार, अल्लाह तआलाले आकाशमा एउटा घर निर्माण गर्नुभयो, जुन बैतुल मामूर कहलाउँछ र त्यसलाई अल-दिराह पनि भनिन्छ।

उहाँले फरिश्ताहरूलाई त्यसको ठीक सामुन्ने, त्यसैको आकार र नमूनाअनुसार पृथ्वीमा काबा निर्माण गर्न आदेश दिनुभयो। अर्को भनाइअनुसार, काबा निर्माण गर्ने पहिलो व्यक्ति आदम थिए। प्रलयको समयमा त्यसको चिन्ह मेटियो, त्यसपछि अल्लाहले त्यसलाई इब्राहीमका लागि प्रकट गर्नुभयो र उहाँले त्यसको निर्माण गर्नुभयो। उहाँको भनाइ: «हे हाम्रा पालनकर्ता!

हामीबाट स्वीकार गर्नुहोस्»—यसमा एउटा शब्द लोप छ; अर्थ हो: “र उनीहरू दुवैले भन्थे: हे हाम्रा पालनकर्ता! हामीले गरेको निर्माण स्वीकार गर्नुहोस्।” «निश्चय तपाईं सर्वश्रोता हुनुहुन्छ»—हाम्रो प्रार्थना सुन्नुहुन्छ। «सर्वज्ञ हुनुहुन्छ»—हाम्रा नियतहरू जान्नुहुन्छ।

«हे हाम्रा पालनकर्ता! हामी दुवैलाई तपाईंप्रति समर्पित बनाउनुहोस्»—अर्थात्, एकेश्वरवादी, आज्ञापालक, निष्कपट र तपाईंप्रति विनम्र बनाउनुहोस्। «र हाम्रो सन्तानबाट पनि»—अर्थात्, हाम्रा छोराछोरीबाट। «एउटा समुदाय»—समूह; ‘उम्मत’ भनेको नबीहरूका अनुयायीहरू हुन्।

«तपाईंप्रति समर्पित»—तपाईंका अधीनमा रहने। «र हामीलाई देखाउनुहोस्»—हामीलाई सिकाउनुहोस् र परिचित गराउनुहोस्। इब्न कसीरले «र» लाई सुकूनसहित पढेका छन्; अबू अम्रले इख्तिलास [स्वरलाई पूरा नगरी छिटो उच्चारण गर्ने] सहित पढेका छन्; र अरूले कस्रासहित पढेका छन्। हमीम सज्दा सूरहमा इब्न आमिर र अबू बक्रले पनि सुकूनसहित पढेका छन्।

यसको मूल रूप «अरिअना» थियो; सहजताका लागि हम्जा हटाइयो र त्यसको स्वर रा अक्षरमा सारियो। जसले त्यसलाई सुकूनसहित पढ्यो, उसले भन्यो: “हम्जा हराएपछि त्यसको स्वर पनि हरायो।” «हाम्रा हजका विधिहरू»—अर्थात्, हाम्रो धर्मका नियम र हजका कर्महरू। अर्को भनाइअनुसार, हज गर्ने स्थानहरू।

मुजाहिदले भने: “हाम्रा बलि चढाउने ठाउँहरू; ‘नुसुक’ भनेको बलि हो।” अर्को भनाइअनुसार, हाम्रा उपासनास्थलहरू। ‘नुसुक’ को मूल अर्थ उपासना हो, र ‘नासिक’ भनेको उपासक हो। अल्लाह तआलाले दुवैको प्रार्थना स्वीकार गर्नुभयो र जिब्रईललाई पठाउनुभयो।

उहाँले अरफाको दिन दुवैलाई हजका विधिहरू देखाउनुभयो। जब उहाँ अरफात पुग्नुभयो, भन्नुभयो: “हे इब्राहीम! के तपाईंले चिनिसक्नुभयो?” उहाँले भन्नुभयो: “हो।” त्यसैले समयको नाम अरफा र स्थानको नाम अरफात रह्यो। «र हामीमाथि कृपा गरी हाम्रो तौबा स्वीकार गर्नुहोस्»—अर्थात्, हामीलाई क्षमा गर्नुहोस्। «निश्चय तपाईं नै तौबा स्वीकार गर्ने, परम दयालु हुनुहुन्छ»।