Jaɓaade golle e juulde

Tafsiir sheekh Abdurrahman as-Saadi

Ibrahiima e Isma'iila torii e hoore maɓɓe e ɓesngu maɓɓe, yo Alla waɗ ɓe juulɓe. Juulde ndee ko ɓernde jebbiliinde e ɗowtinde Ruuhu mun, ɗum waɗata kadi juuɗe e gollal leɗɗe ɗin ɗowta ɗum. «Hollu min manaasik amen» ko: janngin min ɗe, hollu-min ɗe e yiide, ngam ɗum ɓeydana ɗe laaɓal. «Manaasik» ɗin mbaawi wonde golle hajj fof, hono ɗum woni e ɗaɗi e nokkuure ndee; tee mbaawi kadi wonde ɗum ko ɓurɗum heewde, ɗum ko diina fof e ibadaaji fof, sabu «nusuk» ko ibada.

Kono e jaŋde ɗum ɓuri huutoraade e ibadaaji hajj. Ko ɗum waɗi, du'aaji maɓɓe ɗin ɗaɓɓita Alla yo wallu ɓe heɓde ganndal nafaandi e golle laaɓɗe. Nde woni ko neɗɗo, ko wayi no woniri, e waɗde jokkondiral e teeŋtinol, tee oɗon sokli tawba; ko ɗum waɗi ɓe mbi'i: «Jaafotoo min, wonaa? Aɗa woni Jaafotooɗo, Jurmotooɗo.»

Miijto Ibrahiima e Isma'iila tuma nde ɓe eɓɓitata ɗaɓɓirɗe suudu ndu, tee ɓe jokkondiri e ngol golle mawɗo. Miijto no ɓe woni e kulol e ɗaɓɓude njoɓdi, haa e golle ngal ɓe torii Alla yo O jaɓ ɗum, ngam nafa mawɗo heɓa e mum.

Tafsiir imaam Ibn Kathiir

Kono ko wi'i Alla: «E tuma nde Ibrahiima e Isma'iila eɓɓitata ɗaɓɓirɗe suudu ndu, e ɓe mbi'a: Jooma amen, jaɓu min; A ko woni nanaango, ganndo. Jooma amen, waɗ min jebbiliiɓe maa, e e ɓesngu amen leñol jebbiliingol maa; hollu min manaasik amen, jaafotoo min. A ko woni jaafotooɗo, yurmoowo» (Al-Baqara 2:127–128). «Qaawaa'id» ɗin ko ɗaɓɓirɗe; ɗum ko ɗaɓɓirɗe e ɗaɓɓirɗe suudu.

Alla wi'i: Miijto, yaa Muhammad, e yimɓe maa mahde Ibrahiima e Isma'iila, ɓe kisinaaɓe, suudu ndu e ɗaɓɓirɗe mum, e ɓe mbi'a: «Jooma amen, jaɓu min; A ko woni nanaango, ganndo.» Ɓe ngoni e golle laaɓɗe, tee ɓe torii Alla yo O jaɓ ɗum, hono Ibnu Abi Hatim rivoyaatu e hadith Muhammad ibn Yazid ibn Khunays al-Makki, iwɗo e Wahib ibn al-Ward: o janngi aya: «E tuma nde Ibrahiima eɓɓitata ɗaɓɓirɗe suudu ndu, e Isma'iila: Jooma amen, jaɓu min,» kisa o wula. O wi'i: «A hibe Allah, aɗa eɓɓita ɗaɓɓirɗe suudu Allah, tee a kulii yo O jaɓaako ɗum!»

Ko hono Alla sifori nguurndam gomɗinɓe laaɓɓe e wi'eteende mum: «E ɓeen ɓe ɓeɓɓitata ko ɓe ɓeɓɓiti» (Al-Mu'minun 23:60), ɗum ko ɓe hokkata sadaqaaji, sarɗe, e ibadaaji; «tee ɓerɗe maɓɓe kulii» ɗum ko ɓe kulata yo Alla jaɓaako ɗum. Hadeeth laaɓɗo iwɗo e A'iisha, jonaade Alla he mun, iwɗo e Nulaaɗo Alla, Alla yo O hisnu mo, ko wi'i hono ɗum, ko fii ɗum maa ar.

