رَبَّنَا تَقَبَّلْ مِنَّا، إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ. رَبَّنَا وَاجْعَلْنَا مُسْلِمَيْنِ لَكَ، وَمِنْ ذُرِّيَّتِنَا أُمَّةً مُسْلِمَةً لَكَ، وَأَرِنَا مَنَاسِكَنَا، وَتُبْ عَلَيْنَا، إِنَّكَ أَنْتَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ.
رَبَّنَا تَقَبَّلْ مِنَّا إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ رَبَّنَا وَاجْعَلْنَا مُسْلِمَيْنِ لَكَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِنَا أُمَّةً مُسْلِمَةً لَكَ وَأَرِنَا مَنَاسِكَنَا وَتُبْ عَلَيْنَا إِنَّكَ أَنْتَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ
ශ්රව්යය පූරණය කළ නොහැකි විය. පසුව උත්සාහ කරන්න.
ඉබ්‍රාහීම් හා ඉස්මාඊල් (කඃබාව නම්) නිවසේ අත්තිවාරම එස වූ අවස්ථාව සිහිපත් කරනු. “අප ගේ පරමාධිපතියාණෙනි, (අප කළ ක්‍රියාවන්) අපගෙන් පිළි ගනු මැනව! නියත වශයෙන් ම සර්ව ශ්‍රාවක සර්ව ඥානී වන්නේ ඔබම ය.” “අප ගේ පරමාධිපතියාණෙනි, අප ව ඔබ ට අවනත වන (මුස්ලිම්වරුන්) දෙදෙනෙකු බව ට පත් කරනු මැනව! තව ද අප ගේ පරපුරින් ද ඔබ ට අවනත වන සමූහයක් ඇති කරනු මැනව ! අප ගේ නැමදුම් ස්ථාන අප ට පෙන්වා දෙනු මැනව ! තව ද අප වෙත පාප ක්‍ෂමා ව පිරි නමනු මැනව! සැබැවින් ම අති ක්‍ෂමාශීලී අසමසම කරුණාන්විත වන්නේ ඔබම ය.”
“අපගේ පරමාධිපතියාණෙනි, අපගෙන් පිළිගනු මැනව! නියත වශයෙන්ම ඔබ සර්ව ශ්‍රාවකයාණන්, සර්වඥයාණන් ය. අපගේ පරමාධිපතියාණෙනි, අප දෙදෙනා ඔබට අවනත වන මුස්ලිම්වරුන් බවට පත් කරනු මැනව. අපගේ පරපුරෙන් ද ඔබට අවනත වන සමූහයක් ඇති කරනු මැනව. අපගේ නැමදුම් පිළිවෙත් අපට පෙන්වා දෙනු මැනව. අප වෙත පාපක්ෂමාව පිරිනමනු මැනව. නියත වශයෙන්ම ඔබ අතිශයින් පාපක්ෂමා කරන, අසමසම කරුණාන්විතයාණන් ය.” අර්ථය: “තකාබ්බල්” (تَقَبَّلْ) සහ “ඉජ්‘අල්” (وَاجْعَلْ) යන ක්‍රියාපද. ආදර්ශවත් ආචාරශීලීත්වය: කඃබාව ඉදිකළ පසු, නබිවරු තමන් කළ දැහැමි ක්‍රියාව ගැන උඩඟු නොවී, එය පිළිගන්නා ලෙසත්, තමන්ට අවනතභාවයත්, තම පරපුරට දැහැමිභාවයත් ලබාදෙන ලෙසත් කඳුළු සලමින් ඉල්ලා සිටියහ.
ෂේක් අබ්දුර්රහ්මාන් අස්-සාඉදීගේ තෆ්සීර්
ඔවුන් දෙදෙනා තමන් දෙදෙනාටත් තමන්ගේ දරුවන්ටත් ඉස්ලාමය ප්‍රාර්ථනා කළහ. එහි සැබෑ අරුත වන්නේ හදවත තම පරමාධිපතියාට යටත් වී, ඔහුට අවනත වීමයි; එයට අනුව ශරීර අවයවද අවනත වේ. (وَأَرِنَا مَنَاسِكَنَا) එනම්, අපගේ නමස්කාර පිළිවෙත් අපට පෙන්වා, දැක අවබෝධ කරගත හැකි ලෙස අපට උගන්වනු මැනව යන්නයි. එසේ වීම වඩාත් පරිපූර්ණය.
‘නමස්කාර පිළිවෙත්’ යන්නෙන් අදහස් වන්නේ හජ්හි සියලුම ක්‍රියා විය හැකිය; සන්දර්භය හා අවස්ථාව එය පෙන්වා දෙයි. එසේ නැතහොත්, එම වචනයේ සාමාන්‍ය අර්ථය අනුව එයින් අදහස් වන්නේ මුළු දහම සහ සියලුම නැමදුම් විය හැකිය. මන්ද, ‘නුසුක්’ යනු නැමදුමයි. එහෙත් භාෂා ව්‍යවහාරයෙන් එය හජ්හි නැමදුම් සඳහා විශේෂයෙන් භාවිත වී ඇත.
එබැවින් ඔවුන් දෙදෙනාගේ ප්‍රාර්ථනාවේ සාරය වූයේ ප්‍රයෝජනවත් දැනුම සහ යහපත් ක්‍රියාව සඳහා සහාය ලබාදෙන ලෙස ප්‍රාර්ථනා කිරීමයි. තවද, සේවකයා කවර තත්ත්වයක සිටියත් ඔහුගෙන් අඩුපාඩු සිදුවීමත්, ඔහුට පසුතැවිලි වීම අවශ්‍ය වීමත් අනිවාර්යය. ඒ නිසා ඔවුහු මෙසේ පැවසූහ: (وَتُبْ عَلَيْنَا إِنَّكَ أَنْتَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ) “අපගේ පසුතැවිල්ල පිළිගෙන අප වෙත කරුණාවෙන් හැරෙනු මැනව. සැබැවින්ම, ඔබ පසුතැවිලි වන්නන් වෙත නැවත නැවතත් කරුණාවෙන් හැරෙන්නාය; අසීමිත දයාවන්තයාය.”
ඉබ්‍රාහීම් සහ ඉස්මාඊල් (عليهما السلام) කඃබාවේ අත්තිවාරම් ඔසවමින්, එම මහඟු කාර්යය අඛණ්ඩව කරගෙන ගිය අවස්ථාව සිහිපත් කරවනු. ඔවුන්ගේ තත්ත්වය වූයේ බියත් බලාපොරොත්තුවත් එකට පැවතීමයි. එම කාර්යයේ නිරතව සිටියද, තමන් කළ ක්‍රියාව පිළිගන්නා ලෙස ඔවුහු අල්ලාහ්ගෙන් ප්‍රාර්ථනා කළහ; එමගින් මහත් ප්‍රයෝජනයක් අත්කරගැනීමටය.
ඉමාම් ඉබ්න් කසීර්ගේ තෆ්සීර්
අල්ලාහ්ගේ ප්‍රකාශය වන: “ඉබ්‍රාහීම් සහ ඉස්මාඊල් ගෘහයේ අත්තිවාරම් උසස් කරමින් සිටි අවස්ථාව සිහිපත් කරන්න. ‘අපගේ රබ්බුනි! අපගෙන් මෙය පිළිගනු මැනව. සැබැවින්ම ඔබ සවන් දෙන්නාය, සර්වඥයාය. අපගේ රබ්බුනි! අප දෙදෙනා ඔබට යටත් වූවන් බවට පත් කරනු මැනව.
අපගේ පරපුරෙන්ද ඔබට යටත් වූ සමූහයක් ඇති කරනු මැනව. අපගේ වන්දනා පිළිවෙත් අපට පෙන්වා දෙනු මැනව. අප වෙත සමාවෙන් හැරෙනු මැනව. සැබැවින්ම ඔබ අතිශයින් පසුතැවිල්ල පිළිගන්නාය, කරුණාවන්තය’ යැයි ඔවුහු පැවසූහ.” (අල්-බකරා 2:127) යන වදන සම්බන්ධයෙන්, “අත්තිවාරම්” යනු “අත්තිවාරම” යන්නෙහි බහුවචනයයි.
එය කණුව සහ පදනම යන අර්ථය දරයි. අල්ලාහ් මෙසේ කියයි: “මුහම්මද්! ඔබේ ජනයාට ඉබ්‍රාහීම් සහ ඉස්මාඊල් (ඔවුන් දෙදෙනාටම සලාමය වේවා) ගෘහය ගොඩනැඟූ ආකාරයත්, එහි අත්තිවාරම් උසස් කළ ආකාරයත් සිහිපත් කරවන්න.” ඔවුහු මෙසේ කියමින් සිටියහ: “අපගේ රබ්බුනි!
අපගෙන් මෙය පිළිගනු මැනව. සැබැවින්ම ඔබ සවන් දෙන්නාය, සර්වඥයාය.” ඔවුහු යහපත් ක්‍රියාවක නිරතව සිටියදී, එය ඔවුන්ගෙන් පිළිගන්නා ලෙස අල්ලාහ්ගෙන් ඉල්ලා සිටියහ.
ඉබ්නු අබී හාතිම්, මක්කානු මුහම්මද් බින් යසීද් බින් ඛුනයිස්ගේ හදීසයක් ඔස්සේ වහීබ් බින් අල්-වර්ද්ගෙන් වාර්තා කරයි: ඔහු “ඉබ්‍රාහීම් ගෘහයේ අත්තිවාරම් උසස් කරමින් සිටි අවස්ථාව සිහිපත් කරන්න. ඉස්මාඊල් සමඟ ඔහු, ‘අපගේ රබ්බුනි! අපගෙන් මෙය පිළිගනු මැනව’ යැයි පැවසීය” යන වාක්‍යය කියවා, ඉන්පසු හඬමින් මෙසේ කීය: “අර්-රහ්මාන්ගේ මිත්‍රයාණෙනි! අර්-රහ්මාන්ගේ ගෘහයේ කණු ඔබ උසස් කරමින් සිටියදීත්, එය ඔබගෙන් පිළිගනු නොලැබේවිදැයි බියෙන් සිටින්නෙහිය.”
මෙය අල්ලාහ්, අවංක විශ්වාසවන්තයන්ගේ තත්ත්වය මෙසේ විස්තර කළ ආකාරයට සමානය: “තවද ඔවුහු තමන් දෙන දේ දෙති” (අල්-මුඃමිනූන් 23:60), එනම් සදකා, වියදම් හා යහපත් ක්‍රියාවන් ලෙස තමන් දුන් දේ දෙති; “ඔවුන්ගේ හදවත් බියෙන් පිරී තිබේ,” එනම් ඒවා ඔවුන්ගෙන් පිළිගනු නොලැබේවිදැයි බිය වෙති. ආඉෂා (රළියල්ලාහු අන්හා) විසින් අල්ලාහ්ගේ දූතයාණන් (සල්ලල්ලාහු අලයිහි වසල්ලම්) වෙතින් වාර්තා කළ සහීහ් හදීසයේද මෙය පැමිණ ඇත. එය නියම ස්ථානයේදී සඳහන් වේ.
සමහර තෆ්සීර් විද්වතුන් පවසා ඇත්තේ අත්තිවාරම් උසස් කළේ ඉබ්‍රාහීම් බවත්, ප්‍රාර්ථනා කළේ ඉස්මාඊල් බවත්ය. එහෙත් නිවැරදි මතය නම්, ඔවුන් දෙදෙනාම අත්තිවාරම් උසස් කරමින් ඒ ප්‍රාර්ථනාව පැවසූ බවයි. එය ඉදිරියේදී පැහැදිලි වේ. බුහාරී මෙහිදී හදීසයක් වාර්තා කර ඇති අතර, පසුව එයට අදාළ වාර්තාද අපි සඳහන් කරන්නෙමු.
බුහාරී (රහ්මතුල්ලාහි අලයිහි) මෙසේ කීය: අපට අබ්දුල්ලාහ් බින් මුහම්මද් දැනුම් දුන්නේය; අපට අබ්දුර් රස්සාක් දැනුම් දුන්නේය; අපට මඃමර්, අය්යූබ් අස්-සඛ්තියානී සහ කසීර් බින් කසීර් බින් අල්-මුත්තලිබ් බින් අබී වදාආ වෙතින්, ඔවුන් දෙදෙනාගෙන් එක් අයෙකු අනෙකාට වඩා වැඩි විස්තර එකතු කරමින්, සඊද් බින් ජුබයිර් වෙතින්, ඔහු ඉබ්නු අබ්බාස් (රළියල්ලාහු අන්හුමා) වෙතින් වාර්තා කළේය. ඔහු මෙසේ කීය:
“කාන්තාවන් පළමුවෙන්ම ඉස්මාඊල්ගේ මවගෙන් පටියක් [ඉස්මාරය] භාවිතා කළහ. සාරාගෙන් තමන්ගේ පා සලකුණ සඟවා ගැනීම සඳහා ඇය එය සකස් කරගත්තාය. ඉන්පසු ඉබ්‍රාහීම්, ඔහුගේ පුත් ඉස්මාඊල්ද සමඟ, ඉස්මාඊල්ට කිරි දෙමින් සිටි ඇයව රැගෙන පැමිණ, ඔවුන් දෙදෙනා ගෘහය අසල, සම්සම් ළිඳට ඉහළින් වූ, මස්ජිදයේ ඉහළ කොටසේ ඇති ගසක් යට තැබීය. ඒ වන විට මක්කාවේ කිසිවෙකු නොසිටි අතර, එහි ජලයද නොතිබුණි.
ඔහු ඔවුන් දෙදෙනාව එහි තබා, ඔවුන් අසල රටඉඳි තිබූ මල්ලක් සහ ජලය තිබූ සම්වලින් කළ බඳුනක් තැබුවේය. ඉන්පසු ඉබ්‍රාහීම් (අලයිහිස් සලාම්) ආපසු හැරී ගියේය. ඉස්මාඊල්ගේ මව ඔහු පසුපස ගොස් මෙසේ කීවාය: ‘ඉබ්‍රාහීම්! මිනිසෙකු හෝ කිසිවක් නොමැති මේ නිම්නයේ අපව තබා ඔබ කොතැනට යන්නෙහිද?’
ඇය එය බොහෝ වරක් පැවසුවද, ඔහු ඇය දෙස හැරී බැලුවේ නැත. ඇය මෙසේ ඇසුවාය: ‘මෙය කිරීමට අල්ලාහ් ඔබට අණ කළේද?’ ඔහු, ‘ඔව්’ යැයි කීය. ඇය, ‘එසේ නම් ඔහු අපව නොසලකා හරිනු නොලැබේ’ යැයි කියා ආපසු හැරුණාය.
ඉබ්‍රාහීම් ගියේය. ඔවුන්ට නොපෙනෙන ස්ථානය වූ කඳු අතර පටු මාර්ගයට ළඟාවූ විට, ඔහු මුහුණ ගෘහය දෙසට හරවා, දෑත් ඔසවා, මේ ප්‍රාර්ථනා කළේය: ‘අපගේ රබ්බුනි! සැබැවින්ම මම මාගේ පරපුරෙන් කොටසක් වගා නොවන නිම්නයක, ඔබගේ පූජනීය ගෘහය අසල පදිංචි කළෙමි. අපගේ රබ්බුනි!
ඔවුන් සලාතය ඉටු කරනු පිණිසය. එබැවින් මිනිසුන්ගෙන් සමහරුන්ගේ හදවත් ඔවුන් වෙත ඇලෙන්නට සලස්වා, ඔවුන් කෘතඥ විය හැකි වනු පිණිස ඔවුන්ට පලතුරු සපයා දෙනු මැනව.’ (ඉබ්‍රාහීම් 14:37)
ඉස්මාඊල්ගේ මව ඉස්මාඊල්ට කිරි දෙමින්, ඒ ජලයෙන්ද පානය කරමින් සිටියාය. අවසානයේ ජල බඳුනේ ජලය අවසන් වූ විට ඇයත් ඇගේ පුත්‍රයාත් පිපාසයට පත්වූහ. ඇය ඔහු දෙස බැලුවාය; ඔහු දඟලමින් සිටියේය—නැතහොත්, ඔහු බිම පෙරළෙමින් සිටියේය යැයි වාර්තාකරු කීය. ඔහු දෙස බලා සිටීම දරාගත නොහැකි වූ නිසා ඇය පිටත්ව ගියාය.
ඇයට ආසන්නතම කන්ද වූ සෆා හමුවිය. ඇය එය මත නැඟී, නිම්නය දෙසට හැරී, කිසිවෙකු පෙනේදැයි බැලුවාය. කිසිවෙකු නොපෙනුණි. සෆා කන්දෙන් බැස නිම්නයට පැමිණි විට, ඇගේ ඇඳුමේ කොන උස්සා, වෙහෙසට පත් මිනිසෙකු මෙන් වේගයෙන් දිව ගොස් නිම්නය පසු කළාය.
ඉන්පසු මර්වා කන්දට පැමිණ එය මත නැඟී, කිසිවෙකු පෙනේදැයි බැලුවාය. කිසිවෙකු නොපෙනුණි. ඇය එය සත් වරක් කළාය.” ඉබ්නු අබ්බාස් මෙසේ කීය: නබි (සල්ලල්ලාහු අලයිහි වසල්ලම්) මෙසේ පැවසූහ: “එබැවින් මිනිසුන් ඒ දෙක අතර සඊ කිරීමට පටන් ගත්හ.”
“ඇය මර්වා කන්ද මතට පැමිණි විට හඬක් ඇසුණි. ‘නිහඬව සිටින්න’ යැයි ඇය තමන්ටම කීවාය. පසුව හොඳින් සවන් දුන් විට නැවතත් එම හඬ ඇසුණි. ඇය, ‘ඔබට උදව් කළ හැකි නම්, ඔබගේ හඬ මට ඇසුණා’ යැයි කීවාය. එවිට සම්සම් ළිඳ පිහිටි ස්ථානය අසල දේවදූතයා සිටියේය.
ඔහු තම විලුඹෙන්—නැතහොත් පියාපතින්—පොළොව හාරා, ජලය මතුවන තෙක් එසේ කළේය. ඇය අතින් මෙසේ කරමින් ජලය වටකර, තම බඳුනට ජලය පුරවා ගත්තාය. ඇය ජලය ගන්නා සෑම වාරයකම එය උතුරමින් තිබුණි.” ඉබ්නු අබ්බාස් මෙසේ කීය: නබි (සල්ලල්ලාහු අලයිහි වසල්ලම්) පැවසූහ: “ඉස්මාඊල්ගේ මවට අල්ලාහ් කරුණා කරාවා!
ඇය සම්සම් අත්හැරියා නම්—නැතහොත්, ජලය බඳුනට ගැනීම නතර කළා නම්—සම්සම් ගලායන දිය උල්පතක් වන්නට තිබුණි.”
“ඇය ජලය පානය කර, තම දරුවාට කිරි දුන්නාය. එවිට දේවදූතයා ඇයට මෙසේ කීය: ‘ඔබ විනාශ වේවි යැයි බිය නොවන්න. මෙහි අල්ලාහ්ගේ ගෘහයක් ඇත. මේ දරුවා සහ ඔහුගේ පියා එය ගොඩනඟනු ඇත. සැබැවින්ම අල්ලාහ් තම ගෘහයේ වැසියන් අත්හැර නොදමයි.’ ගෘහය පොළොවෙන් උස්ව, කුඩා කඳු ගැටයක් මෙන් තිබුණි.
ගංවතුර එහි පැමිණ දකුණින් හා වමෙන් ගලා ගියේය. එසේ තිබියදී, ජුර්හුම් ගෝත්‍රයේ ගමන්කරුවන් පිරිසක්—නැතහොත් ජුර්හුම් ගෝත්‍රයේ එක් පවුලක්—කදාආ මාර්ගයෙන් පැමිණියහ. ඔවුහු මක්කාවේ පහළ ප්‍රදේශයක නතර වූහ. එහි ජලය අසල සැරිසරමින් සිටින කුරුල්ලෙකු දුටු ඔවුහු, ‘මේ කුරුල්ලා ජලය වටා පියාසර කරයි.
මේ නිම්නයේ ජලය නොමැති බව අප දන්නවා’ යැයි කීහ. ඔවුහු තම සේවකයෙකු හෝ දෙදෙනෙකු යැවූහ. ඔවුහු ජලය දුටුහ. ආපසු පැමිණ ජලය ඇති බව දැනුම් දුන් පසු, ඔවුහු එහි පැමිණියහ. ඉස්මාඊල්ගේ මව ජලය අසල සිටියාය. ඔවුහු, ‘ඔබ අසල නතර වීමට අපට අවසර දෙන්නෙහිද?’
යැයි ඇසූහ. ඇය, ‘ඔව්, නමුත් ජලය සම්බන්ධයෙන් ඔබට අයිතියක් නැත’ යැයි කීවාය. ඔවුහු, ‘එසේය’ යැයි කීහ.”
ඉබ්නු අබ්බාස් පැවසුවේ නබි (සල්ලල්ලාහු අලයිහි වසල්ලම්) මෙසේ පැවසූ බවයි: “එසේ පැමිණීම ඉස්මාඊල්ගේ මවට සතුටක් විය; ඇය මිනිසුන්ගේ ඇසුරට ආශා කළාය. ඔවුහු එහි නතර වූහ. තම පවුල්වලටද පණිවිඩ යවා ඔවුන්ව කැඳවාගෙන ආහ. එහි ඔවුන්ගේ නිවාස කිහිපයක් ඇති වන තෙක් ඔවුහු එහිම සිටියහ.
දරුවා වැඩී, ඔවුන්ගෙන් අරාබි භාෂාව ඉගෙන ගත්තේය. ඔවුහු ඔහුට බෙහෙවින් ඇලුම් කළ අතර, ඔහු වැඩුණු විට ඔහු ගැන ප්‍රශංසා කළහ. ඔහු වැඩිවියට පත්වූ පසු ඔවුන්ගේ කාන්තාවක සමඟ ඔහු විවාහ කර දුන්හ. ඉස්මාඊල්ගේ මව මිය ගියාය. ඉස්මාඊල් විවාහ වූ පසු ඉබ්‍රාහීම් තම ඉතිරිවූ පවුල බැලීමට පැමිණියේය.
ඔහුට ඉස්මාඊල් හමු නොවූ බැවින්, ඔහුගේ බිරිඳගෙන් ඔහු ගැන විමසීය. ඇය, ‘ඔහු අප වෙනුවෙන් දඩයම් කිරීමට පිටත්ව ගොස් ඇත’ යැයි කීවාය. ඉන්පසු ඔහු ඔවුන්ගේ ජීවන තත්ත්වය හා තත්ත්වාකාරය ගැන ඇගෙන් විමසීය. ඇය, ‘අපි දුප්පත්ය; අපි දුෂ්කරතාවයක හා දැඩි පීඩාවක සිටිමු’ යැයි කියමින් ඔහුට පැමිණිලි කළාය.
ඔහු, ‘ඔබේ සැමියා පැමිණි විට ඔහුට සලාම් කියන්න. ඔහුගේ දොරකඩ වෙනස් කරන්නැයි කියන්න’ යැයි කීය.
“ඉස්මාඊල් පැමිණි විට, යම් දෙයක් දැනුණු බවක් ඔහුට පෙනුණි. ඔහු, ‘කවුරුන් හෝ අප වෙත පැමිණියේද?’ යැයි ඇසීය. ඇය, ‘ඔව්. මෙවැනි පෙනුමක් ඇති වයස්ගත මිනිසෙකු පැමිණ, ඔබ ගැන විමසුවා. මම ඔහුට ඔබ ගැන කීවා. අපගේ ජීවිතය කෙසේදැයි ඔහු මගෙන් ඇසූ විට, අපි දුෂ්කරතාවයක හා දැඩි පීඩාවක සිටින බව කීවා’ යැයි පැවසුවාය.
ඔහු, ‘ඔහු ඔබට යම් දෙයක් පැවසුවාද?’ යැයි ඇසීය. ඇය, ‘ඔව්. ඔහු මට ඔබට සලාම් කියන්නැයිද, ඔබේ දොරකඩ වෙනස් කරන්නැයිද කීවා’ යැයි පැවසුවාය. ඔහු, ‘ඒ මගේ පියාය. ඔහු මට ඔබගෙන් වෙන් වන්නැයි අණ කර ඇත. එබැවින් ඔබේ පවුල වෙත යන්න’ යැයි කීය.
ඔහු ඇයව දික්කසාද කර, ඔවුන් අතරින් වෙනත් කාන්තාවක් විවාහ කරගත්තේය.
“අල්ලාහ් කැමති වූ කාලයක් ඉබ්‍රාහීම් ඔවුන් වෙත නොපැමිණ සිටියේය. පසුව ඔහු නැවත පැමිණි නමුත්, ඉස්මාඊල් ඔහුට හමු නොවීය. ඔහුගේ බිරිඳ වෙත ඇතුළු වී, ඉස්මාඊල් ගැන විමසීය. ඇය, ‘ඔහු අප වෙනුවෙන් දඩයම් කිරීමට පිටත්ව ගොස් ඇත’ යැයි කීවාය.
ඔහු, ‘ඔබලා කෙසේද?’ යැයි අසා, ඔවුන්ගේ ජීවිතය හා තත්ත්වය ගැනද විමසීය. ඇය, ‘අපි යහපත් හා සමෘද්ධිමත් තත්ත්වයක සිටිමු’ යැයි කියමින් අල්ලාහ්ට ප්‍රශංසා කළාය. ඔහු, ‘ඔබලාගේ ආහාරය කුමක්ද?’ යැයි ඇසීය. ඇය, ‘මස්’ යැයි කීවාය. ඔහු, ‘ඔබලාගේ පානය කුමක්ද?’
යැයි ඇසීය. ඇය, ‘ජලය’ යැයි කීවාය. ඔහු, ‘අල්ලාහ්! ඔවුන්ගේ මස් සහ ජලයට ආශීර්වාද කරනු මැනව’ යැයි ප්‍රාර්ථනා කළේය.” නබි (සල්ලල්ලාහු අලයිහි වසල්ලම්) මෙසේ පැවසූහ: “එකල ඔවුන්ට ධාන්‍ය නොතිබුණි. එය තිබුණා නම්, ඒ සඳහාද ඔහු ප්‍රාර්ථනා කරන්නට තිබුණි.
මක්කාවෙන් පිටතදී මේ දෙකෙන් [මස් හා ජලයෙන්] පමණක් යැපෙන කිසිවෙකුට ඒවා ගැළපෙන්නේ නැත.”
“ඔහු, ‘ඔබේ සැමියා පැමිණි විට ඔහුට සලාම් කියන්න. ඔහුගේ දොරකඩ තදින් තබාගන්නැයි කියන්න’ යැයි කීය. ඉස්මාඊල් පැමිණි විට, ‘කවුරුන් හෝ ඔබලා වෙත පැමිණියේද?’ යැයි ඇසීය. ඇය, ‘ඔව්. යහපත් පෙනුමක් ඇති වයස්ගත මිනිසෙකු අප වෙත පැමිණියේය’ යැයි කියමින් ඔහු ගැන ප්‍රශංසා කළාය.
ඔහු ඔබ ගැන විමසූ විට මම ඔහුට දැනුම් දුන්නෙමි. අපගේ ජීවිතය කෙසේදැයි ඔහු ඇසූ විට, ‘අපි යහපත් තත්ත්වයක සිටිමු’ යැයි කීවෙමි. ඔහු ඔබට යමක් පැවසුවාදැයි ඔහු ඇසූ විට, ඇය, ‘ඔව්. ඔහු ඔබට සලාම් කියන අතර, ඔබේ දොරකඩ තදින් තබාගන්නැයි කියයි’ යැයි පැවසුවාය.
ඔහු, ‘ඒ මගේ පියාය. ඔබ දොරකඩයි. ඔහු මට ඔබව රඳවාගන්නැයි අණ කර ඇත’ යැයි කීය.
“අල්ලාහ් කැමති වූ කාලයක් ඔහු ඔවුන්ගෙන් ඈත්ව සිටියේය. ඉන්පසු ඔහු නැවත පැමිණි විට, සම්සම් අසල ගසක් යට ඉස්මාඊල් ඊතල සකස් කරමින් සිටියේය. ඉස්මාඊල් ඔහු දුටු විට නැඟිට ඔහු වෙත ගියේය. පියෙකු හා පුතෙකු එකිනෙකා සමඟ කරන පරිදි ඔවුහු එකිනෙකා වැළඳගත්හ.
ඉන්පසු ඉබ්‍රාහීම්, ‘ඉස්මාඊල්! අල්ලාහ් මට යම් කාර්යයක් අණ කර ඇත’ යැයි කීය. ඔහු, ‘ඔබේ රබ්බුනි ඔබට අණ කළ දේ ඉටු කරන්න’ යැයි කීය. ඉබ්‍රාහීම්, ‘ඔබ මට උපකාර කරන්නෙහිද?’ යැයි ඇසීය. ඔහු, ‘මම ඔබට උපකාර කරන්නෙමි’ යැයි කීය. ඉබ්‍රාහීම්, ‘අල්ලාහ් මෙහි ගෘහයක් ගොඩනඟන ලෙස මට අණ කර ඇත’ යැයි කියමින් අවටට වඩා උස්ව තිබූ කුඩා කඳු ගැටයක් පෙන්වීය.
එවිට ඔවුන් දෙදෙනා ගෘහයේ අත්තිවාරම් උසස් කළහ. ඉස්මාඊල් ගල් ගෙන එන අතර, ඉබ්‍රාහීම් ගොඩනැඟුවේය. ගොඩනැඟිල්ල උස් වූ විට, ඉබ්‍රාහීම් මේ ගල ගෙනැවිත් තැබුවේය. ඔහු එය මත සිට ගොඩනඟන අතර, ඉස්මාඊල් ඔහුට ගල් දුන්නේය. ඔවුන් දෙදෙනා, ‘අපගේ රබ්බුනි!
අපගෙන් මෙය පිළිගනු මැනව. සැබැවින්ම ඔබ සවන් දෙන්නාය, සර්වඥයාය’ යැයි පැවසූහ.”
“ඔවුහු ගෘහය වටා ගමන් කරමින් ගොඩනඟා, ‘අපගේ රබ්බුනි! අපගෙන් මෙය පිළිගනු මැනව. සැබැවින්ම ඔබ සවන් දෙන්නාය, සර්වඥයාය’ යැයි පැවසූහ.”
මෙය ඉබ්නු අබී හාතිම්, අබූ අබ්දුල්ලාහ් මුහම්මද් බින් හම්මාද් අල්-ෆහ්රානී වෙතින් ද, ඉබ්නු ජරීර්, අහ්මද් බින් සාබිත් අර්-රාසී වෙතින් ද, දෙදෙනාම අබ්දුර් රස්සාක්ගෙන් කෙටිව වාර්තා කර ඇත. අබූ බක්ර් බින් මර්දවයිහ් මෙසේ කීය: අපට ඉස්මාඊල් බින් අලී බින් ඉස්මාඊල් දැනුම් දුන්නේය; අපට බිෂ්ර් බින් මූසා දැනුම් දුන්නේය; අපට අහ්මද් බින් මුහම්මද් අල්-අස්රකී දැනුම් දුන්නේය; අපට මුස්ලිම් බින් ඛාලිද් අස්-සන්ජී, අබ්දුල් මලিক් බින් ජුරයිජ් වෙතින්, කසීර් බින් කසීර් වෙතින් වාර්තා කළේය.
ඔහු මෙසේ කීය: “එක් රාත්‍රියක මමත්, උස්මාන් බින් අබී සුලයිමාන් සහ අබ්දුල්ලාහ් බින් අබ්දුර් රහ්මාන් බින් අබී හුසයින් ඇතුළු පිරිසක්ත්, මස්ජිදයේ ඉහළ කොටසේ සඊද් බින් ජුබයිර් සමඟ සිටියෙමු. සඊද් බින් ජුබයිර්, ‘ඔබලාට මාව නොපෙනී යාමට පෙර මගෙන් විමසන්න’ යැයි කීය. ඔවුහු මකාම් [ඉබ්‍රාහීම්ගේ ස්ථානය] ගැන ඔහුගෙන් විමසූහ. ඔහු ඉබ්නු අබ්බාස්ගෙන් හදීසයක් විස්තර කිරීමට පටන් ගෙන, එය සම්පූර්ණයෙන්ම සඳහන් කළේය.”
ඉන්පසු බුහාරී මෙසේ කීය: අපට අබ්දුල්ලාහ් බින් මුහම්මද් දැනුම් දුන්නේය; අපට අබූ ආමීර් අබ්දුල් මලিক බින් අම්ර් දැනුම් දුන්නේය; අපට ඉබ්‍රාහීම් බින් නාෆිඃ, කසීර් බින් කසීර් වෙතින්, ඔහු සඊද් බින් ජුබයිර් වෙතින්, ඔහු ඉබ්නු අබ්බාස් වෙතින් වාර්තා කළේය. ඔහු මෙසේ කීය: “ඉබ්‍රාහීම් සහ ඔහුගේ පවුල අතර සිදුවිය යුතු දේ සිදුවූ පසු, ඔහු ඉස්මාඊල් හා ඉස්මාඊල්ගේ මව සමඟ පිටත්ව ගියේය. ඔවුන් සමඟ වතුර තිබූ කුඩා සම් බඳුනක්ද තිබුණි. ඉස්මාඊල්ගේ මව එයින් පානය කරද්දී, ඇගේ කිරි වැඩි වී තම දරුවාට ලැබුණි.
ඔවුහු මක්කාවට පැමිණි විට, ඔහු ඔවුන්ව ගසක් යට තබා, ආපසු තම පවුල වෙත ගියේය. ඉස්මාඊල්ගේ මව ඔහු පසුපස ගොස් කදාආට ළඟාවූ විට, ඔහුට පිටුපසින් ‘ඉබ්‍රාහීම්! අපව කාට භාර දී යන්නෙහිද?’ යැයි හඬගැසුවාය. ඔහු, ‘අල්ලාහ්ට’ යැයි කීය. ඇය, ‘මම අල්ලාහ් ගැන සෑහීමට පත්වෙමි’ යැයි කීවාය.
“ඇය ආපසු පැමිණ, ඒ සම් බඳුනෙන් පානය කළාය. ඇගේ කිරි වැඩි වී දරුවාට ලැබුණි. ජලය අවසන් වූ විට ඇය, ‘මම ගොස් බැලුවොත්, කවුරුන් හෝ සිටිනු ඇතැයි සිතමි’ යැයි කීවාය. ඇය සෆා කන්දට නැඟී, කිසිවෙකු පෙනේදැයි බැලුවාය. කිසිවෙකු පෙනුණේ නැත.
නිම්නයට පැමිණි විට, ඇය වේගයෙන් දිව මර්වා වෙත ළඟාවූවාය. එසේ වට කිහිපයක් කළ පසු, ‘දරුවාට කුමක් වී ඇත්දැයි බලන්න යමි’ යැයි කීවාය. ඇය ගොස් බැලූ විට, ඔහු මරණයට ළඟා වූ කෙනෙකු මෙන් හඬමින් සිටින බව දුටුවාය. ඇගේ හිත එය දරාගත නොහැකි වූ නිසා, ‘මම ගොස් බැලුවොත්, කවුරුන් හෝ සිටිනු ඇතැයි සිතමි’ යැයි කීවාය.
ඇය සෆා කන්දට ගොස් නැඟී බැලුවාය. කිසිවෙකු නොපෙනුණි. වට හත සම්පූර්ණ කරන තෙක් ඇය එසේ කළාය. පසුව, ‘ඔහුට කුමක් වී ඇත්දැයි බැලීමට යමි’ යැයි කීවාය. එවිට ඇයට හඬක් ඇසුණි. ඇය, ‘ඔබට යහපතක් කළ හැකි නම්, උදව් කරන්න’ යැයි කීවාය. එවිට ජිබ්රීල් සිටියේය.