Won e tafsiirɓe wi'i ko Ibrahiima tan eɓɓitata ɗaɓɓirɗe ɗin, Isma'iila kadi ko o torii. Kono ko ɓuri laaɓde ko ɓe ɗiɗo eɓɓitata ɗin tee ɓe ɗiɗo mbi'a, hono no baynira ɗum yeeso. Al-Bukhaari rivoyaatu ɗoo hadeeth, min maa waɗ ɗum caggal ɗum e habaruuji jokkondiri e ɗum.

Al-Bukhaari, Alla yurmo mo, wi'i: Abdullah ibn Muhammad tellii min, Abd al-Razzaq tellii min, Ma'mar tellii min, iwde e Ayyub al-Sakhtiyani e Kathiir ibn Kathiir ibn al-Muttalib ibn Abi Wada'a, gooto e maɓɓe ɓeydata e ɗowtorde goɗɗo, iwde e Sa'iid ibn Jubayr, iwde e Ibnu Abbas, jonaade Alla he maɓɓe, o wi'i: «Ko adii ko rewɓe huutortii lumo ko Ummu Isma'iila; o waɗani hoore mum lumo ngam o suuɗa laawol mum e Sāra. Kisa Ibrahiima waddiri ɗum e gorko mum Isma'iila, ɓe ɗon ɓiyaaka, haa o waɗi ɗiɗo ɗin e nokkuure suudu ndu, to duuɗal go'o yeeso Zamzam, e dow masjid ngal.

E ñalnde ndee Makkah alaa goɗɗo, tee ndiyam alaa. O waɗi ɗi ɗoo, o waɗi e hakkunde maɓɓe sakkiiru nde woni ɗiɗi e ndiyam, kisa Ibrahiima yahdi. Ummu Isma'iila jaɓi mo e wi'ude: ‘A Ibrahiima, ɗo aɗa yahata, a acca min e nguu wulaaɗe nde yimɓe alaa, hay huunde alaa?’ O wi'i ɗum laabi heewɗi, kono o ndaarataa ɗum.

O wi'i: ‘Alla yamiri maa ɗum?’ O jaabi: ‘Eey.’ O wi'i: ‘Eey, ndeen Alla maa haɗ min.’ Kisa o ruttiti.» Ibrahiima yahdi, haa o heɓi e dow lammordu nde ɓe njiyataa mo, o yeewti yeeso mum to suudu ndu, o torii Alla ɗii du'aaji, o ɓattii juuɗe mum, o wi'i: «Jooma amen, mi waɗii wonɓe e ɓesngu am e wulaaɗe nde alaa ñaamdu, to suudu maa teddungal, Jooma amen, ngam ɓe waɗa salaat; waɗ ɓerɗe neɗɗoɓe ɗi ɗaɓɓita ɓe, tee hokka ɓe ɓiɗɗi, ngam ɓe yetta.»

(Ibrahiima 14:37.) Ummu Isma'iila ina ɓiya Isma'iila, ina yar ndiyam ngol, haa ndiyam ngol timmi. O ɗakiti, e gorko mum ɗakiti, o ndaari mo ina wuli, walla ina moƴƴina ko o woni e mum. O yahdi ngam o hoto yi'a mo. O heɓi Safa, leydi ɓuri ɓadi mum, o darii e dow mum, o ndaari e wulaaɗe nde ngam yi'a so o yiyii goɗɗo; o yiyataa hay gooto.

O iwi Safa, haa o heɓi wulaaɗe nde, o ɓattii yeeso suudu mum, kisa o feƴƴi no neɗɗo tampuɗo feƴƴirta haa o yaawi wulaaɗe nde. O yahdi Marwa, o darii ɗon, o ndaari ngam yi'a so o yiyii goɗɗo; o yiyataa hay gooto. O waɗi ɗum laabi jeegom. Ibnu Abbas wi'i: Nulaaɗo Alla, Alla yo O hisnu mo, wi'i: «Ko ɗum waɗi yimɓe feƴƴata hakkunde maɓɓe.»

Nde o ɓadii Marwa, o nanii sawto, o wi'i: «Hush!» o yiɗi wi'ude ɗum hoore mum. Kisa o nanii ndii sawto kadi. O wi'i: «A jaɓii, so aɗa jogii ballal?» Kono o yi'i malaa'ika ngal e nokkuure Zamzam. O ñawni e duntaagal mum, walla e ɓanndu mum, haa ndiyam ngol feeñi.

O waɗi ɓaawo ndiyam, ina wi'a juuɗe mum hono ɗoo, tee o ɓaɓɓata ndiyam e sakkiiru mum, ndiyam ngol ina tuuba caggal nde o ɓaɓɓitii. Ibnu Abbas wi'i: Nulaaɗo Alla, Alla yo O hisnu mo, wi'i: «Alla yurmo Ummu Isma'iila. So o accii Zamzam, walla so o accii o ɓaɓɓa ndiyam ngol, Zamzam maa wonnoo ndiyam ngal jaltata.» O yarri, o ɓiyaa gorko mum.

Malaa'ika ngal wi'i mo: «Hoto kul neɗɗo maa majja; ɗoo woni suudu Alla, Alla maaha ndu ngal gorko e baaba mum; Alla alaa majjinde yimɓe suudu mum.» Suudu ndu ɗon e dow leydi, hono tubbol; ndiyam laanaaji ina ɗowa e hakkunde mum, ɗi yaha e gese mum ɗiɗi. Nde ɓe ngonnoo hono ɗum, laawol yimɓe Jerhum walla galle gooto e Jerhum, ɓe arii e laawol Kadaa. Ɓe daarni e ɓaawo Makkah, ɓe yi'i noogaango ina leeloo ɗon.

Ɓe mbi'i: «Noogaango ngo ina leeloo e ndiyam; min ganndii ngoo wulaaɗe nde ndiyam alaa.» Ɓe nelditi gooto walla ɗiɗo, ɓe heɓi ndiyam ngol. O ruttiti, o habbani yimɓe mum, ɓe arii. Ummu Isma'iila wonnoo e ndiyam ngol. Ɓe naamnii: «Aɗa yamira min yo min waɗa nokkuure ɗoo?»

O wi'i: «Eey, kono alaa laawol mo heɓa ndiyam.» Ɓe jaabi: «Eey.» Ibnu Abbas wi'i: Nulaaɗo Alla wi'i: «Nde ɗum waɗi, Ummu Isma'iila heɓi ko o yiɗi, sabu o yiɗnoo renndo.» Ɓe darii ɗon, ɓe nelditii galle maɓɓe, ɓe ardi e maɓɓe.

Haa yimɓe galleeji ɗuuɗɗe woni ɗon, gorko ngu ɓeydi, o janngi Araabe e maɓɓe, ɓe njoddi mo kadi, tee ɓe weltori mo nde o ɓeydii. Nde o heɓi caggal, ɓe ɓeydani mo debbo e maɓɓe. Ummu Isma'iila maayi. Ibrahiima arii caggal nde Isma'iila heɓi debbo, ngam o yi'a ko o acci.

O heɓaali Isma'iila, o naamnii debbo mum mo. O wi'i: «O yahii e ɗaɓɓude ñaamdu amen.» Kisa o naamnii mo no ɓe nguurirta e no ɓe njogii. O wi'i: «Min ko yimɓe e cuuɗi; min e jokkondiral e caɗeele.» O ɗaɓɓiti mo. O wi'i: «So gorko maa arti, a salaam mo, a wi'a mo yo o waylu ɗaɗi dammbugal mum.»

Nde Isma'iila arti, hono o heɓi huunde e ɓernde mum. O wi'i: «Hay goɗɗo arii to men?» O wi'i: «Eey, arii hooreejo no hono ɗum, o naamnii mi e maa, mi jaabii mo; o naamnii mi no men nguurirta, mi habbani mo min e tampere e caɗeele.» O wi'i: «O wakkilii maa huunde?»

O wi'i: «Eey, o yamiri mi yo mi salaam maa, o wi'i: ‘Waylu ɗaɗi dammbugal maa.’» O wi'i: «Ko baaba am ɗum. O yamiri mi yo mi seerondir e maa; ruttu galle maa.» O talakii ɗum, kisa o heɓi debbo goɗɗo e maɓɓe. Ibrahiima sabbii ɗon ko Alla yiɗi, kisa o arti, o heɓaali mo.

O naatni to debbo mum, o naamnii mo ko Isma'iila. O wi'i: «O yahii e ɗaɓɓude ñaamdu amen.» O wi'i: «No on woni?» O naamnii mo e ñaamdu maɓɓe e no ɓe njogii. O wi'i: «Min e moƴƴere e ɓeyngu.» O yetti Alla, Alla Teddungal e Dowrowal.