ඔහු තම විලුඹෙන් මෙසේ කළේය; විලුඹ පොළොවට තද කළේය. ජලය පිටතට මතු විය. ඉස්මාඊල්ගේ මව කලබලයට පත්ව, හෑරීමට පටන් ගත්තාය.”
අබූ අල්-කාසිම් (සල්ලල්ලාහු අලයිහි වසල්ලම්) මෙසේ කීය: “ඇය එය අත්හැරියා නම්, ජලය මතුපිටින් ගලා යන්නට තිබුණි.” ඇය ජලය පානය කළාය; ඇගේ කිරි වැඩි වී දරුවාට ලැබුණි. ජුර්හුම් පිරිසක් නිම්නයේ පහළින් ගමන් කරමින් සිටියදී, ඔවුහු කුරුල්ලන් දුටුවෝය. ඒ ගැන පුදුම වූ ඔවුහු, ‘ජලය නොමැති තැනක කුරුල්ලන් සිටින්නේ නැත’ යැයි කීහ.
ඔවුහු තම පණිවිඩකරු යැවූහ. ඔහු ගොස් ජලය ඇති බව දුටුවේය. ආපසු පැමිණ ඔවුන්ට දැනුම් දුන්නේය. ඔවුහු ඇය වෙත පැමිණ, ‘ඉස්මාඊල්ගේ මව! අපට ඔබ සමඟ සිටීමටත් ඔබ අසල පදිංචි වීමටත් අවසර දෙන්නෙහිද?’ යැයි කීහ. එවිට ඇගේ පුත්‍රයා වැඩී, ඔවුන් අතර කාන්තාවක් විවාහ කරගත්තේය.
“පසුව ඉබ්‍රාහීම්ට තමන් ඉතිරි කළ පවුල බැලීමට සිත් විය. ඔහු තම පවුලට, ‘මම මගේ ඉතිරිවූ පවුල බැලීමට යමි’ යැයි කීය. ඔහු පැමිණ සලාම් කීවේය. ‘ඉස්මාඊල් කොහේද?’ යැයි ඇසීය. ඔහුගේ බිරිඳ, ‘දඩයම් කිරීමට ගොස් ඇත’ යැයි කීවාය. ඔහු, ‘ඔහු පැමිණි විට, “ඔබේ නිවසේ දොරකඩ වෙනස් කරන්න” යැයි කියන්න’ කීය.
ඉස්මාඊල් පැමිණි විට, ඇය ඔහුට ඒ ගැන කීවාය. ඔහු, ‘ඒ ඔබයි. ඔබේ පවුල වෙත යන්න’ යැයි කීය.
“පසුව ඉබ්‍රාහීම්ට නැවත තම පවුල බැලීමට සිත් විය. ඔහු පැමිණ, ‘ඉස්මාඊල් කොහේද?’ යැයි ඇසීය. ඔහුගේ බිරිඳ, ‘දඩයම් කිරීමට ගොස් ඇත’ යැයි කීවාය. ඇය, ‘ඔබ ඇතුළු වී කෑම කමින් පානය නොකරන්නේද?’ යැයි ඇසුවාය. ඔහු, ‘ඔබලාගේ ආහාරය හා පානය කුමක්ද?’
යැයි ඇසීය. ඇය, ‘අපගේ ආහාරය මස්ය; අපගේ පානය ජලයයි’ යැයි කීවාය. ඔහු, ‘අල්ලාහ්! ඔවුන්ගේ ආහාරයට හා පානයට ආශීර්වාද කරනු මැනව’ යැයි ප්‍රාර්ථනා කළේය.” අබූ අල්-කාසිම් (සල්ලල්ලාහු අලයිහි වසල්ලම්) මෙසේ කීය: “එය ඉබ්‍රාහීම්ගේ ප්‍රාර්ථනාව නිසා වූ ආශීර්වාදයකි.”
“පසුව ඉබ්‍රාහීම්ට නැවත තම පවුල බැලීමට සිත් විය. ඔහු පැමිණි විට, සම්සම් ළිඳේ අනෙක් පැත්තේ ඉස්මාඊල් තම ඊතල සකස් කරමින් සිටිනු දුටුවේය. ඔහු, ‘ඉස්මාඊල්! ඔබගේ රබ්බුනි මට ඔහු වෙනුවෙන් ගෘහයක් ගොඩනඟන ලෙස අණ කර ඇත’ යැයි කීය. ඔහු, ‘ඔබගේ රබ්බුනිට කීකරු වන්න’ යැයි කීය.
ඉබ්‍රාහීම්, ‘ඒ සඳහා මට උපකාර කරන්නැයිද ඔහු මට අණ කර ඇත’ යැයි කීය. ඔහු, ‘එසේ නම් මම එය කරන්නෙමි’—නැතහොත් ඔහු එවැනි දෙයක් පැවසීය. ඔවුහු දෙදෙනා නැඟී සිටියහ. ඉබ්‍රාහීම් ගොඩනඟන අතර, ඉස්මාඊල් ඔහුට ගල් දෙමින්, ‘අපගේ රබ්බුනි! අපගෙන් මෙය පිළිගනු මැනව.
සැබැවින්ම ඔබ සවන් දෙන්නාය, සර්වඥයාය’ යැයි පැවසීය. ගොඩනැඟිල්ල උස්වී, ගල් ගෙන යාමට මහලු ඉබ්‍රාහීම් දුර්වල වූ විට, ඔහු මකාම් ගල මත නැඟී, ඉස්මාඊල් ඔහුට ගල් දෙමින් සිටියේය. ඔවුන් දෙදෙනා, ‘අපගේ රබ්බුනි! අපගෙන් මෙය පිළිගනු මැනව. සැබැවින්ම ඔබ සවන් දෙන්නාය, සර්වඥයාය’ යැයි පැවසූහ.”
බුහාරී මෙය නබිවරුන් පිළිබඳ ග්‍රන්ථයේ මේ මාර්ග දෙකෙන්ම වාර්තා කර ඇත. පුදුමයට කරුණ නම්, හෆිස් අබූ අබ්දුල්ලාහ් අල්-හාකිම් මෙය තම අල්-මුස්තද්රක් ග්‍රන්ථයේ අබූ අල්-අබ්බාස් අස්-අස්ම් වෙතින්, ඔහු මුහම්මද් බින් සිනාන් අල්-කස්සාස් වෙතින්, ඔහු අබූ අලී උබයිදුල්ලාහ් බින් අබ්දුල් මජීද් අල්-හනෆී වෙතින්, ඔහු ඉබ්‍රාහීම් බින් නාෆිඃ වෙතින් වාර්තා කර ඇත. ඔහු, “එය බුහාරී සහ මුස්ලිම්ගේ කොන්දේසි අනුව සහීහ්ය; ඔවුන් දෙදෙනා එය වාර්තා කර නැත” යැයි කීය. එසේ ඔහු පැවසුවේය.
එහෙත් ඔබ දුටු පරිදි, බුහාරී ඉබ්‍රාහීම් බින් නාෆිඃගේ හදීසයෙන් එය වාර්තා කර ඇත. එහි සමහර කොටස් පමණක් සඳහන් කර ඇති බව පෙනේ; මන්ද එහි සත්වයා පූජා කිරීම ගැන සඳහන් කර නොමැත. සහීහ් වාර්තාවක, බැටළුවාගේ අං කඅබාවෙහි එල්ලා තිබූ බව පැමිණ ඇත. ඉබ්‍රාහීම් (අලයිහිස් සලාම්) බුරාක් මත වේගයෙන් මක්කාවේ තම පවුල බැලීමට ගොස්, පසුව පූජනීය භූමියේ සිටි තම පවුල වෙත ආපසු යන බවද වාර්තා වී ඇත. අල්ලාහ් වඩාත් දනී.
මෙම හදීසයේ නබිතුමා වෙත අයත් කොටස ලෙස, ඉබ්නු අබ්බාස් නබිතුමාගෙන් පැහැදිලිව සඳහන් කළ ස්ථාන පමණක් ඇතැයි අල්ලාහ් වඩාත් දනී. මේ සිද්ධි පෙළ සම්බන්ධයෙන් අමීරුල් මුඃමිනීන් අලී බින් අබී තාලිබ් වෙතින්ද, මෙහි සමහර කරුණු වලට වෙනස් වාර්තාවක් පැමිණ ඇත. ඉබ්නු ජරීර් මෙසේ කීය: අපට මුහම්මද් බින් බෂ්ෂාර් හා මුහම්මද් බින් මුස්න්නා දැනුම් දුන්හ. ඔවුන් දෙදෙනාට මූඅම්මල් දැනුම් දුන්නේය; ඔහුට සුෆ්යාන්, අබූ ඉස්හාක් වෙතින්, ඔහු හාරිසා බින් මුද්‍රිබ් වෙතින් වාර්තා කළේය.
ඔහු අලී බින් අබී තාලිබ්ගෙන් මෙසේ වාර්තා කළේය: “ගෘහය ගොඩනඟන ලෙස ඉබ්‍රාහීම්ට අණ කළ විට, ඉස්මාඊල් සහ හාජර් ඔහු සමඟ පිටත්ව ගියහ. ඔහු මක්කාවට පැමිණි විට, ගෘහය පිහිටි ස්ථානයේ ඔහුගේ හිසට ඉහළින් වලාකුළක් මෙන් දෙයක් දුටුවේය. එහි හිසක් මෙන් වූ යමක් තිබුණි. එය ඔහුට කතා කරමින්, ‘ඉබ්‍රාහීම්!
මගේ සෙවණැල්ලට—නැතහොත් මගේ ප්‍රමාණයට—අනුව ගොඩනඟන්න. වැඩි නොකරන්න, අඩු නොකරන්න’ යැයි කීය. ඔහු ගොඩනඟා අවසන් කළ පසු, ඔහු පිටත්ව ගොස් ඉස්මාඊල් හා හාජර් එහි තැබීය. හාජර්, ‘ඉබ්‍රාහීම්! අපව කාට භාර දී යන්නෙහිද?’ යැයි කීවාය. ඔහු, ‘අල්ලාහ්ට’ යැයි කීය. ඇය, ‘එසේ යන්න. ඔහු අපව විනාශයට පත් නොකරයි’ යැයි කීවාය.
“ඉස්මාඊල් දැඩි පිපාසයට පත් විය. හාජර් සෆා කන්දට නැඟී කිසිවක් නොදැක, මර්වා වෙත ගොස් එහිද කිසිවක් නොදුටුවාය. ඉන්පසු ඇය සෆා වෙත ආපසු ගොස් බැලූවත් කිසිවක් නොදුටුවාය. එසේම ඇය මර්වා වෙත ගොස් බැලූවත් කිසිවක් නොදුටුවාය. ඉන්පසු නැවත සෆා වෙත ගොස් බැලූවත් කිසිවක් නොදුටුවාය.
සත් වරක් එසේ කළ පසු, ‘ඉස්මාඊල්! මට නොපෙනෙන ස්ථානයේදී මිය යන්න’ යැයි කීවාය. ඔහු වෙත පැමිණි විට, ඔහු පිපාසයෙන් පාදයෙන් පොළොව හාරමින් සිටියේය. ජිබ්රීල් ඇයට හඬගසා, ‘ඔබ කවුද?’ යැයි ඇසීය. ඇය, ‘මම ඉබ්‍රාහීම්ගේ දරුවාගේ මව වන හාජර්ය’ යැයි කීවාය.
ඔහු, ‘ඔබලා දෙදෙනා කාට භාර දී තිබේද?’ යැයි ඇසීය. ඇය, ‘අල්ලාහ්ට භාර දී තිබේ’ යැයි කීවාය. ඔහු, ‘ඔබලා දෙදෙනා භාර වී ඇත්තේ සියල්ලට ප්‍රමාණවත් වන තැනැත්තාටය’ යැයි කීය. දරුවා තම ඇඟිල්ලෙන් පොළොව හෑරූ අතර, සම්සම් මතු විය. ඇය ජලය නතර කිරීමට පටන් ගත් විට, ජිබ්රීල්, ‘එය අත්හරින්න; එය ප්‍රමාණවත් ලෙස ජලය සපයයි’ යැයි කීය.”
මෙම වාර්තාව අනුව, ඔවුන් දෙදෙනාගෙන් වෙන්වීමට පෙර ඔහු ගෘහය ගොඩනඟා තිබේ. එය විශ්වාසනීය වාර්තාවක් නම්, මුලින්ම එය වටා වැටක් හෝ සීමාවක් සකස් කර තිබීම විය හැකිය; එහෙත් එහි ඉහළ කොටස දක්වා ගොඩනඟා තිබීම නොවේ. ඉස්මාඊල් වැඩුණු පසු ඔවුහු දෙදෙනා එකට එය ගොඩනැඟූහ. අල්ලාහ් මෙසේ කියයි: “ඉබ්‍රාහීම් ගෘහයේ අත්තිවාරම් උසස් කළ අවස්ථාව සිහිපත් කරන්න.”
ඉන්පසු ඉබ්නු ජරීර් මෙසේ කීය: අපට හනාද් බින් අස්-සරි දැනුම් දුන්නේය; අපට අබූ අල්-අහ්වස දැනුම් දුන්නේය; ඔහු සමක් වෙතින්, ඔහු ඛාලිද් බින් අරඃර වෙතින් වාර්තා කළේය. අලී (රළියල්ලාහු අන්හු) වෙත මිනිසෙකු පැමිණ, “ගෘහය ගැන මට කියන්න. එය පොළොව මත මුලින්ම ඉදිකළ ගෘහයද?” යැයි ඇසීය.
ඔහු මෙසේ කීය: “නැත. එහෙත් ආශීර්වාදය තැන්පත් කළ මුල්ම ගෘහය එයයි. එහි ඉබ්‍රාහීම්ගේ ස්ථානය ඇත; එයට ඇතුළු වූවෝ ආරක්ෂිතය. ඔබ කැමති නම් එය ගොඩනැඟූ ආකාරය ඔබට කියමි. අල්ලාහ් ඉබ්‍රාහීම්ට මෙසේ දිව්‍ය ආඥාව කළේය: ‘පොළොව මත මට ගෘහයක් ගොඩනඟන්න.’
මේ නිසා ඉබ්‍රාහීම් කලබලයට පත් විය. එවිට අල්ලාහ් සකීනා [සැනසිල්ල] යැවීය. එය දෙකෙළවරක් තිබූ, වේගයෙන් හමන සුළඟකි. එක් කෙළවරක් අනෙක් කෙළවර පසුපසින් ගමන් කර, මක්කාවට ළඟා විය. එය පලිහක් වටවන ආකාරයට ගෘහය පිහිටි ස්ථානය වටා ඇඹරී සිටියේය.
සකීනා නතර වූ තැන ගොඩනඟන්නැයි ඉබ්‍රාහීම්ට අණ කරනු ලැබීය. ඉබ්‍රාහීම් ගොඩනඟමින් සිටියදී එක් ගලක් ඉතිරි විය. පුත්‍රයා යමක් සොයා යෑමට ගියේය. ඉබ්‍රාහීම්, ‘මා ඔබට කියන ආකාරයේ ගලක් ගෙනෙන්න’ යැයි කීය. දරුවා ගලක් සොයා ගෙන ආ විට, කලු ගල [හජරුල් අස්වද්] එහි නියම ස්ථානයේ තබා තිබෙනු දුටුවේය.
ඔහු, ‘තාත්තේ, මේ ගල ඔබට ගෙනාවේ කවුද?’ යැයි ඇසීය. ඉබ්‍රාහීම්, ‘ඔබේ ගොඩනැඟීම මත රඳා නොසිටින කෙනෙකු එය මට ගෙනාවේය. ජිබ්රීල් (අලයිහිස් සලාම්) එය අහසින් ගෙන ආවේය’ යැයි කීය. ඉන්පසු ඔවුහු එය සම්පූර්ණ කළහ.”
ඉබ්නු අබී හාතිම් මෙසේ කීය: අපට හම්ද් බින් අබ්දුල්ලාහ් බින් යසීද් අල්-මුක්රී දැනුම් දුන්නේය; අපට සුෆ්යාන් දැනුම් දුන්නේය; ඔහු බිෂ්ර් බින් ආසිම් වෙතින්, ඔහු සඊද් බින් අල්-මුසය්යබ් වෙතින්, ඔහු කඅබ් අල්-අහ්බාර් වෙතින් මෙසේ වාර්තා කළේය: “අල්ලාහ් පොළොව මැවීමට වසර හතළිහකට පෙර, ගෘහය ජලය මත පෙණක් මෙන් තිබුණි. පොළොව විහිදුවනු ලැබුවේ එම ස්ථානයෙන්ය.” සඊද් මෙසේ කීය: “අලී බින් අබී තාලිබ් අපට මෙසේ දැනුම් දුන්නේය: ඉබ්‍රාහීම් අර්මීනියාවෙන් පැමිණියේය. මකුළුවා තම නිවස සකස් කරගන්නා ආකාරයට, ගෘහය පිහිටිය යුතු ස්ථානය පෙන්වන සකීනා ඔහු සමඟ විය.
එවිට ගලක් ඔසවා තැබීමට මිනිසුන් තිස්දෙනෙකුට පමණක් හැකි වන ගල් හෙළි විය.” මම, “අබූ මුහම්මද්! අල්ලාහ් ‘ඉබ්‍රාහීම් ගෘහයේ අත්තිවාරම් උසස් කළ අවස්ථාව සිහිපත් කරන්න’ යැයි පවසන්නේය” යැයි කීවෙමි. ඔහු, “එය ඉන්පසුව සිදු විය” යැයි කීය.
අස්-සුද්දී මෙසේ කීය: අල්ලාහ් ඉබ්‍රාහීම්ට, “ඔබත් ඉස්මාඊල්ත් මාගේ ගෘහය තවාෆ් කරන්නන්ට, ඉඃතිකාෆ් කරන්නන්ට සහ රුකූඃ හා සුජූද් කරන්නන්ට සූදානම් කර ගොඩනඟන්න” යැයි අණ කළේය. ඉබ්‍රාහීම් (අලයිහිස් සලාම්) පිටත්ව මක්කාවට පැමිණියේය. ඔහු හා ඉස්මාඊල් උදලු ගෙන, ගෘහය පිහිටි ස්ථානය කොහේදැයි නොදැන සිටියහ. එවිට අල්ලාහ්, “අල්-ඛජූජ් සුළඟ” යනුවෙන් හැඳින්වූ සුළඟක් යැවීය.
එයට පියාපත් දෙකක් හා සර්පයෙකුගේ හැඩයෙන් යුත් හිසක් තිබුණි. එය කඅබාව වටා මුල් ගෘහයේ පදනම තිබූ තැන ඔවුන්ට හෙළි කළේය. ඔවුහු උදලු රැගෙන එය පසුපස ගොස් හාරා, එහි පදනම තැබූහ. එම හේතුවෙන් අල්ලාහ් මෙසේ කියයි: “ඉබ්‍රාහීම් ගෘහයේ අත්තිවාරම් උසස් කළ අවස්ථාව සිහිපත් කරන්න.”
(අල්-බකරා 2:127) තවද: “අපි ඉබ්‍රාහීම්ට ගෘහයේ ස්ථානය සූදානම් කළ අවස්ථාව.” (අල්-හජ් 22:26)
ඔවුන් අත්තිවාරම් ගොඩනඟමින් කලු ගල ඇති ස්ථානයට ළඟා වූ විට, ඉබ්‍රාහීම් ඉස්මාඊල්ට, “පුතේ! මෙහි තබන්නට හොඳ ගලක් මට සොයා දෙන්න” යැයි කීය. ඔහු, “තාත්තේ! මම වෙහෙසට පත්ව සිටිමි; මට කම්මැලියි” යැයි කීය. ඉබ්‍රාහීම්, “එය සොයා දෙන්න” යැයි කීය.
ඉස්මාඊල් ගලක් සොයා ගොස් ගෙන ආ නමුත්, ඉබ්‍රාහීම් එය පිළිගත්තේ නැත. “මෙයට වඩා ලස්සන ගලක් ගෙනෙන්න” යැයි කීය. ඔහු එය සොයා යන විට, ජිබ්රීල් ඉන්දියාවෙන් කලු ගල ගෙන ආවේය. එය සුදු වූ, සුදු පැහැති යාකූත් මැණිකක් මෙන් වූ, සුදු “සඝාමා” [සුදු මල්] මලක් මෙන් පෙනුණි.
ආදම් එය ස්වර්ගයෙන් පහළට ගෙන ආවේය. මිනිසුන්ගේ පව් නිසා එය කළු විය. ඉස්මාඊල් ගලක් රැගෙන පැමිණි විට, එය කලු ගල අසල තිබෙනු දුටුවේය. ඔහු, “තාත්තේ! මෙය ඔබට ගෙනාවේ කවුද?” යැයි ඇසීය. ඔහු, “ඔබට වඩා උද්යෝගිමත් කෙනෙක් එය ගෙනාවේය” යැයි කීය.
ඔවුහු ගොඩනඟමින්, ඉබ්‍රාහීම්ගේ රබ්බුනි ඔහුව පරීක්ෂා කළ විට ඔහු පැවසූ ප්‍රාර්ථනා වචන කියමින් සිටියහ: “අපගේ රබ්බුනි! අපගෙන් මෙය පිළිගනු මැනව. සැබැවින්ම ඔබ සවන් දෙන්නාය, සර්වඥයාය.”
මෙම වාර්තාවෙන් පෙනෙන්නේ ඉබ්‍රාහීම්ට පෙරම ගෘහයේ අත්තිවාරම් ඉදිකර තිබූ බවයි. ඉබ්‍රාහීම්ට ඒවා වෙත මඟ පෙන්වනු ලැබ, එම ස්ථානය ඔහුට සූදානම් කර දෙන ලදී. මෙයට එකඟ වූ අයද සිටිති. ඉමාම් අබ්දුර් රස්සාක් මෙසේ කීය: අපට මඃමර්, අය්යූබ් වෙතින්, ඔහු සඊද් බින් ජුබයිර් වෙතින්, ඔහු ඉබ්නු අබ්බාස් වෙතින් වාර්තා කළේය: “ඉබ්‍රාහීම් ගෘහයේ අත්තිවාරම් උසස් කළ අවස්ථාව”—ඉබ්නු අබ්බාස් මෙසේ කීය: “ඒවා ඊට පෙර ගෘහයේ අත්තිවාරම් ලෙස තිබූ අත්තිවාරම්ය.”
අබ්දුර් රස්සාක් තවද මෙසේ කීය: අපට හිෂාම් බින් හස්සාන්, අතාආගේ බෑනා වන සුවාර් වෙතින්, ඔහු අතාආ බින් අබී රබාහ් වෙතින් වාර්තා කළේය. ඔහු මෙසේ කීය: “අල්ලාහ් ආදම්ව ස්වර්ගයෙන් පහළට යැවූ විට, ඔහුගේ පාද පොළොවේත් හිස අහසේත් තිබුණි. ඔහු අහසේ වැසියන්ගේ කථා සහ ඔවුන්ගේ ප්‍රාර්ථනා අසා, ඔවුන් සමඟ සතුටින් සිටියේය. දේවදූතයෝ ඔහුට බිය වූහ.
අවසානයේ ඔහුගේ ප්‍රාර්ථනාවල හා සලාතයේදී ඔහු ගැන අල්ලාහ්ට පැමිණිලි කළහ. අල්ලාහ් ඔහුව පොළොවට පහත් කළේය. ඔහුට පෙර ඇසුණු දේ නොඇසුණු බැවින් ඔහු තනිකම දැන, තම ප්‍රාර්ථනාවල හා සලාතයේදී ඒ ගැන අල්ලාහ්ට පැමිණිලි කළේය. එවිට ඔහු මක්කාව වෙත යොමු කරනු ලැබීය.
ඔහුගේ පාද තැබූ ස්ථාන ගම්මාන වූ අතර, ඔහුගේ පියවර අතර වූ ස්ථාන පාළු භූමි විය. ඔහු මක්කාවට ළඟා වූ විට, අල්ලාහ් ස්වර්ගයේ යාකූත් මැණිකක් පහළ කළේය. එය අද ගෘහය පිහිටි ස්ථානයේ තිබුණි. ජලගැල්ම පැමිණ එය ඔසවා ගන්නා තෙක්, ඔහු එය වටා තවාෆ් කරමින් සිටියේය.
පසුව අල්ලාහ් ඉබ්‍රාහීම් (අලයිහිස් සලාම්) එවන තෙක් එම යාකූත් මැණික ඔසවා තබන ලදී. ඉබ්‍රාහීම් එය ගොඩනැඟුවේය. ඒ නිසා අල්ලාහ් මෙසේ කියයි: ‘අපි ඉබ්‍රාහීම්ට ගෘහයේ ස්ථානය සූදානම් කළෙමු.’”
අබ්දුර් රස්සාක් මෙසේද කීය: අපට ඉබ්නු ජුරයිජ්, අතාආ වෙතින් වාර්තා කළේය. ඔහු මෙසේ කීය: “ආදම්, ‘දේවදූතයන්ගේ හඬ මට තවදුරටත් ඇසෙන්නේ නැත’ යැයි කීය. ඔහුට පිළිතුරු දෙන ලද්දේ: ‘ඔබේ වරද නිසාය. පොළොවට බැස, මට ගෘහයක් ගොඩනඟන්න. ඉන්පසු එය වටා යන්න; අහසේ ඇති මාගේ ගෘහය වටා දේවදූතයන් යන බව ඔබ දුටුවා සේම.’
මිනිසුන් පවසන්නේ, ඔහු හිරා, තූර් සීතා, තූර් සීනා, ලුබ්නාන් කන්ද සහ අල්-ජූදී යන කඳු පහෙන් එය ගොඩනැඟූ බවයි. එහි පහත් කොටස හිරා කන්දෙන් විය.” එය පසුව ඉබ්‍රාහීම් (අලයිහිස් සලාම්) නැවත ගොඩනැඟූ තෙක් ආදම්ගේ ඉදිකිරීම ලෙස පැවතුණි. මෙම වාර්තාව අතාආ දක්වා නිවැරදිය. එහි සමහර කොටස්වල අසාමාන්‍ය කරුණු ඇත; අල්ලාහ් වඩාත් දනී.
අබ්දුර් රස්සාක් තවද මෙසේ කීය: අපට මඃමර්, කතාදා වෙතින් වාර්තා කළේය. ඔහු මෙසේ කීය: “අල්ලාහ් ආදම්ව පොළොවට පහළ කළ විට, ගෘහයද ඔහු සමඟ තැබීය. ආදම් පහළ වූයේ ඉන්දියාවේය. ඔහුගේ හිස අහසේත් පාද පොළොවේත් තිබූ බැවින්, දේවදූතයෝ ඔහුට බිය වූහ.
ඔහුගේ උස රියන් හැටක් දක්වා අඩු කරන ලදී. දේවදූතයන්ගේ හඬ සහ ඔවුන්ගේ තස්බීහ් නොඇසුණු නිසා ඔහු දුක් විය. ඔහු ඒ ගැන අල්ලාහ්ට පැමිණිලි කළේය. අල්ලාහ්, ‘ආදම්! මම ඔබට ගෘහයක් පහළ කළෙමි. ඔබ එය වටා තවාෆ් කරන්න; මාගේ අර්ෂය වටා තවාෆ් කරන ආකාරයට.
එහි සලාතය ඉටු කරන්න; මාගේ අර්ෂය අසල සලාතය ඉටු කරන ආකාරයට’ යැයි කීය. ආදම් ඒ වෙත පිටත්ව ගියේය. ඔහු පිටත්ව ගිය විට, ඔහුගේ පියවර අතර දුරක් විහිදුවන ලදී; පියවර දෙකක් අතර එක් පාළු භූමියක් තිබුණි. එම පාළු භූමි පසුවද එලෙසම පැවතුණි.
ආදම් ගෘහයට පැමිණ එය වටා තවාෆ් කළේය. ඔහුට පසුව නබිවරුද එසේ කළහ.”
ඉබ්නු ජරීර් මෙසේ කීය: අපට ඉබ්නු හුමයිද් දැනුම් දුන්නේය; අපට යඃකූබ් අල්-කුම්මී දැනුම් දුන්නේය; ඔහු හෆ්ස් බින් හුමයිද් වෙතින්, ඔහු ඉක්රීමා වෙතින්, ඔහු ඉබ්නු අබ්බාස් වෙතින් වාර්තා කළේය. ඔහු මෙසේ කීය: “ලෝකය මවනු ලැබීමට වසර දෙදහසකට පෙර, අල්ලාහ් ගෘහය ජලය මත, කණු හතරක් මත තැබීය. ඉන්පසු ගෘහයට යටින් පොළොව විහිදුවන ලදී.”
මුහම්මද් බින් ඉස්හාක් මෙසේ කීය: ඉබ්නු අබී නජීහ්, මුජාහිද් සහ තවත් දැනුමැති අය වෙතින් මට මෙසේ දැනුම් දුන්නේය: “අල්ලාහ් ඉබ්‍රාහීම්ට ගෘහයේ ස්ථානය සූදානම් කළ විට, ඔහු ඒ වෙත ෂාම් දේශයෙන් පිටත්ව ගියේය. ඔහු සමඟ ඉස්මාඊල් සහ ඔහුගේ මව හාජර්ද පිටත්ව ගියහ. ඉස්මාඊල් කුඩා කිරි බොන දරුවෙකි. මට දැනුම් දුන් පරිදි, ඔවුහු බුරාක් මත ගමන් කළහ.
ජිබ්රීල් ඔහු සමඟ සිට, ගෘහය පිහිටි ස්ථානය හා හරම්හි සීමා ලකුණු පෙන්වීය. ජිබ්රීල් ඔහු සමඟ ගමන් කළේය. ඔහු ගම්මානයක් පසු කරන සෑම විටම, ‘ජිබ්රීල්! මාව මෙහි තැබීමට ඔබට අණ කර තිබේද?’ යැයි ඇසීය. ජිබ්රීල්, ‘ඉදිරියට යන්න’ යැයි කීය.
ඔවුහු මක්කාවට පැමිණියහ. එවකට එහි ‘අදාත් සලම් හා සමර්’ [කටු සහිත ගස්] තිබූ අතර, මක්කාවෙන් පිටත හා ඒ අවට ‘අමලීක්’ යනුවෙන් හැඳින්වූ මිනිසුන් සිටියහ. එකල ගෘහය රතු පැහැති මැටි කඳු ගැටයක් විය. ඉබ්‍රාහීම් ජිබ්රීල්ගෙන්, ‘ඔවුන් දෙදෙනාව තැබීමට මට අණ කර ඇත්තේ මෙතැනද?’
යැයි ඇසීය. ඔහු, ‘ඔව්’ යැයි කීය. ඉබ්‍රාහීම් ඔවුන් දෙදෙනාව ගල තිබූ ස්ථානයට ගෙන ගොස් එහි තැබීය. ඉස්මාඊල්ගේ මව වන හාජර්ට එහි පැල්පතක් සකස් කරගන්නැයි අණ කළේය. ඉන්පසු ඔහු මෙසේ ප්‍රාර්ථනා කළේය: ‘අපගේ රබ්බුනි! සැබැවින්ම මම මාගේ පරපුරෙන් කොටසක් වගා නොවන නිම්නයක, ඔබගේ පූජනීය ගෘහය අසල පදිංචි කළෙමි’—එහි අවසානය ‘ඔවුන් කෘතඥ විය හැකි වනු පිණිස’ යන්නයි.”
අබ්දුර් රස්සාක් මෙසේ කීය: අපට හිෂාම් බින් හස්සාන් දැනුම් දුන්නේය; ඔහු හුමයිද්ගෙන්, ඔහු මුජාහිද්ගෙන් වාර්තා කළේය. මුජාහිද් මෙසේ කීය: “අල්ලාහ් මේ ගෘහයේ ස්ථානය කිසිවක් මැවීමට වසර දෙදහසකට පෙර මැවීය. එහි කණු හත්වන පොළොවේ ඇත.” ලයිත් බින් අබී සුලයිම්ද මුජාහිද්ගෙන් මෙසේ වාර්තා කර ඇත: “අත්තිවාරම් හත්වන පොළොවේය.”
ඉබ්නු අබී හාතිම් මෙසේ කීය: අපට මගේ පියා දැනුම් දුන්නේය; අපට අම්ර් බින් රාෆිඃ දැනුම් දුන්නේය; අපට අබ්දුල් වහාබ් බින් මුආවියා දැනුම් දුන්නේය; ඔහු අබ්දුල් මුඃමීන් බින් ඛාලිද් වෙතින්, ඔහු අල්බා බින් අහ්මර් වෙතින් වාර්තා කළේය: “දුල්-කර්නයින් මක්කාවට පැමිණි විට, ඉබ්‍රාහීම් සහ ඉස්මාඊල් කඳු පහකින් ගෘහයේ අත්තිවාරම් ගොඩනඟමින් සිටිනු දුටුවේය. ඔහු, ‘ඔබ දෙදෙනා මාගේ භූමියේ කුමක් කරන්නේද?’ යැයි ඇසීය. ඔවුහු, ‘අපි අණ ලැබූ වහලුන් දෙදෙනෙකි.
මේ කඅබාව ගොඩනඟන්නැයි අපට අණ කර ඇත’ යැයි කීහ. ඔහු, ‘ඔබ දෙදෙනාගේ ප්‍රකාශයට සාක්ෂියක් ගෙනෙන්න’ යැයි කීය. එවිට බැටළුවන් පස්දෙනෙක් නැඟී සිට, ‘ඉබ්‍රාහීම් සහ ඉස්මාඊල් අණ ලැබූ වහලුන් දෙදෙනෙකු බවත්, මේ කඅබාව ගොඩනඟන්නැයි ඔවුන්ට අණ කර තිබූ බවත් අපි සාක්ෂි දරමු’ යැයි කීහ. ඔහු, ‘මම පිළිගෙන එකඟ වෙමි’ යැයි කියා පිටත්ව ගියේය.”
අල්-අස්රකී, මක්කාව පිළිබඳ තම ඉතිහාසයේ සඳහන් කරන්නේ දුල්-කර්නයින් ඉබ්‍රාහීම් (අලයිහිස් සලාම්) සමඟ ගෘහය වටා තවාෆ් කළ බවයි. එය ඔහුගේ කාලය ඊට පෙර වූ බව පෙන්වයි. අල්ලාහ් වඩාත් දනී.
බුහාරී (රහ්මතුල්ලාහි අලයිහි) මෙසේ කීය: අල්ලාහ්ගේ ප්‍රකාශය වන “ඉබ්‍රාහීම් ගෘහයේ අත්තිවාරම් උසස් කළ අවස්ථාව සිහිපත් කරන්න; ඉස්මාඊල්ද” යන ආයතය සම්බන්ධයෙන්: “අත්තිවාරම්” යනු එහි පදනමයි; එහි ඒකවචනය “කාඉදා” ය. “අල්-කවාඉදු මිනන්-නිසාඉ” [වැඩිහිටි කාන්තාවන්] යන්නෙහි ඒකවචනය “කාඉද්” ය. ඉස්මාඊල් මට දැනුම් දුන්නේය; මට මාලික්, ඉබ්නු ෂිහාබ් වෙතින්, ඔහු සාලිම් බින් අබ්දුල්ලාහ් වෙතින් වාර්තා කළේය. අබ්දුල්ලාහ් බින් මුහම්මද් බින් අබී බක්ර්, නබි (සල්ලල්ලාහු අලයිහි වසල්ලම්)ගේ බිරිඳ වන ආඉෂාගෙන්, අබ්දුල්ලාහ් බින් උමර්ට දැනුම් දුන්නේය.