O wi'i: «Ko ñaamdu mon?» O wi'i: «Teewu.» O wi'i: «Ko ndiyam mon?» O wi'i: «Ndiyam.» O wi'i: «Alla, barkina ɓe e teewu e ndiyam.» Nulaaɗo Alla wi'i: «E ñalnde ndee ɓe njogaali ɓiɗɗi. So ɓe njogii, o maa torii barke e ɗum.»

O wi'i: «Ndeen ɗiɗi ɗin alaa mo yaha e maɓɓe, so wonaa e Makkah, ɗi njokkondira.» O wi'i kadi: «So gorko maa arti, salaam mo, yamir mo o tabbitin ɗaɗi dammbugal mum.» Nde Isma'iila arti, o wi'i: «Hay goɗɗo arii to mon?» O wi'i: «Eey, arii hooreejo moƴƴo, o yetti mo.

O naamnii mi e maa, mi habbani mo. O naamnii mi no men nguurirta; mi habbani mo min e moƴƴere.» O wi'i: «O wakkilii maa huunde?» O wi'i: «Eey, o salaam maa, o yamiri maa yo a tabbitin ɗaɗi dammbugal maa.» O wi'i: «Ko baaba am ɗum; aɗa woni ɗaɗi dammbugal; o yamiri mi yo mi jokkondir e maa.»

Ibrahiima sabbii ɗon ko Alla yiɗi, kisa o arti kadi, Isma'iila ina ƴeewna ɓanndu uta ko wuurata e ɗaɓɓirɗe, ɗoo ɓadi Zamzam. Nde o yi'i mo, o darii to makko, ɓe waɗi hono ko ɓiɗɗo waɗata e baaba, e baaba waɗata e ɓiɗɗo. Kisa o wi'i: «A Isma'iila, Alla yamiri mi huunde.» O wi'i: «Waɗ ko Jooma maa yamiri maa.»

O wi'i: «Aɗa wallitomo mi?» O jaabi: «Mi wallito maa.» O wi'i: «Alla yamiri mi yo mi mah ɗoo suudu», o holli mo tubbol mawngol dow leydiiji ɗin. O wi'i: «Ndeen Ibrahiima e Isma'iila eɓɓitii ɗaɓɓirɗe suudu ndu. Isma'iila ina adda kaaƴe, Ibrahiima ina maha.

Nde mahde nde ɓeydi, o addi kaaƴol ngal, o waɗi ngal e nokkuure ngal, o darii dow ngal, o mahata; Isma'iila ina hokkata mo kaaƴe, ɓe ɗiɗo ina mbi'a: ‘Jooma amen, jaɓu min; A ko woni nanaango, ganndo.’» Ɓe maha haa ɓe yaawi suudu ndu, ɓe ɗiɗo ina mbi'a: «Jooma amen, jaɓu min; A ko woni nanaango, ganndo.» Al-Bukhaari rivoyaatu ɗum e ɗiɗi laawol ɗoo e deftere Habaruuji Annabiiji. Kadi Ibnu Abi Hatim e Ibnu Jariir rivoyaatu ɗum, ko Abd al-Razzaq iwɗo, e jaŋde nde ɓuri taƴre.

Abu Bakr ibn Mardawayh rivoyaatu habaruuji ɗin kadi, e laawol ɗowtordeɗi goɗɗi.

Ko woni e wi'ere Alla: «Jooma amen, waɗ min jebbiliiɓe maa, e e ɓesngu amen leñol jebbiliingol maa; hollu min manaasik amen; jaafotoo min; A ko woni jaafotooɗo, yurmoowo.» Ibnu Jariir wi'i: Ɓe ɗiɗo ɗon mbi'a: «Waɗ min ɗowtiniiɓe yamiroore maa, jebbiliiɓe e ɗowtugol maa, hoto waɗ min waɗde shirk e maa e ɗowtugol, hoto waɗ min juulde to goɗɗo ko wonaa Maa.» Ibnu Abi Hatim rivoyaatu e Abdul Karim ko wi'i: «Waɗ min jebbiliiɓe maa» ko: laaɓtinɓe Maa; «e e ɓesngu amen leñol jebbiliingol maa» ko: laaɓtinɓe.