ඇය වාර්තා කළේ අල්ලාහ්ගේ දූතයාණන් මෙසේ පැවසූ බවයි: “ඔබේ ජනයා ගෘහය ගොඩනඟන විට, ඔවුන් ඉබ්‍රාහීම්ගේ අත්තිවාරම්වලින් කොටසක් පමණක් ගත් බව ඔබ දන්නේ නැද්ද?” මම, “අල්ලාහ්ගේ දූතයාණෙනි! එය ඉබ්‍රාහීම්ගේ අත්තිවාරම් මත නැවත ගොඩනඟන්නේ නැත්තේ ඇයි?” යැයි ඇසුවෙමි.
ඔහු, “ඔබේ ජනයා මෑතකදී කුෆ්ර් තත්ත්වයෙන් සිටි අය නොවූවා නම් [එසේ කරනු ඇත]” යැයි කීය. අබ්දුල්ලාහ් බින් උමර් මෙසේ කීය: “ආඉෂා මෙය අල්ලාහ්ගේ දූතයාණන්ගෙන් අසා තිබුණේ නම්, හජරුල් අස්වද්ට යාබද කෝණ දෙක ස්පර්ශ කිරීමෙන් අල්ලාහ්ගේ දූතයාණන් වැළකී සිටියේ, ගෘහය ඉබ්‍රාහීම්ගේ අත්තිවාරම් මත සම්පූර්ණ කර නොතිබූ නිසා බව මම සිතමි.”
බුහාරී මෙය හජ් ග්‍රන්ථයේ අල්-කඅනබී වෙතින් ද, නබිවරුන්ගේ හදීස් ග්‍රන්ථයේ අබ්දුල්ලාහ් බින් යූසුෆ් වෙතින්ද වාර්තා කර ඇත. මුස්ලිම් එය යහ්යා බින් යහ්යා සහ ඉබ්නු වහ්බ්ගේ මාර්ගයෙන් වාර්තා කර ඇත. නසාඊ එය අබ්දුර් රහ්මාන් බින් අල්-කාසිම්ගේ මාර්ගයෙන් වාර්තා කර ඇත. ඔවුන් සියල්ලෝම මෙය මාලික් වෙතින් වාර්තා කළහ.
මුස්ලිම් නාෆිඃගේ මාර්ගයෙන්ද මෙය වාර්තා කර ඇත. ඔහු මෙසේ කීය: “අබ්දුල්ලාහ් බින් අබී බක්ර් බින් අබී කුහාෆා, ආඉෂා වෙතින්, නබිතුමා ගැන අබ්දුල්ලාහ් බින් උමර්ට මෙසේ කියනු මම ඇසුවෙමි: ‘ඔබේ ජනයා ජාහිලියාහ් තත්ත්වයෙන්—නැතහොත් කුෆ්ර් තත්ත්වයෙන්—මෑතකදී පැමිණි අය නොවූවා නම්, කඅබාවේ නිධානය අල්ලාහ්ගේ මාර්ගයේ වියදම් කර, එහි දොර බිමට සමතලා කර, හිජ්ර් කොටස එයට ඇතුළත් කරනු ඇත’ යනුවෙනි.”
බුහාරී මෙසේ කීය: අපට උබයිදුල්ලාහ් බින් මූසා, ඉස්රාඊල් වෙතින්, ඔහු අබූ ඉස්හාක් වෙතින්, ඔහු අස්වද් වෙතින් දැනුම් දුන්නේය. ඔහු මෙසේ කීය: “ඉබ්නු අස්-සුබයිර් මට, ‘ආඉෂා ඔබට බොහෝ හදීස් රහසින් කියනවා. කඅබාව ගැන ඇය ඔබට කුමක් කීවාද?’ යැයි ඇසීය.
මම, ‘නබි (සල්ලල්ලාහු අලයිහි වසල්ලම්) ඇයට මෙසේ පැවසූ බව ඇය මට කීවාය: “ආඉෂා! ඔබේ ජනයා කුෆ්ර් තත්ත්වයෙන් මෑතකදී පැමිණි අය නොවූවා නම්—” එවිට ඉබ්නු අස්-සුබයිර්, “—එසේ නම් මම කඅබාව කඩා, එයට දොරවල් දෙකක් සකස් කරමි. එකකින් මිනිසුන් ඇතුළු වන අතර, අනෙකින් පිටව යනු ඇත” යැයි කීය.’” ඉබ්නු අස්-සුබයිර් එය ක්‍රියාත්මක කළේය.
මෙය වාර්තා කර ඇත්තේ බුහාරී පමණි. ඔහු එය තම සහීහ්හි දැනුම පිළිබඳ ග්‍රන්ථයේ මේ ආකාරයෙන් වාර්තා කළේය.
මුස්ලිම් තම සහීහ්හි මෙසේ කීය: අපට යහ්යා බින් යහ්යා දැනුම් දුන්නේය; අපට අබූ මුවාඉවියා දැනුම් දුන්නේය; ඔහු හිෂාම් බින් උර්වා වෙතින්, ඔහු තම පියා වෙතින්, ඔහු ආඉෂා වෙතින් වාර්තා කළේය. ඇය මෙසේ කීවාය: අල්ලාහ්ගේ දූතයාණන් මට මෙසේ පැවසූහ: “ඔබේ ජනයා කුෆ්ර් තත්ත්වයෙන් මෑතකදී පැමිණි අය නොවූවා නම්, මම කඅබාව කඩා, එය ඉබ්‍රාහීම්ගේ අත්තිවාරම මත ගොඩනඟා, එහි පිටුපස දොරක්ද සකස් කරමි.”
මුස්ලිම් මෙසේද කීය: අපට අබූ බක්ර් බින් අබී ෂයිබා හා අබූ කුරයිබ් දැනුම් දුන්හ. ඔවුහු දෙදෙනා, අපට ඉබ්නු නුමයිර් දැනුම් දුන්නේය, යනුවෙන් වාර්තා කළහ. ඔහු හිෂාම් වෙතින්, මේ සනාදය ඔස්සේ, එම වාර්තාවම දැනුම් දුන්නේය. මෙය මුස්ලිම් පමණක් වාර්තා කර ඇත.
මුස්ලිම් තවද මෙසේ කීය: මට මුහම්මද් බින් හාතිම් දැනුම් දුන්නේය; මට ඉබ්නු මහ්දී දැනුම් දුන්නේය; අපට සුලයිම් බින් හය්යාන් දැනුම් දුන්නේය; ඔහු සඊද්—එනම් ඉබ්නු මීනා—වෙතින් වාර්තා කළේය. ඔහු මෙසේ කීය: “අබ්දුල්ලාහ් බින් අස්-සුබයිර් මෙසේ කියනු මම ඇසුවෙමි: මගේ නැන්දා වන ආඉෂා (රළියල්ලාහු අන්හා) මට මෙසේ දැනුම් දුන්නාය: නබි (සල්ලල්ලාහු අලයිහි වසල්ලම්) මෙසේ පැවසූහ: ‘ආඉෂා! ඔබේ ජනයා ෂිර්ක් තත්ත්වයෙන් මෑතකදී පැමිණි අය නොවූවා නම්, මම කඅබාව කඩා, එය බිමට සමතලා කර, එහි නැගෙනහිර දොරක් හා බටහිර දොරක් සකස් කර, හිජ්ර් කොටසින් රියන් හයක් එයට එකතු කරමි. කුරයිෂ්වරු කඅබාව ගොඩනඟන විට එහි ප්‍රමාණය අඩු කළහ.’” මෙයද මුස්ලිම් පමණක් වාර්තා කර ඇත.
ඉබ්‍රාහීම් අල්-ඛලීල් (අලයිහිස් සලාම්)ගෙන් බොහෝ කාලයකට පසුත්, අල්ලාහ්ගේ දූතයාණන්ගේ පණිවිඩය ආරම්භ වීමට වසර පහකට පෙරත්, කුරයිෂ්වරු කඅබාව ගොඩනැඟූ ආකාරය ගැන මෙහි සඳහන් වේ. ඔවුහු ගල් රැගෙන යාමේදී නබිතුමාද ඔවුන් සමඟ සිටියේය. එවිට ඔහුගේ වයස අවුරුදු තිස්පහක් විය. අල්ලාහ්ගේ සලාතය හා සලාමය, විනිශ්චය දිනය දක්වා, ඔහු කෙරෙහි සදාකල් වේවා!
මුහම්මද් බින් ඉස්හාක් බින් යසාර් තම සීරාහි මෙසේ කීය: “අල්ලාහ්ගේ දූතයාණන් වයස අවුරුදු තිස්පහට පැමිණි විට, කුරයිෂ්වරු කඅබාව ගොඩනැඟීමට එක්රැස් වූහ. එහි වහලක් සකස් කිරීමට ඔවුන්ට අවශ්‍ය වූ නමුත්, එය කඩා දැමීමට බිය වූහ. එය මිනිසෙකුගේ උසට වඩා ඉහළ නොවූ ගල් ගොඩක් පමණක් විය. එබැවින් එය උස කර වහලක් සකස් කිරීමට ඔවුහු කැමති වූහ.
කඅබාවේ නිධානය සොරකම් කළ පිරිසක් සිටි බැවින් එසේ කිරීමට ඔවුහු තීරණය කළහ. ඒ නිධානය කඅබාව ඇතුළත තිබූ ළිඳක තැන්පත් කර තිබුණි. නිධානය සොයා ගත් ස්ථානයේ සිටියේ ඛුසාආ ගෝත්‍රයේ බනූ මිලීහ් බින් අම්ර්ගේ වහලෙකු වූ දුවයික්ය. කුරයිෂ්වරු ඔහුගේ අත කපා දැමූහ. එය සොරකම් කළ අය දුවයික් ළඟ තැබූ බව මිනිසුන් කියති.
“රෝම වෙළෙන්දෙකුට අයත් නැවක් මුහුද විසින් ජිද්දා වෙරළට ගසාගෙන පැමිණ එහි විනාශ විය. ඔවුහු එහි ලී ගෙන, කඅබාවට වහලක් සකස් කිරීමට එය සූදානම් කළහ. මක්කාවේ කොප්ටික් වඩුවෙකු සිටි අතර, ඔහු ඔවුන්ට අවශ්‍ය දේවලින් කොටසක් සකස් කළේය. සෑම දිනකම එයට පූජා ලෙස ගෙනෙන දේ දමන ලද, කඅබාව තුළ තිබූ ළිඳෙන් සර්පයෙකු පිටතට පැමිණ, කඅබාවේ බිත්තිය මත හිරු බැස යන තෙක් රැඳී සිටියේය.
ඔවුහු ඌට බිය වූහ. ඌ වෙත කිසිවෙකු ළඟා වන විට, ඌ කෝපයෙන් උස්වී, ශබ්ද නඟා, කට විවර කළේය. එබැවින් ඔවුහු ඌට බිය වූහ. දිනක් ඌ පෙර කළා සේම කඅබාවේ බිත්තිය මත හිරු එළිය ලබමින් සිටියදී, අල්ලාහ් කුරුල්ලෙකු යවා, ඌ අල්ලාගෙන ගියේය. කුරයිෂ්වරු මෙසේ කීහ: ‘අප කිරීමට අදහස් කළ දේ ගැන අල්ලාහ් සතුටු වූ බව අපි බලාපොරොත්තු වෙමු.
අපට දක්ෂ සේවකයෙක් හා ලී තිබේ. සර්පයාගෙන්ද අල්ලාහ් අපව නිදහස් කළේය.’
“එය කඩා ගොඩනැඟීමට ඔවුන්ගේ අදහස ස්ථිර වූ පසු, අබූ වහ්බ් බින් අම්ර් බින් ආඉද් බින් අබ්ද් බින් ඉම්රාන් බින් මඛ්සූම් නැඟී, කඅබාවෙන් ගලක් ගත්තේය. එය ඔහුගේ අතින් පැන නැවත තම ස්ථානයට ගියේය. ඔහු, ‘කුරයිෂ් ජනයෙනි! ඔබලාගේ ඉපැයීම්වලින් පිරිසිදු දේ හැර වෙන කිසිවක් එහි ගොඩනැඟීමට නොගන්න.
වේශ්‍යාකමින් ලැබූ මනාලියට ගෙවන මුදලක්ද, පොලී වෙළඳාමකින් ලැබූ දේද, කිසිවෙකුට කළ අසාධාරණයකින් ලැබූ දේද එයට ඇතුළු නොකරන්න’ යැයි කීය.” ඉබ්නු ඉස්හාක් පවසන්නේ, මිනිසුන් මේ වචන අයත් කළේ බනූ මඛ්සූම්හි අල්-වලීද් බින් අල්-මුගීරා බින් අබ්දුල්ලාහ් බින් උමර්ට බවයි.
“ඉන්පසු කුරයිෂ්වරු කඅබාව කොටස්වලට බෙදාගත්හ. දොර පිහිටි පැත්ත බනූ අබ්දු මනාෆ් හා සුහ්රාට අයත් විය. කලු ගල හා යමනී කෝණය අතර වූ කොටස බනූ මඛ්සූම්ට හා ඔවුන් සමඟ එකතු වූ කුරයිෂ් ගෝත්‍රවලට අයත් විය. කඅබාවේ පිටුපස කොටස බනූ ජුමහ් හා සහ්ම්ට අයත් විය.
හිජ්ර් පැත්ත බනූ අබ්දුද්-දාර් බින් කුසායි, බනූ අස්ද් බින් අබ්දුල් උස්සා බින් කුසායි සහ බනූ අදී බින් කඅබ් බින් ලුඅයිට අයත් විය. එය හතිම් වේ.
“මිනිසුන් එය කඩා දැමීමට බිය වූහ. අල්-වලීද් බින් අල්-මුගීරා, ‘මම එය කඩා දැමීම පටන් ගන්නෙමි’ යැයි කීය. ඔහු පොරවක් ගෙන එය මත නැඟී, ‘අල්ලාහ්! බිය නොවන්න. අල්ලාහ්! අප අදහස් කරන්නේ යහපත පමණි’ යැයි කීය. ඉන්පසු ඔහු කෝණ දෙක අසලින් එය කඩා දැමීය.
මිනිසුන් එදින රාත්‍රිය පුරා බලා සිට, ‘ඔහුට අනතුරක් සිදු වුවහොත්, අපි එයින් කිසිවක් නොකඩා, එය පෙර තිබූ තත්ත්වයට නැවත සකස් කරමු. ඔහුට කිසිවක් නොවුණහොත්, අප කළ දෙයින් අල්ලාහ් සතුටු වී ඇත’ යැයි කීහ. පසුදා උදෑසන අල්-වලීද් තම වැඩට ගියේය. ඔහුද, ඔහු සමඟ මිනිසුන්ද, ඉබ්‍රාහීම් (අලයිහිස් සලාම්)ගේ අත්තිවාරම දක්වා එය කඩා දැමූහ.
ඔවුහු එකිනෙක තදින් සම්බන්ධ වූ, හෙල්ලවල තුඩු මෙන් පෙනෙන කොළ පැහැති ගල් වෙත ළඟා වූහ. හදීස් වාර්තා කරන අයෙකු මට මෙසේ කීවේය: ‘කුරයිෂ්වරුන්ගෙන් එය කඩා දැමූ එක් මිනිසෙක් ගල් දෙකක් අතරට ලී යකඩයක් ඇතුළු කර, එක් ගලක් ඉවත් කිරීමට උත්සාහ කළේය. ගල සෙලවූ විට, මුළු මක්කාවම සෙලවුණි. එබැවින් ඔවුහු එම අත්තිවාරමෙන් එහාට නොගියහ.’
“ඉන්පසු කුරයිෂ් ගෝත්‍ර එකිනෙකාගෙන් වෙන්ව තම තමන්ගේ ගල් රැස්කර ගොඩනැඟූහ. ගොඩනැඟිල්ල කලු ගල තබන ස්ථානයට ළඟා වූ විට, ඔවුහු ඒ සම්බන්ධයෙන් එකිනෙකා සමඟ විවාද කළහ. සෑම ගෝත්‍රයක්ම එය තමන්ගේ අතින් එහි ස්ථානයේ තැබීමට කැමති විය. ඔවුහු වාද විවාද කර, එකිනෙකාගෙන් විරසක වී, සටනට සූදානම් වූහ.
බනූ අබ්දුද්-දාර් පිරුණු රුධිර පාත්‍රයක් ගෙන ආහ. ඔවුහු හා බනූ අදී බින් කඅබ් බින් ලුඅයි මරණය තෙක් සටන් කිරීමට ගිවිස ගත්හ. ඔවුහු එම පාත්‍රයේ රුධිරයට තම දෑත් ඇතුළු කළහ. ඒ නිසා ඔවුන්ට ‘රුධිරය ලෙවකන්නෝ’ යන නම ලැබුණි. කුරයිෂ්වරු එසේ දින හතරක් හෝ පහක් සිටියහ.
“ඉන්පසු ඔවුහු මස්ජිදයේ එක්රැස් වී සාකච්ඡා කර සාධාරණ විසඳුමකට පැමිණීමට උත්සාහ කළහ. කථා වාර්තා කරන සමහර අය පවසන්නේ, එවකට කුරයිෂ්වරුන් අතර වයසින් වැඩිම වූ අබූ උමය්යා බින් අල්-මුගීරා බින් අබ්දුල්ලාහ් බින් උමර් බින් මඛ්සූම් මෙසේ කී බවයි: ‘කුරයිෂ් ජනයෙනි! මේ මස්ජිදයේ දොරටුවෙන් පළමුවෙන් ඇතුළු වන පුද්ගලයා, ඔබලා අතර ඇති මතභේදය සම්බන්ධයෙන් තීන්දුවක් දෙන්නට ඉඩ දෙන්න.’ ඔවුහු එය කළහ.
පළමුවෙන් ඇතුළු වූයේ අල්ලාහ්ගේ දූතයාණන්ය. ඔවුහු ඔහුව දුටු විට, ‘මේ අල්-අමීන්ය. අපි ඔහු පිළිගනිමු. මේ මුහම්මද්ය’ යැයි කීහ. ඔහු ඔවුන් වෙත පැමිණි විට, ඔවුහු සිදුවීම ඔහුට පැවසූහ. එවිට ඔහු (සල්ලල්ලාහු අලයිහි වසල්ලම්), ‘මට රෙද්දක් ගෙනෙන්න’ යැයි කීය.
ඔවුහු එය ගෙනාවෝය. ඔහු කලු ගල ගෙන තම අතින් එහි තැබීය. ඉන්පසු, ‘සෑම ගෝත්‍රයක්ම මේ රෙද්දේ එක් කොනක් අල්ලාගන්න’ යැයි කීය. ‘එය සියලු දෙනාම එක්ව ඔසවන්න’ යැයිද කීය. ඔවුහු එසේ කළහ. එය තැබිය යුතු ස්ථානයට ළඟා වූ විට, ඔහු (සල්ලල්ලාහු අලයිහි වසල්ලම්) තම අතින්ම එය එහි තැබීය.
ඉන්පසු ඔවුහු එය මත ගොඩනැඟූහ. වහී පහළ වීමට පෙර කුරයිෂ්වරු අල්ලාහ්ගේ දූතයාණන්ට ‘අල්-අමීන්’ යන නාමය භාවිතා කළහ.”
“ඔවුන් තමන්ට අවශ්‍ය පරිදි ගොඩනැඟීම අවසන් කළ විට, කුරයිෂ්වරු කඅබාව ගොඩනැඟීමට බිය වූ සර්පයා පිළිබඳ සිදුවීම ගැන අස්-සුබයිර් බින් අබ්දුල් මුත්තලිබ් මෙසේ කවියක් පැවසීය:
‘උකුස්සා සර්පයා වෙත පහළ වූ ආකාරය ගැන මම පුදුම වෙමි; සර්පයා ඒ නිසා කලබල විය. ඌ සමහර විට හඬ නඟමින් සිටියේය; සමහර විට පැන යමින් සිටියේය. අපි අත්තිවාරම් සකස් කිරීමට නැඟී සිටි විට, ඌ ඉදිකිරීම් ගැන බියෙන් සැඟවී සිටියේය. අපි දඬුවමට බිය වූ අවස්ථාවේ, උකුස්සා එතැනට පැමිණියේය.
උකුස්සා එය වෙත වේගයෙන් ගොස්, එය තමන් වෙත ගෙන, අපට ගොඩනැඟීමට ඉඩ දුන්නේය. එවිට අපි වෙහෙස මහන්සි වී අපගේ ගෘහය ගොඩනැඟීමට නැඟී සිටියෙමු; එහි පදනම හා පස්ද අපි ගොඩනැඟුවෙමු. පදනම උසස් කළ එම උදෑසන, අපේ ඇඳුම් පැළඳුම් අප අතර සිටි අයගේ ඇඟේ නොතිබුණි. අල්-මලීක් [අල්ලාහ්] බනූ ලුඅයිට ගෞරවය ලබා දුන්නේය; ඔවුන්ගේ මුල කිසිදා නැති නොවේ.
එහිදී බනූ අදීද මහත් පිරිසක් ලෙස එක්රැස් වූහ; මුරා ඔවුන් ඉදිරියෙන් සිටි අතර, කිලාබ්ද එසේමය. අල්-මලීක් අපට මේ ගෞරවය ලබා දුන්නේය; අල්ලාහ් වෙතින් ප්‍රතිඵලය බලාපොරොත්තු වේ.’”
ඉබ්නු ඉස්හාක් මෙසේ කීය: “නබි (සල්ලල්ලාහු අලයිහි වසල්ලම්)ගේ කාලයේදී කඅබාවේ උස රියන් දහඅටක් විය. එයට කිබාති රෙදි ආවරණය කරන ලදී. පසුව බුරූද් [විශේෂිත වස්ත්‍ර] ආවරණය කරන ලදී. එයට පළමුවෙන්ම දිඹුල් රෙද්දකින් ආවරණය කළේ අල්-හජ්ජාජ් බින් යූසුෆ්ය.”
මම කියමි: අබ්දුල්ලාහ් බින් අස්-සුබයිර්ගේ පළමු පාලන කාලයේදී, හිජ්රි වසර හැටෙන් පසු, යසීද් බින් මුවාඉයියාගේ පාලනයේ අවසාන කාලයේදී, ෂාම්හි හමුදාව ඔහු වටලා සිටියදී එය ගිනි ගැනෙන තෙක්, කඅබාව කුරයිෂ්වරුන්ගේ ගොඩනැඟීමේ ආකාරයෙන්ම පැවතුණි. එවිට ඉබ්නු අස්-සුබයිර් එය බිම දක්වා කඩා, ඉබ්‍රාහීම්ගේ (අලයිහිස් සලාම්) අත්තිවාරම් මත නැවත ගොඩනඟා, හිජ්ර් කොටස එයට ඇතුළත් කර, නැගෙනහිර හා බටහිර පැතිවලින් බිමට සමතලා වූ දොරවල් දෙකක් සකස් කළේය. ඔහු එසේ කළේ විශ්වාසවන්තයන්ගේ මව වන තම නැන්දා ආඉෂා (රළියල්ලාහු අන්හා), අල්ලාහ්ගේ දූතයාණන්ගෙන් එය අසා තිබූ නිසාය.
“හජ්ජාජ් ඔහුව මරා දැමූ තෙක්, ඉබ්නු අස්-සුබයිර්ගේ පාලන කාලය පුරා කඅබාව එලෙසම පැවතුණි. පසුව අබ්දුල් මලික බින් මර්වාන් ඔහුට අණ කළ නිසා, හජ්ජාජ් එය පෙර තිබූ තත්ත්වයට නැවත පත් කළේය.” මුස්ලිම් බින් අල්-හජ්ජාජ් තම සහීහ්හි මෙසේ කීය: අපට හනාද් බින් අස්-සරි දැනුම් දුන්නේය; අපට ඉබ්නු අබී සාඉදා දැනුම් දුන්නේය; අපට ඉබ්නු අබී සුලයිමාන්, අතාආ වෙතින් වාර්තා කළේය. ඔහු මෙසේ කීය: “ෂාම්හි ජනතාව එය ආක්‍රමණය කළ විට, යසීද් බින් මුවාඉයියාගේ කාලයේදී ගෘහය ගිනි ගත්තේය.
සිදුවීමට නියමිත දේ සිදු වූ පසු, ඉබ්නු අස්-සුබයිර් මිනිසුන් හජ් සමයට පැමිණෙන තෙක් එය එලෙසම තැබීය. ෂාම්හි ජනතාවට එරෙහිව ඔවුන් ධෛර්යමත් කිරීමට හෝ ඔවුන් පිරිසක් ලෙස සකස් කිරීමට ඔහු අදහස් කළේය. මිනිසුන් හජ් අවසන් කර ආපසු ගිය පසු, ඔහු මෙසේ කීය: ‘මිනිසුනි! කඅබාව සම්බන්ධයෙන් මට උපදෙස් දෙන්න.
එය කඩා නැවත ගොඩනඟන්නද, නැතහොත් එහි දිරා ගිය කොටස් පමණක් අලුත්වැඩියා කරන්නද?’ ඉබ්නු අබ්බාස් මෙසේ කීය: ‘එහිදී මාගේ අදහස පැහැදිලි වී ඇත. දිරා ගිය කොටස් පමණක් අලුත්වැඩියා කර, මිනිසුන් ඉස්ලාමය පිළිගත් ගෘහයත්, ඔවුන් ඉස්ලාමය පිළිගත් ගල්ද එලෙසම තබන්න. නබිතුමා එවන ලද්දේ ඒවා මතය.’
ඉබ්නු අස්-සුබයිර්, ‘ඔවුන්ගෙන් කෙනෙකුගේ නිවසක් ගිනි ගත්තේ නම්, එය අලුත් කරගන්නා තෙක් ඔහු සෑහීමට පත් නොවන්නේය. එසේ නම් ඔබගේ රබ්බුනිගේ ගෘහය ගැන කෙසේද? මම දින තුනක් මාගේ රබ්බුනිගෙන් උපදෙස් පතා, පසුව මගේ තීරණයට එළඹෙමි’ යැයි කීය. දින තුනක් ගත වූ පසු, එය කඩා දැමීමට ඔහුගේ අදහස ස්ථිර විය.
මිනිසුන්ගෙන් පළමුවෙන්ම එය මතට නැඟෙන තැනැත්තාට අහසින් යමක් සිදුවේවි යැයි බිය වී, එයට ළඟා වීමට කිසිවෙකු ඉදිරිපත් නොවීය. අවසානයේ එක් මිනිසෙක් එයට නැඟී, එයින් ගලක් බිමට දැමීය. එම මිනිසාට කිසිවක් සිදු නොවන බව දුටු විට, අනෙක් අයද එයට නැඟී එය බිම දක්වා කඩා දැමූහ. ඉබ්නු අස්-සුබයිර් කණු සකස් කර, ඒවා මත තිර එල්ලා, ගොඩනැඟිල්ල උස වන තෙක් එය කළේය.
“ඉබ්නු අස්-සුබයිර්, ‘ආඉෂා (රළියල්ලාහු අන්හා) මෙසේ කියනු මම අසා ඇත: නබි (සල්ලල්ලාහු අලයිහි වසල්ලම්) පැවසූහ: “මිනිසුන් කුෆ්ර් තත්ත්වයෙන් මෑතකදී පැමිණි අය නොවී, එය ගොඩනඟීමට අවශ්‍ය වියදම දැරීමට මට ප්‍රමාණවත් මුදලක් තිබුණේ නම්, හිජ්ර් කොටසින් රියන් පහක් එයට ඇතුළත් කර, මිනිසුන් ඇතුළු වන දොරක් හා පිටවන දොරක් සකස් කරමි.” ඉබ්නු අස්-සුබයිර්, “මට වියදම් කිරීමට තිබේ; මම මිනිසුන්ට බිය නොවෙමි” යැයි කීය. ඔහු හිජ්ර් කොටසින් රියන් පහක් එයට එකතු කර, මිනිසුන්ට පෙනෙන පරිදි අත්තිවාරම හෙළි කළේය. ඉන්පසු එය මත ගොඩනැඟුවේය.
කඅබාවේ උස රියන් දහඅටක් විය. එයට එකතු කළ පසු, එය තවමත් කෙටි යැයි ඔහු සිතූ නිසා, එහි උසට රියන් දහයක් එකතු කළේය. එයට දොරවල් දෙකක් සකස් කළේය: එකකින් ඇතුළු වීමටත්, අනෙකින් පිටවීමටත්ය.
“ඉබ්නු අස්-සුබයිර් මරා දැමූ පසු, හජ්ජාජ් අබ්දුල් මලිකට ලිපියක් ලියා ඒ ගැන දැනුම් දුන්නේය. ඉබ්නු අස්-සුබයිර් ගෘහය අත්තිවාරම මත තැබූ බවත්, මක්කාවේ සාධාරණ පුද්ගලයන් එය දුටු බවත් ඔහු දැනුම් දුන්නේය. අබ්දුල් මලික ඔහුට මෙසේ ලිවීය: ‘ඉබ්නු අස්-සුබයිර් කර ඇති දේට අපි සම්බන්ධ නොවෙමු. ඔහු එහි උසට එකතු කළ කොටස එලෙසම තබන්න.
එහෙත් හිජ්ර් කොටසින් ඔහු එයට එකතු කළ දේ නැවත කුරයිෂ් ගොඩනැඟීමේ ආකාරයට ගෙන යන්න. ඔහු විවෘත කළ දොර වසා දමන්න.’ හජ්ජාජ් එය කඩා, පෙර තිබූ ආකාරයට නැවත සකස් කළේය.”
නසාඊ තම සුනන්හි හනාද් වෙතින්, ඔහු යහ්යා බින් අබී සාඉදා වෙතින්, ඔහු අබ්දුල් මලික බින් අබී සුලයිමාන් වෙතින්, ඔහු අතාආ වෙතින්, ඔහු ඉබ්නු අස්-සුබයිර් වෙතින්, ඔහු ආඉෂා වෙතින් නබිතුමාට සම්බන්ධ කොටස වාර්තා කර ඇත. එහි සිදුවීමේ විස්තර සඳහන් කර නැත.
අබ්දුල්ලාහ් බින් අස්-සුබයිර් කළ දේ එලෙසම තැබීම සුන්නාවට වඩාත් ගැළපුණි. මන්ද එය අල්ලාහ්ගේ දූතයාණන් කැමති වූ දෙයයි. එහෙත් ඉස්ලාමයට මෑතකදී පැමිණි සමහරුන්ගේ සිත්වල එය ප්‍රතික්ෂේපයක් ඇති කරයිදැයි ඔහු බිය විය. අබ්දුල් මලිකට මෙම සුන්නාව අමතක වී තිබුණි.
ආඉෂා එය අල්ලාහ්ගේ දූතයාණන්ගෙන් වාර්තා කළ බව ඔහුට නිශ්චිතව දැනගත් විට, ඔහු, “අපි එය ඔහු [ඉබ්නු අස්-සුබයිර්] කළ ආකාරයටම තැබුවේ නම් කොතරම් හොඳද!” යැයි කීය.
මුස්ලිම් මෙසේ කීය: මට මුහම්මද් බින් හාතිම් දැනුම් දුන්නේය; අපට මුහම්මද් බින් බක්ර් දැනුම් දුන්නේය; අපට ඉබ්නු ජුරයිජ් දැනුම් දුන්නේය. මම අබ්දුල්ලාහ් බින් උබයිද් බින් උමයිර් හා අල්-වලීද් බින් අතාආ, අල්-හාරිත් බින් අබ්දුල්ලාහ් බින් අබී රබීආගෙන් වාර්තා කරනු ඇසුවෙමි. අබ්දුල්ලාහ් බින් උබයිද් මෙසේ කීය: “අල්-හාරිත් බින් අබ්දුල්ලාහ් අබ්දුල් මලික බින් මර්වාන්ගේ පාලන කාලයේදී ඔහු වෙත දූතයෙකු ලෙස ගියේය. අබ්දුල් මලික, ‘අබූ හුබයිබ්—එනම් ඉබ්නු අස්-සුබයිර්—ආඉෂාගෙන් තමන් අසා ඇතැයි කියන දේ ඇසුවා යැයි මම නොසිතමි’ යැයි කීය.
අල්-හාරිත්, ‘එසේය. මම එය ඇයගෙන් ඇසුවෙමි’ යැයි කීය. අබ්දුල් මලික, ‘ඇය කුමක් කියනු ඔබට ඇසුණිද?’ යැයි ඇසීය. ඔහු, ‘ඇය මෙසේ කීවාය: අල්ලාහ්ගේ දූතයාණන්, “ඔබේ ජනයා ගෘහයේ ගොඩනැඟිල්ල අඩු කළහ. ඔබේ ජනයා ෂිර්ක් වෙතින් මෑතකදී පැමිණි අය නොවූවා නම්, ඔවුන් ඉතිරි කළ කොටස නැවත ගොඩනඟමි.
මගෙන් පසු ඔබේ ජනයා එය ගොඩනැඟීමට තීරණය කළහොත්, ඔවුන් ඉතිරි කළ කොටස ඔබට පෙන්වන්න මා වෙත එන්න” යැයි පැවසූහ.’ එවිට ඇය ඒ පිළිබඳව රියන් හතකට ආසන්න ප්‍රමාණයක් පෙන්වූවාය. මෙය අබ්දුල්ලාහ් බින් උබයිද්ගේ වාර්තාවයි.
“අල්-වලීද් බින් අතාආ තවත් කොටසක් එකතු කළේය: නබිතුමා, ‘එයට බිමට සමතලා වන දොරවල් දෙකක් සකස් කරමි; එකක් නැගෙනහිරින්ද, අනෙක බටහිරින්දය. ඔබේ ජනයා එහි දොර උස් කළේ ඇයිදැයි ඔබ දන්නෙහිද?’ යැයි ඇසූහ. ඇය, ‘නැත’ යැයි කීවාය. ඔහු, ‘ඔවුන් තම බලය පෙන්වීමට එසේ කළහ.
තමන් කැමති අයට පමණක් එයට ඇතුළු වීමට ඉඩ දෙන ලෙසය. මිනිසෙකු එයට ඇතුළු වීමට කැමති වූ විට, ඔවුහු ඔහුට ඉඩ දෙන තෙක් ඔහුට ඉහළට නැඟීමට සිදුවිය. ඔහු ඇතුළු වීමට ආසන්න වූ විට, ඔවුහු ඔහුව තල්ලු කර බිමට වැටීමට සලස්වූහ’ යැයි කීය.” අබ්දුල් මලික අල්-හාරිත්ගෙන්, “ඇය මෙසේ කියනු ඔබට ඇසුණේද?”
යැයි ඇසීය. ඔහු, “ඔව්” යැයි කීය. අබ්දුල් මලික තම සැරයටියෙන් මඳ වේලාවක් පොළොව සීරූ පසු, “අප එය [ඉබ්නු අස්-සුබයිර් කළ ආකාරයට] එලෙසම තැබුවේ නම් කොතරම් හොඳද!” යැයි කීය.
මුස්ලිම් මෙසේද කීය: මෙය අපට මුහම්මද් බින් අම්ර් බින් ජබලා විසින් අබූ ආසිම් වෙතින් දැනුම් දුන්නේය. (ح) අපට අබ්දු බින් හුමයිද් දැනුම් දුන්නේය; අපට අබ්දුර් රස්සාක් දැනුම් දුන්නේය. ඔවුන් දෙදෙනාම ඉබ්නු ජුරයිජ් වෙතින්, මේ සනාදයෙන්, ඉබ්නු බක්ර්ගේ වාර්තාවට සමානව වාර්තා කළහ.
මුස්ලිම් තවද මෙසේ කීය: මට මුහම්මද් බින් හාතිම් දැනුම් දුන්නේය; අපට අබ්දුල්ලාහ් බින් බක්ර් අස්-සහ්මී දැනුම් දුන්නේය; අපට හාතිම් බින් අබී සුඝයිරා දැනුම් දුන්නේය; ඔහු අබූ කස්ආ වෙතින් වාර්තා කළේය: “අබ්දුල් මලික බින් මර්වාන් ගෘහය වටා තවාෆ් කරමින් සිටියදී, ‘අල්ලාහ් ඉබ්නු අස්-සුබයිර්ට දඬුවම් කරාවා! ඔහු, “විශ්වාසවන්තයන්ගේ මවගෙන් මම අසා ඇත්තෙමි” යැයි කියමින් ඇයට බොරු පවරයි. ඇය කියන්නේ, අල්ලාහ්ගේ දූතයාණන් පැවසූ බවයි: “ආඉෂා! ඔබේ ජනයා කුෆ්ර් තත්ත්වයෙන් මෑතකදී පැමිණි අය නොවූවා නම්, මම ගෘහය කඩා, හිජ්ර් කොටස එයට එකතු කරමි.