O rivoyaatu kadi e Salam ibn Abi Muti'a e aya ndee: «Waɗ min jebbiliiɓe»; ɓe wonnoo jebbiliiɓe, kono ɓe torii Alla yo O tabbitin ɓe e ɗum. Ikrima wi'i e «Jooma amen, waɗ min jebbiliiɓe maa»: Alla wi'i: «Mi waɗii ɗum.» E «e e ɓesngu amen leñol jebbiliingol maa», Alla wi'i: «Mi waɗii ɗum.» Al-Suddi wi'i: «e e ɓesngu amen leñol jebbiliingol maa» ko Araabe.

Ibnu Jariir wi'i: Ko moƴƴi ko ɗum waɗa Araabe e goɗɗi, sabu e ɓesngu Ibrahiima Israeliyyankooɓe kadi. Alla wi'i: «E e yimɓe Muusaa woni leñol, ɗi ɗowtata goonga, ɗi peewna e ɗum.» (Al-A'raaf 7:159.) Mi mbi'a: ko Ibnu Jariir wi'i ɗum haɗataa ko Al-Suddi wi'i; keɓɗe ɗin ko ɗon e Araabe, sabu ko ɗum woni e ɗaɗi.

Ko ɗum waɗi aya nde ɓurɗo rewde ɗum: «Jooma amen, neldu e maɓɓe Nulaaɗo e maɓɓe, o janngina ɓe ayat maa, o janngina ɓe deftere e hikma, o laaɓtina ɓe» (Al-Baqara 2:129). Ko ɗum woni Muhammad, Alla yo O hisnu mo; o neldaama e maɓɓe, hono Alla wi'i: «Ko Kanko neldu e ummiinɓe Nulaaɗo e maɓɓe» (Al-Jumu'a 62:2). Kono ɗum haɗataa Nulaaɗo makko neldaade to ɓeɓɓe wonɓe e laamɗe e ɓeɓɓe wonɓe e daneeji, hono aya nde wi'i: «Wi'u: yaa yimɓe, mi ko Nulaaɗo Alla to mon fof» (Al-A'raaf 7:158), e daliiluuji laaɓɗi goɗɗi.

Ndee du'a ndee Ibrahiima e Isma'iila, Alla hisnu ɓe, ko hono Alla habri e gollooɓe makko juulɓe, e aya: «E ɓeen ɓe mbi'a: Jooma amen, hokku min e rewɓe amen e ɓesngu amen ko welna ɓerɗe, tee waɗ min jatiɓe juulɓe.» (Al-Furqaan 25:74.) Ɗum ko huunde njaɓaande e diina; sabu timminde yiɗde Alla e ibadaaji mum ko yiɗde kadi yo ɓesngu mum waɗa Alla tan, alaa shirku. Ko ɗum waɗi nde Alla wi'i Ibrahiima: «Mi waɗii maa jatiɗo yimɓe», o wi'i: «E ɓesngu am?»

Alla wi'i: «Wakkilaaji ɓe ɓattataa عهد am.» (Al-Baqara 2:124.) Ko ɗum woni kadi: «Ndeŋŋit am e ɓesngu am ngam min juulaaɗaa e sanamuuji.» (Ibrahiima 14:35.) E Sahih Muslim, e Abu Hurayra, jonaade Alla he makko, iwɗo e Nulaaɗo Alla, Alla yo O hisnu mo, ko wi'i: «So ɓiɗɗo Aadaama maayi, golle mum ɗoweɗe, so wonaa sadaqa jokkondira, walla ganndal nafaandi, walla ɓiɗɗo moƴƴo mo ɗon torii Alla e makko.»

«Hollu min manaasik amen.» Ibnu Jurayj, iwɗo e Ataa, wi'i: «Hollu min ɗe» ko: feeñnu min ɗe, janngin min ɗe. Mujahid wi'i: «Manaa sik amen» ko nokkuuji sadakaaji amen. Ko ɗum woni kadi rivoyaatu e Ataa e Qatada. Sa'iid ibn Mansur wi'i: «Ataab ibn Bashir tellii min, iwɗo e Khasif, iwɗo e Mujahid, o wi'i: Ibrahiima wi'i: ‘Hollu min manaasik amen.’

Jibriil arii, o yahridi mo to suudu ndu, o wi'i: ‘Eɓɓit ɗaɓɓirɗe ɗin.’ O eɓɓitii ɗaɓɓirɗe ɗin, o timmini mahde ndu; kisa o ƴetti juuɗe Ibrahiima, o yahridi mo to Safa, o wi'i: ‘Ndee ko maande Alla.’ Kisa o yahridi mo to Marwa, o wi'i: ‘Ndee kadi ko maande Alla.’ Kisa o yahridi mo to Mina.