ඔබේ ජනයා එය ගොඩනඟන විට අඩු කළහ” යනුවෙනි’ යැයි කීය. අල්-හාරිත් බින් අබ්දුල්ලාහ් බින් අබී රබීආ, ‘අමීරුල් මුඃමිනීන්! මෙසේ නොකියන්න. විශ්වාසවන්තයන්ගේ මව මේ බව කියනු මම ඇසුවෙමි’ යැයි කීය. අබ්දුල් මලික, ‘එය කඩා දැමීමට පෙර මම එය අසා තිබුණේ නම්, ඉබ්නු අස්-සුබයිර් ගොඩනැඟූ ආකාරයටම එය තබා තිබෙමි’ යැයි කීය.”
මෙම හදීසය විශ්වාසවන්තයන්ගේ මව වන ආඉෂා වෙත නිශ්චිතවම ආරෝපණය කළ හැකි යැයි පෙනේ. මන්ද එය අස්වද් බින් යසීද්, අල්-හාරිත් බින් අබ්දුල්ලාහ් බින් අබී රබීආ, අබ්දුල්ලාහ් බින් අස්-සුබයිර්, අබ්දුල්ලාහ් බින් මුහම්මද් බින් අබී බක්ර් අස්-සිද්දීක් සහ උර්වා බින් අස්-සුබයිර් යන අයගෙන් නිවැරදි මාර්ග කිහිපයකින් ඇය වෙතින් වාර්තා වී ඇත. මෙයින් ඉබ්නු අස්-සුබයිර් කළ දේ නිවැරදි වූ බව පෙනේ. එය එලෙසම තිබුණේ නම් යහපත් වන්නට තිබුණි.
එහෙත් කාරණය නැවත මේ තත්ත්වයට පැමිණි පසු, එහි ස්වරූපය වෙනස් කිරීම සමහර විද්වතුන් අකමැති වූහ. අමීරුල් මුඃමිනීන් හාරූන් අර්-රෂීද්—නැතහොත් ඔහුගේ පියා අල්-මහ්දී—ඉමාම් මාලික්ගෙන් කඅබාව කඩා, ඉබ්නු අස්-සුබයිර් කළ ආකාරයට නැවත සකස් කිරීම ගැන විමසූ බව සඳහන් වේ. මාලික් ඔහුට මෙසේ කීය: “අමීරුල් මුඃමිනීන්! අල්ලාහ්ගේ කඅබාව රජවරුන්ගේ සෙල්ලම් බඩුවක් බවට පත් නොකරන්න.
තමන් කැමති විට කෙනෙකු එය කඩා දැමීමට සිතන පරිදි එය නොකරන්න.” එබැවින් අර්-රෂීද් එය අත්හැරියේය. මෙය කාදී ඉයාද් හා නවවී වාර්තා කර ඇත.
අල්ලාහ් වඩාත් දනී; එය අවසාන කාලය දක්වා මේ ආකාරයෙන් පවතිනු ඇත. එවිට අබිසීනියාවේ “දුස්-සුවයිකතයින්” [කුඩා කෙණ්ඩා ඇති මිනිසා] එය විනාශ කරනු ඇත. අබූ හුරයිරාගෙන් සහීහයින්හි එය තහවුරු වී ඇත. ඔහු මෙසේ කීය: අල්ලාහ්ගේ දූතයාණන් පැවසූහ: “අබිසීනියාවේ දුස්-සුවයිකතයින් කඅබාව විනාශ කරනු ඇත.”
ඔවුන් දෙදෙනාම එය වාර්තා කර ඇත. ඉබ්නු අබ්බාස් (රළියල්ලාහු අන්හුමා) නබිතුමාගෙන් මෙසේ වාර්තා කර ඇත: “ඔහු කළු පැහැති, කකුල් වක්‍ර වූ අයෙකු ලෙස මට පෙනේ. ඔහු එහි ගල් එකින් එක ගලවා දමනු ඇත.” මෙය බුහාරී වාර්තා කර ඇත.
ඉමාම් අහ්මද් බින් හන්බල් තම මුස්නද්හි මෙසේ කීය: අපට අහ්මද් බින් අබ්දුල් මලික අල්-හරරානී දැනුම් දුන්නේය; අපට මුහම්මද් බින් සලමා දැනුම් දුන්නේය; ඔහු ඉබ්නු ඉස්හාක් වෙතින්, ඔහු ඉබ්නු අබී නජීහ් වෙතින්, ඔහු මුජාහිද් වෙතින්, ඔහු අබ්දුල්ලාහ් බින් අම්ර් බින් අල්-ආස් (රළියල්ලාහු අන්හුමා) වෙතින් වාර්තා කළේය. ඔහු මෙසේ කීය: “අල්ලාහ්ගේ දූතයාණන් මෙසේ පවසනු මම ඇසුවෙමි: ‘අබිසීනියාවේ දුස්-සුවයිකතයින් කඅබාව විනාශ කර, එහි ආභරණ පැහැරගෙන, එහි ආවරණය ඉවත් කරනු ඇත. හිසකෙස් අඩු, පාද වක්‍ර වූ ඔහු තම උදැල්ල හා පොරවෙන් එයට පහර දෙන අයුරු මම දකිනවාක් මෙනි.’” “අල්-ෆදඃ” යනු පාදය හා කෙණ්ඩා අස්ථිය අතර ඇති වක්‍රතාවයයි.
අල්ලාහ් වඩාත් දනී; මෙය යාජූජ් හා මාජූජ් පිටවීමෙන් පසුව සිදුවනු ඇත. මන්ද බුහාරීගේ සහීහ්හි අබූ සඊද් අල්-ඛුද්රී (රළියල්ලාහු අන්හු)ගෙන් වාර්තා කර ඇත: අල්ලාහ්ගේ දූතයාණන් මෙසේ පැවසූහ: “යාජූජ් හා මාජූජ් පිටවීමෙන් පසුවද මිනිසුන් ගෘහයට හජ් හා උම්රා ඉටු කරනු ඇත.” (මුඃමිනූන් 23:60; ඉබ්‍රාහීම් 14:37) මෙය අබ්දු බින් හුමයිද්, අබ්දුර් රස්සාක් වෙතින්, සම්පූර්ණයෙන්ම වාර්තා කර ඇත. එහි “කීය”, “ගෘහය”, “අල්ලාහ්”, “අල්-හජ් 22:26”, “ඔවුන්ගේ පරම්පරාව”, “අල්-හජ් 22:26”, “අබ්දුල්ලාහ්”, “ඉබ්‍රාහීම් 14:37”, “ඔවුන් වෙත”, “මුහම්මද් බින් ඉස්හාක්”, “අල්ලාහ්ගේ දූතයාණන්” යනුවෙන්ද සඳහන් වේ.
අල්ලාහ්, ඉබ්‍රාහීම් හා ඉස්මාඊල් (ඔවුන් දෙදෙනාටම සලාමය වේවා)ගේ ප්‍රාර්ථනාව විස්තර කරමින් මෙසේ කියයි: “අපගේ රබ්බුනි! අප දෙදෙනා ඔබට යටත් වූවන් බවට පත් කරනු මැනව. අපගේ පරපුරෙන්ද ඔබට යටත් වූ සමූහයක් ඇති කරනු මැනව. අපගේ වන්දනා පිළිවෙත් අපට පෙන්වා දෙනු මැනව.
අප වෙත සමාවෙන් හැරෙනු මැනව. සැබැවින්ම ඔබ අතිශයින් පසුතැවිල්ල පිළිගන්නාය, කරුණාවන්තය.” ඉබ්නු ජරීර් මෙසේ කීය: ඔවුන්ගේ අදහස වූයේ, “අපව ඔබගේ අණට යටත් වූවන් බවටත්, ඔබගේ කීකරුකමට යටහත් වූවන් බවටත් පත් කරනු මැනව. කීකරුකමෙන් ඔබ සමඟ වෙනත් කිසිවෙකු අපි හවුල් නොකරමු; වන්දනාවෙන් ඔබ හැර වෙනත් කිසිවෙකුට වන්දනා නොකරමු” යන්නයි.
ඉබ්නු අබී හාතිම් මෙසේ කීය: අපට මගේ පියා දැනුම් දුන්නේය; අපට ඉස්මාඊල් බින් රාජා බින් හය්යාන් අල්-හිස්නී අල්-කුරෂී දැනුම් දුන්නේය; අපට මිඃකල් බින් උබයිදුල්ලාහ් දැනුම් දුන්නේය; ඔහු අබ්දුල් කරීම් වෙතින් වාර්තා කළේය. “අප දෙදෙනා ඔබට යටත් වූවන් බවට පත් කරනු මැනව” යන වදන සම්බන්ධයෙන් ඔහු මෙසේ කීය: “ඔබට පමණක් අවංකව නමස්කාර කරන්නන් බවට පත් කරනු මැනව.” “අපගේ පරපුරෙන්ද ඔබට යටත් වූ සමූහයක් ඇති කරනු මැනව” යන්න සම්බන්ධයෙන් ඔහු, “ඔබට පමණක් අවංකව නමස්කාර කරන සමූහයක්” යැයි කීය.
ඔහු තවදුරටත් මෙසේ කීය: අපට අලී බින් අල්-හුසයින් දැනුම් දුන්නේය; අපට අල්-මුකද්දමී දැනුම් දුන්නේය; අපට සඊද් බින් ආමීර් දැනුම් දුන්නේය; ඔහු සලාම් බින් අබී මුතීඃ වෙතින්, මෙම ආයතය සම්බන්ධයෙන් මෙසේ වාර්තා කළේය: “ඔවුහු මුස්ලිම්වරුන් වූහ. එහෙත් ඔවුහු ස්ථිරව සිටීමට අල්ලාහ්ගෙන් ඉල්ලා සිටියහ.” ඉක්රීමා මෙසේ කීය: “අපගේ රබ්බුනි! අප දෙදෙනා ඔබට යටත් වූවන් බවට පත් කරනු මැනව” යනුවෙන් ඔවුහු පැවසූ විට, අල්ලාහ්, “මම එය ඉටු කළෙමි” යැයි පැවසීය.
“අපගේ පරපුරෙන්ද ඔබට යටත් වූ සමූහයක් ඇති කරනු මැනව” යැයි ඔවුහු පැවසූ විට, අල්ලාහ්, “මම එය ඉටු කළෙමි” යැයි පැවසීය.
අස්-සුද්දී මෙසේ කීය: “අපගේ පරපුරෙන්ද ඔබට යටත් වූ සමූහයක් ඇති කරනු මැනව” යන්නෙන් ඔවුන් අදහස් කළේ අරාබිවරුන්ය. ඉබ්නු ජරීර් මෙසේ කීය: නිවැරදි මතය නම් එය අරාබිවරුන් සහ අරාබි නොවන අය යන දෙපිරිසම ඇතුළත් වන බවයි. මන්ද ඉබ්‍රාහීම්ගේ පරපුරෙන් බනූ ඉස්රාඊල්ද පැවතෙන අතර, අල්ලාහ් මෙසේ පවසා ඇත: “මූසාගේ ජනයා අතරින් සත්‍යය අනුව මඟ පෙන්වා, ඒ අනුව සාධාරණව ක්‍රියා කරන සමූහයක්ද සිටියහ.” (අල්-අඃරාෆ් 7:159) මම කියමි: ඉබ්නු ජරීර් පැවසූ දේ අස්-සුද්දීගේ මතය ප්‍රතික්ෂේප නොකරයි.
මන්ද ඔවුන්ව ඒ සඳහා විශේෂයෙන් සඳහන් කිරීම, ඔවුන් හැර වෙනත් අය එයට ඇතුළත් නොවන බව අදහස් නොකරයි. එහි සන්දර්භය අරාබිවරුන් පිළිබඳවය. එබැවින් ඊළඟට මෙසේ කියයි: “අපගේ රබ්බුනි! ඔවුන් අතරින්ම දූතයෙකු යවා, ඔහු ඔබගේ ආයත් ඔවුන්ට කියවා, ග්‍රන්ථය හා ප්‍රඥාව ඔවුන්ට උගන්වා, ඔවුන් පවිත්‍ර කරනු මැනව.”
මෙහි අදහස් කරන්නේ මුහම්මද් (සල්ලල්ලාහු අලයිහි වසල්ලම්)ය. ඔහු ඔවුන් අතරම එවනු ලැබීය. අල්ලාහ් මෙසේ කියයි: “අක්ෂර දැනුම නොලත් අය අතරින්ම, ඔවුන්ට ආයත් කියවන දූතයෙකු එවූයේ ඔහුය.” (අල්-ජුමුආ 62:2) එහෙත් එයින් ඔහුගේ පණිවිඩය රතු හා කළු [සියලු] මිනිසුන් වෙත යැවූ බව ප්‍රතික්ෂේප නොවේ.
අල්ලාහ් මෙසේ පවසන බැවිනි: “මිනිසුනි! සැබැවින්ම මම ඔබ සියලු දෙනා වෙත අල්ලාහ්ගේ දූතයා වෙමි.” (අල්-අඃරාෆ් 7:158) එයට අමතරව තීරණාත්මක සාක්ෂිද ඇත.
මෙම ප්‍රාර්ථනාව ඉබ්‍රාහීම් හා ඉස්මාඊල් (ඔවුන් දෙදෙනාටම සලාමය වේවා)ගෙන් වූවකි. අල්ලාහ් තමන්ට බියබැති, විශ්වාසවන්ත වහලුන් ගැන මෙසේ පවසන ආකාරයටම එයය: “අපගේ රබ්බුනි! අපගේ බිරින්දෑවරුන් හා අපගේ දරුවන්ගෙන් අපට ඇස් පිනවන දෑ ලබා දෙනු මැනව. තවද අපව බියබැති අයට නායකයන් බවට පත් කරනු මැනව.”
(අල්-ෆුර්කාන් 25:74) මෙය ෂරීආ අනුව කැමති විය යුතු කරුණකි. මන්ද අල්ලාහ්ට නමස්කාර කිරීමේ ප්‍රේමය සම්පූර්ණ වන්නේ, තමන්ගෙන් පැවතෙන අය අතරින් අල්ලාහ්ට පමණක් නමස්කාර කරන අය සිටිනවාට කැමති වීමෙන්ය. මේ නිසා අල්ලාහ් ඉබ්‍රාහීම්ට, “සැබැවින්ම මම ඔබව මිනිසුන්ට නායකයෙකු බවට පත් කරන්නෙමි” යැයි පැවසූ විට, ඔහු, “මාගේ පරපුරෙන්ද?” යැයි ඇසීය.
අල්ලාහ්, “මාගේ ගිවිසුම අපරාධකරුවන්ට අදාළ නොවේ” යැයි කීය. (අල්-බකරා 2:124) එයම, “මාත් මාගේ පුතුන්වත් පිළිමවලට වන්දනා කිරීමෙන් ඈත් කරනු මැනව” යන ඔහුගේ ප්‍රාර්ථනාවයි. (ඉබ්‍රාහීම් 14:35)
අබූ හුරයිරා (රළියල්ලාහු අන්හු)ගෙන් මුස්ලිම්ගේ සහීහ්හි තහවුරු වී ඇත්තේ නබි (සල්ලල්ලාහු අලයිහි වසල්ලම්) මෙසේ පැවසූ බවයි: “ආදම්ගේ පුත්‍රයා මිය ගිය විට, කරුණු තුනක් හැර ඔහුගේ ක්‍රියා නවතී: දිගටම ප්‍රතිඵල ගෙන දෙන සදකා, ප්‍රයෝජන ලැබෙන දැනුම, නැතහොත් ඔහු වෙනුවෙන් ප්‍රාර්ථනා කරන යහපත් දරුවෙකි.”
“අපගේ වන්දනා පිළිවෙත් අපට පෙන්වා දෙනු මැනව” යන වදන සම්බන්ධයෙන්, ඉබ්නු ජුරයිජ් අතාආ වෙතින් වාර්තා කරයි: “අපගේ වන්දනා පිළිවෙත් අපට පෙන්වා දෙනු මැනව” යන්නෙහි අදහස, “ඒවා අපට පහදා දී, අපට උගන්වනු මැනව” යන්නයි. මුජාහිද් මෙසේ කීය: “‘අපගේ වන්දනා පිළිවෙත් අපට පෙන්වා දෙනු මැනව’ යනු අපගේ සත්ව පූජා කරන ස්ථාන [මන්සක්] ය.” අතාආ හා කතාදා වෙතින්ද එවැනිම අදහසක් වාර්තා වී ඇත.
සඊද් බින් මන්සූර් මෙසේ කීය: අපට අත්තාබ් බින් බෂීර්, ඛුසයිෆ් වෙතින්, ඔහු මුජාහිද් වෙතින් වාර්තා කළේය. මුජාහිද් මෙසේ කීය: “ඉබ්‍රාහීම්, ‘අපගේ වන්දනා පිළිවෙත් අපට පෙන්වා දෙනු මැනව’ යැයි කීය. එවිට ජිබ්රීල් ඔහු වෙත පැමිණ, ගෘහය වෙත ගෙන ගියේය. ‘අත්තිවාරම් උසස් කරන්න’ යැයි කීය.
ඉබ්‍රාහීම් අත්තිවාරම් උසස් කර, ගොඩනැඟිල්ල සම්පූර්ණ කළේය. ඉන්පසු ඔහුගේ අතින් අල්ලා පිටතට ගෙන ගොස්, සෆා වෙත කැඳවාගෙන ගියේය. ‘මෙය අල්ලාහ්ගේ සලකුණු අතරින් එකකි’ යැයි කීය. ඉන්පසු ඔහු මර්වා වෙත ගෙන ගොස්, ‘මෙයද අල්ලාහ්ගේ සලකුණු අතරින් එකකි’ යැයි කීය.
ඉන්පසු ඔහු මිනාව දෙසට ගෙන ගියේය. අකබා වෙත පැමිණි විට, ගස අසල ඉබ්ලීස් සිටියේය. ‘තක්බීර් කියා එයට ගල් ගසන්න’ යැයි කීය. ඔහු තක්බීර් කියා එයට ගල් ගැසීය. ඉන්පසු ඉබ්ලීස් පිටත්ව ගොස් මැද ජමරාව අසල නැවතුණි. ජිබ්රීල් හා ඉබ්‍රාහීම් එතැනින් ගිය විට, ඔහුට, ‘තක්බීර් කියා එයට ගල් ගසන්න’ යැයි කීය.
ඔහු තක්බීර් කියා එයට ගල් ගැසීය. ඉබ්ලීස් පිටව ගියේය. ඒ නපුරා හජ් වන්දනාවට යම් දෙයක් ඇතුළත් කිරීමට අදහස් කළ නමුත්, එය කිරීමට නොහැකි විය. ජිබ්රීල් ඉබ්‍රාහීම්ගේ අතින් අල්ලා ඔහුව අල්-මෂ්අර් අල්-හරාම් වෙත ගෙන ගියේය. ‘මෙය අල්-මෂ්අර් අල්-හරාම්ය’ යැයි කීය.
ඉන්පසු ඉබ්‍රාහීම්ගේ අතින් අල්ලා අරෆාත් වෙත ගෙන ගියේය. ‘මා ඔබට පෙන්වූ දේ ඔබ දැනගත්තෙහිද?’ යැයි තුන් වරක් ඇසීය. ඔහු, ‘ඔව්’ යැයි කීය.”
අබූ මිජ්ලස් හා කතාදා වෙතින්ද මෙයට සමාන වාර්තාවක් පැමිණ ඇත. අබූ දාවූද් අත්-තයාලිසී මෙසේ කීය: අපට හම්මාද් බින් සලාමා, අබූ අල්-ආසිම් අල්-ඝනවී වෙතින්, ඔහු අබූ අත්-තුෆයිල් වෙතින්, ඔහු ඉබ්නු අබ්බාස් වෙතින් වාර්තා කළේය. ඔහු මෙසේ කීය: “ඉබ්‍රාහීම්ට වන්දනා පිළිවෙත් පෙන්වනු ලැබූ විට, මස්ආ [සඊ සඳහා වන ස්ථානය] අසල ෂෙයිතාන් ඔහුට බාධා කිරීමට පැමිණියේය. ඉබ්‍රාහීම් ඔහු සමඟ තරගයෙන් ඉදිරියට ගියේය.
ඉන්පසු ජිබ්රීල් ඔහු මිනාව වෙත ගෙන ගොස්, ‘මෙය මිනිසුන්ගේ නවාතැන් තැනයි’ යැයි කීය. ඔවුන් අකබා ජමරාවට පැමිණි විට, ෂෙයිතාන් ඔහුට බාධා කළේය. ඔහු ගල් කැට හතක් ගසා ෂෙයිතාන් පලවා හැරියේය. ඉන්පසු ඔහු මැද ජමරාව වෙත ගියේය. ෂෙයිතාන් බාධා කළ විට, ඔහු ගල් කැට හතක් ගසා ෂෙයිතාන් පලවා හැරියේය.
ඉන්පසු ඔහු අවසාන ජමරාව වෙත ගියේය. ෂෙයිතාන් බාධා කළ විට, ඔහු ගල් කැට හතක් ගසා ෂෙයිතාන් පලවා හැරියේය. ඉන්පසු ඔහු ජම්ඃ [මුස්දලිෆා] වෙත ගියේය. ජිබ්රීල්, ‘මෙය අල්-මෂ්අර්ය’ යැයි කීය. ඉන්පසු ඔහු ඔහුව අරෆා වෙත ගෙන ගියේය. ‘මෙය අරෆාය’ යැයි කීය.
ජිබ්රීල්, ‘ඔබ දැනගත්තෙහිද?’ යැයි ඇසීය.” (අල්-අඃරාෆ් 7:159; අල්-ජුමුආ 62:2; අල්-අඃරාෆ් 7:158; අල්-ෆුර්කාන් 25:74; ඉබ්‍රාහීම් 14:35)
අල්-බගවීගේ තෆ්සීර්
අල්ලාහ්ගේ අතිමහත් වදන: “ඉබ්‍රාහීම් සහ ඉස්මාඊල් නිවසේ අත්තිවාරම් ඔසවමින් සිටි අවස්ථාව සිහි කරන්න.” වාර්තාකරුවෝ මෙසේ පැවසූහ: අල්ලාහ් උත්තරීතරයා, මහපොළොව නිර්මාණය කිරීමට වසර දෙදහසකට පෙර, නිවස පිහිටි ස්ථානය නිර්මාණය කළේය. එය ජලය මත තිබූ සුදු පැහැති පෙන ගුලියක් විය. එයට යටින් මහපොළොව විහිදුවනු ලැබීය.
අල්ලාහ් ආදම් عليه السلام මහපොළොවට පහළ කළ පසු, ඔහුට තනිකමක් දැනී ඒ ගැන අල්ලාහ් උත්තරීතරයාට පැමිණිලි කළේය. එවිට අල්ලාහ්, ස්වර්ගයේ මැණික් අතරින් රතු කැටයකින් ‘අල්-බයිතුල්-මඅ්මූර්’ නිවස පහළ කළේය. එයට හරිත මරකතයෙන් කළ දොරවල් දෙකක් විය—නැගෙනහිරට මුහුණලා දොරක් සහ බටහිරට මුහුණලා දොරක්. එය නිවස පිහිටි ස්ථානයේ තබා, “ආදම්, මම නුඹ වෙනුවෙන් නිවසක් පහළ කළෙමි.
මාගේ අර්ෂ් වටා තවාෆ් කරනු ලබන පරිදි එය වටා තවාෆ් කරන්න. මාගේ අර්ෂ් අසල සලාත් ඉටු කරනු ලබන පරිදි එහිදී සලාත් ඉටු කරන්න” යැයි පැවසීය. තවද කළු ගල පහළ කරන ලදී. එය සුදු පැහැති එකක් වූ නමුත්, අඥානකාලයේ ඔසප් රුධිරය ස්පර්ශ වීම නිසා කළු පැහැයට හැරුණි.
පසුව ආදම්, ඉන්දියාවේ සිට මක්කාව දක්වා පා ගමනින් ගමන් කළේය. නිවස වෙත ඔහුට මඟ පෙන්වීමට අල්ලාහ් ඔහුට දේවදූතයෙකු යෙදවීය. ඔහු නිවසට හජ් ඉටු කර, හජ් වතාවත් ඉටු කළේය. ඒවා අවසන් කළ පසු දේවදූතයෝ ඔහු හමුවී, “ආදම්, නුඹේ හජ් පිළිගනු ලැබේවා!
අපි නුඹට වසර දෙදහසකට පෙර මෙම නිවසට හජ් ඉටු කළෙමු” යැයි පැවසූහ. ඉබ්නු අබ්බාස් رضي الله عنهما මෙසේ පැවසීය: ආදම්, ඉන්දියාවේ සිට මක්කාව දක්වා පා ගමනින් හජ් හතළිහක් ඉටු කළේය. ජලගැල්ම ඇති වූ කාලය දක්වා එය එසේම පැවතිණි. එවිට අල්ලාහ් උත්තරීතරයා එය සිව්වන අහසට ඔසවා ගත්තේය.
දිනපතා දේවදූතයන් හැත්තෑදහසක් එයට ඇතුළු වෙති; ඔවුහු නැවත එහි පැමිණෙන්නේ නැත. ගිලී යාමෙන් එය ආරක්ෂා කරනු පිණිස කළු ගල අබූ කුබයිස් කන්දේ සඟවා තැබීමට ජිබ්රීල් عليه السلام එවනු ලැබීය. එබැවින් ඉබ්‍රාහීම්ගේ කාලය දක්වා නිවස පිහිටි ස්ථානය හිස්ව පැවතිණි. පසුව ඉස්මාඊල් සහ ඉස්හාක් ඔහුට උපන් පසු, එහි අල්ලාහ් සිහි කරනු ලබන නිවසක් ඉදිකරන ලෙස අල්ලාහ් උත්තරීතරයා ඉබ්‍රාහීම්ට අණ කළේය.
ඔහු එහි පිහිටීම පෙන්වන ලෙස අල්ලාහ්ගෙන් ඉල්ලා සිටියේය. එවිට අල්ලාහ්, නිවස තිබූ ස්ථානය ඔහුට පෙන්වීමට සකීනාව එවීය. එය සර්පයෙකුට සමාන හිස් දෙකක් ඇති, වක්‍රව හමන සුළඟකි. සකීනාව නවතින තැන ගොඩනඟන ලෙස අල්ලාහ් ඉබ්‍රාහීම්ට අණ කළේය.
ඉබ්‍රාහීම් එය පසුපස ගොස්, ඔවුහු දෙදෙනා මක්කාවට පැමිණියහ. එහිදී සකීනාව, පලිහක් වකුටු වන ආකාරයෙන්, නිවස තිබූ ස්ථානය මත වකුටු විය. මෙය අලී සහ අල්-හසන්ගේ මතයයි. ඉබ්නු අබ්බාස් මෙසේ පැවසීය: අල්ලාහ් උත්තරීතරයා කඅ්බාවේ ප්‍රමාණයට සමාන වලාකුළක් එවා, එය ගමන් කරන අතර ඉබ්‍රාහීම් එහි සෙවණෙහි ඇවිද ගියේය.
ඔවුහු මක්කාවට ළඟා වූ විට, වලාකුළ නිවස තිබූ ස්ථානය මත නතර විය. එයින් ඉබ්‍රාහීම්ට හඬ නඟා, “එහි සෙවණ මත ගොඩනඟන්න; එයට වැඩි නොකරන්න, අඩු නොකරන්න” යැයි කියනු ලැබීය. තවත් මතයකට අනුව, “අපි ඉබ්‍රාහීම්ට නිවසේ ස්ථානය පෙන්වූ අවස්ථාව” යන අල්ලාහ්ගේ වදනේ සඳහන් පරිදි, නිවස තිබූ ස්ථානය පෙන්වීමට අල්ලාහ් ජිබ්රීල් එවීය. ඉබ්‍රාහීම් සහ ඉස්මාඊල් නිවස ගොඩනැඟූහ.
ඉබ්‍රාහීම් එය ගොඩනඟමින් සිටි අතර, ඉස්මාඊල් ඔහුට ගල් අතට දුන්නේය. ඒ නිසාම අල්ලාහ් උත්තරීතරයා මෙසේ පැවසීය: “ඉබ්‍රාහීම් සහ ඉස්මාඊල් නිවසේ අත්තිවාරම් ඔසවමින් සිටි අවස්ථාව.” එනම්, එහි පදනම්ය. ‘කාඉදා’ යන්නෙහි ඒකවචනය ‘කාඉද’ යන්නයි.
අල්-කිසාඊ මෙසේ පැවසීය: එනම්, නිවසේ බිත්තිය. ඉබ්නු අබ්බාස් මෙසේ පැවසීය: නිවස ගොඩනැඟුවේ කඳු පහකින් ගත් ගල්වලිනි: තූර් සීනා, තූර් සයිතා, ලුබ්නාන්—එය ෂාම් ප්‍රදේශයේ කන්දකි—අල්-ජූදී—එය අල්-ජසීරා ප්‍රදේශයේ කන්දකි. එහි පදනම් මක්කාවේ පිහිටි කන්දක් වන හිරා කන්දෙන් ගත් ගල්වලින් ගොඩනඟන ලදී. ඉබ්‍රාහීම් කළු ගල තිබූ ස්ථානයට ළඟා වූ විට, “ජනතාවට සලකුණක් විය හැකි හොඳ ගලක් මා වෙත ගෙන එන්න” යැයි ඉස්මාඊල්ට පැවසීය.
ඔහු ගලක් ගෙන ආ විට, “මීට වඩා හොඳ එකක් ගෙන එන්න” යැයි පැවසීය. ඉස්මාඊල් එය සොයමින් ගිය විට, අබූ කුබයිස් මෙසේ හඬ ගැසීය: “ඉබ්‍රාහීම්, නුඹ වෙනුවෙන් මා ළඟ තැන්පතුවක් ඇත; එය ගන්න.” ඉබ්‍රාහීම් කළු ගල ගෙන එය එහි ස්ථානයේ තැබීය. තවත් මතයකට අනුව, අල්ලාහ් උත්තරීතරයා අහසෙහි ‘අල්-බයිතුල්-මඅ්මූර්’ නමින් හැඳින්වෙන නිවසක්—එනම් අද්-දිරාහ්—ගොඩනඟා, එහි ප්‍රමාණය හා ආකෘතියට සමානව, එයට හරියටම පහළින් පොළොවේ කඅ්බාව ගොඩනඟන ලෙස දේවදූතයන්ට අණ කළේය.
තවත් මතයකට අනුව, කඅ්බාව මුලින්ම ගොඩනැඟුවේ ආදම්ය. ජලගැල්ම සමයේ එහි සලකුණු මැකී ගිය අතර, පසුව අල්ලාහ් එය ඉබ්‍රාහීම්ට පෙන්වූ බැවින් ඔහු එය ගොඩනැඟීය. අල්ලාහ්ගේ වදන: “අපගේ ස්වාමීනි, අපෙන් පිළිගනු මැනව.” මෙහි අර්ථයෙන් සැඟවුණු කොටසක් ඇත: ඔවුන් දෙදෙනා මෙසේ පැවසූහ: “අපගේ ස්වාමීනි, අපගේ ඉදිකිරීම පිළිගනු මැනව.
සැබැවින්ම ඔබ සර්වශ්‍රාවකය—අපගේ ප්‍රාර්ථනාවට සවන් දෙන්නාය; සර්වඥය—අපගේ අභිප්‍රායන් දන්නාය.”
“අපගේ ස්වාමීනි, අප දෙදෙනා ඔබට යටත් වූවන් බවට පත් කරනු මැනව.” එනම්, ඔබ පමණක් ඒකීය කරන, ඔබට අවනත වන, අවංකව ඔබට කැප වන සහ ඔබට යටහත් පහත් වන අය බවට පත් කරනු මැනව. “අපගේ පරපුරෙන්ද”—එනම්, අපගේ දරුවන්ගෙන්ද—“ඔබට යටත් වූ ප්‍රජාවක්” ඇති කරනු මැනව. ‘උම්මහ්’ යනු සමූහයකි; එමෙන්ම ‘උම්මහ්’ යනු නබිවරුන්ගේ අනුගාමිකයන්ද වේ.
“ඔබට යටත් වූ”—ඔබට යටහත් වන—ප්‍රජාවක්. “අපට පෙන්වා දෙනු මැනව”—අපට උගන්වා, දැනුම් දෙනු මැනව. ඉබ්නු කසීර් ‘රා’ අකුර නිශ්චලව කියවීය; අබූ අම්ර් එය ඉක්තිලාස් [හරකතය අර්ධ වශයෙන් පමණක් උච්චාරණය කිරීමෙන්] කියවීය; අනෙක් සියලු දෙනා එය කස්රා සමඟ කියවූහ. හමීම් සජ්දාහිදී, ඉබ්නු ආමිර් සහ අබූ බක්ර්ද නිශ්චලව කියවීමෙන් ඔහු සමඟ එකඟ වූහ.
එහි මුල් ස්වරූපය ‘අර්ඉනා’ යන්නයි. පහසුව සඳහා හම්සා ඉවත් කර, එහි හරකතය ‘රා’ අකුරට මාරු කරන ලදී. එය නිශ්චලව කියවන අය මෙසේ පැවසූහ: හම්සා ඉවත් වූ නිසා එහි හරකතයද ඉවත් විය. “අපගේ මනාසික්”—එනම්, අපගේ ආගමික නීති සහ හජ් වතාවත්; තවත් මතයකට අනුව, අපගේ හජ් ස්ථාන.
මුජාහිද් මෙසේ පැවසීය: “අපගේ සතුන් බිලි දෙන ස්ථාන”; ‘නස්ක්’ යනු බිලි දෙන සතෙකි. තවත් මතයකට අනුව, එය අපගේ නමස්කාර ස්ථානයි. ‘නස්ක්’ යන්නෙහි මූලික අර්ථය නමස්කාරය වන අතර, ‘නාසික්’ යනු නමස්කාර කරන්නාය. අල්ලාහ් උත්තරීතරයා ඔවුන් දෙදෙනාගේ ප්‍රාර්ථනාවට පිළිතුරු දී, හජ් වතාවත් ඔවුන් දෙදෙනාට පෙන්වීමට ජිබ්රීල් එවීය.
ඔහු අරෆාත් වෙත ළඟා වූ විට, “ඉබ්‍රාහීම්, නුඹ දැනගත්තේද?” යැයි ඇසීය. ඔහු, “ඔව්” යැයි පැවසීය. එබැවින් එම කාලය ‘අරෆා’ ලෙසත්, එම ස්ථානය ‘අරෆාත්’ ලෙසත් නම් කරන ලදී. “අපගේ පසුතැවිල්ල පිළිගනු මැනව”—එනම්, අපගේ වරදට සමාව දෙනු මැනව. “සැබැවින්ම ඔබ පසුතැවිල්ල අතිශයින් පිළිගන්නා, අසීමිත කරුණාවන්තයාය.”
“සහීහ් අල්-බුඛාරි” (අංක 3364) හි ඉබ්‍රාහීම් සහ ඉස්මාඊල් කඃබාව ඉදිකළ කතාව විස්තරාත්මකව සඳහන් වේ. ඔවුන් ඉදිකිරීමේ කටයුතු කරමින් සිටියදී, මෙම දුආවේ වදන්ම නැවත නැවතත් පැවසූහ.