Nde ɓe heɓi Jamrat al-Aqaba, Iblis darii e yeeso lekki ngii. O wi'i: ‘Takkbir, wulir!’ Ibrahiima takkbirii, o wuliri mo. Iblis yahdi, o darii e Jamra nde hakkunde, Jibriil e Ibrahiima ɓe yaawata, Jibriil wi'i mo: ‘Takkbir, wulir!’

O takkbirii, o wuliri mo. Iblis yahdi. Nde gorko ngo laaɓɗo yiɗi naatnude huunde e hajj, o horiima. Jibriil ƴetti juuɗe Ibrahiima, o yahridi mo to Mash'ar al-Haraam, o wi'i: ‘Ndee ko Mash'ar al-Haraam.’ Kisa o yahridi mo to Arafaat, o wi'i: ‘A ganndii ko mi holli maa?’

O naamnii ɗum laabi tati. O jaabi: ‘Eey.’» Ko Abu Majlaz e Qatada rivoyaatu ɗum hono ɗum. Abu Dawud al-Tayalisi rivoyaatu e Hammad ibn Salama, iwɗo e Abu al-Asim al-Ghanawi, iwɗo e Abu al-Tufayl, iwɗo e Ibnu Abbas: «Nde Alla holli Ibrahiima no o waɗirta manaasik, sheytaana feeñani mo e nokkuure sa'yi; Ibrahiima yaawi mo, kisa Jibriil yahridi mo to Mina, o wi'i: ‘Ndee ko nokkuure yimɓe ɗon daarata.’

Nde o heɓi Jamrat al-Aqaba, sheytaana feeñani mo; o wuliri mo kaaƴe sappo ɗiɗi haa o yahdi. Kisa o yahridi mo to Jamra nde hakkunde; sheytaana feeñani mo, o wuliri mo kaaƴe sappo ɗiɗi haa o yahdi. Kisa o yahridi mo to Jamra nde ɓurɗo ɓaawo; sheytaana feeñani mo, o wuliri mo kaaƴe sappo ɗiɗi haa o yahdi. Kisa o yahridi mo to Jam' [Muzdalifa], o wi'i: ‘Ɗum ko nokkuure maande.’ Kisa o yahridi mo to Arafaat, o wi'i: ‘Ndee ko Arafaat.’ Jibriil wi'i mo: ‘A ganndii?’»

Tafsiir al-Baghawi

Ko Alla Teddungal e Dowrowal wi'i: «E tuma nde Ibrahiima eɓɓitata ɗaɓɓirɗe suudu ndu, e Isma'iila.» Riwaayaatuɓe wi'i: Alla tagi nokkuure suudu ndu hade leydi ko duuɓi 2000; ko laaɓal ɓalewal dow ndiyam, leydi ɗin laaɓi e yeeso mum. Nde Alla waddani Aadaama, Alla hisnu mo, leydi, o heɓi ɗum e ɓernde mum, o ɗaɓɓiti Alla.

Alla tellini Suudu maamun, waɗnde e ɓalewal yaqut e Janna, jogii koɗe ɗiɗi e zumurrud ɓaɗɗe, koɗe mum ngoodi e yeeso e hirnaange; O waɗi ɗum e nokkuure suudu ndu, O wi'i: «A Aadaama, mi tellinii maa suudu, njiylataa ɗum hono no ɓe njiylirta Tawru am; waɗ salaat ɗoo hono no ɓe waɗirta salaat e Tawru am.» Alla tellini kadi Al-Hajar al-Aswad; o woni ko ɓalewal, kisa o waɗi daneeji ngam ɓe ɗaɓɓitii mo e jaahiliyya. Aadaama yahii e leydi Hindi to Makkah, o ɗon yahdi e koyɗe mum. Alla neldu malaa'ika ngam hollude mo suudu ndu, o waɗi hajj, o waɗi manaasik ɗin.

Nde o timmini, malaa'ika ɓe arti e makko, ɓe mbi'i: «Hajj maa njaɓaama, Aadaama! Min kadi min waɗii hajj e nguu suudu ko duuɓi 2000 hade maa.» Ibnu Abbas, Alla yo O weltu e makko, wi'i: Aadaama waɗi hajj laabi 40 e koyɗe mum, iwde e Hindi to Makkah. Ko ɗum woni haa e zamana noowru.

Alla ɓeyti ɗum to asamaan nandeere; malaa'ika 70 000 naatata e mum ñalawma, ɓe nduttataa ɗon. Alla neldu Jibriil, Alla hisnu mo, ngam o suuɗa Al-Hajar al-Aswad e nduule Abu Qubays, ngam o hisna ɗum e noowru. Nokkuure suudu ndu wonnoo wulnde haa e zamana Ibrahiima. Kisa Alla yamiri Ibrahiima caggal nde o heɓi Isma'iila e Ishaaqa yo o maha suudu nde yimɓe anndirta Alla e mum.

O torii Alla yo O hollu mo nokkuure mum. Alla neldu Sakiina ngam hollude mo nokkuure suudu ndu; ɗum ko henndu juutɗo jogii yeeso ɗiɗi, hono nyiiwa. O yamiri Ibrahiima yo o maha ɗo Sakiina darii. Ibrahiima ɗowtii ɗum haa ɓe nanii Makkah; Sakiina fowtiti e nokkuure suudu ndu hono no cakkaaɗe fowtitirta.

Ko ko Ali e Al-Hasan wi'i. Ibnu Abbas wi'i: Alla neldu duuɓal e ɓalewal Kaaba, Ibrahiima yahdi e jaaje mum haa Makkah, o naatni ɗum e duuɓal ngal. Nde ngal darii e nokkuure suudu ndu, Alla noddi Ibrahiima e mum: «Mah e dow duuɓal ngal; hoto ɓeyd, hoto famɗin.» Goɗɗi wi'i: Alla neldu Jibriil ngam hollude Ibrahiima nokkuure suudu ndu, hono Alla wi'i: «E tuma nde Min waɗi Ibrahiima e nokkuure Suudu ndu.»

(Al-Hajj 22:26.) Ibrahiima e Isma'iila mahii suudu ndu; Ibrahiima maha ɗum, Isma'iila ina hokkata mo kaaƴe. Ko ɗum woni ko Alla wi'i: «E tuma nde Ibrahiima eɓɓitata ɗaɓɓirɗe suudu ndu, e Isma'iila.» Ɗum ko ɗaɓɓirɗe mum, waɗnde gooto «qa'ida».

Al-Kisa'i wi'i: ɗum ko galle suudu ndu. Ibnu Abbas wi'i: Suudu ndu mahiraama e juuɗe duuɗe joy: Tur Sina, Tur Zayta, Lubnaan, ko duuɗe e Shaam, Al-Judi, ko duuɗe e Jazira; ɓe ɗiɗo mahii ɗaɓɓirɗe mum e Hira, ko duuɗe e Makkah. Nde Ibrahiima heɓi nokkuure Al-Hajar al-Aswad, o wi'i Isma'iila: «Addan mi kaaƴol moƴƴol, ngam wona alama yimɓe.» O addani mo kaaƴol, o wi'i: «Addan mi ko ɓurɗum moƴƴude.»

Isma'iila yahdi ɗaɓɓude ɗum; Abu Qubays noddi Ibrahiima: «A jogii am amanat; ƴettu ɗum.» Ibrahiima ƴetti Al-Hajar al-Aswad, o waɗi ɗum e nokkuure mum. Goɗɗi wi'i: Alla maha e asamaan Suudu, ko Suudu Maamun, iwɗo e Al-Diraah; O yamiri malaa'ika yo ɓe mah Kaaba e leydi e yeeso mum, e ndenɗe mum e misal mum. Goɗɗi wi'i: Aadaama ko adii mahe Kaaba; noowru mo maayi, Alla holli ɗum Ibrahiima ngam o mah ɗum.

«Jooma amen, jaɓu min»—e mum laaɓnude, ɗum ko ɓe mbi'i: «Jooma amen, jaɓu min mahde amen; A ko woni Nanaango» du'a amen, «Ganndo» niyyaaji amen.

«Jooma amen, waɗ min jebbiliiɓe maa» ko: gootitiiɓe, ɗowtiniiɓe, laaɓtiiɓe, e jebbiliiɓe maa. «E e ɓesngu amen» ko ɓiɓɓe amen. «Leñol» ko renndo; «leñol» kadi ko ɓaɗe annabiiji. «Jebbiliingol maa» ko jebbiliingol e maa. «Hollu min» ko janngin min, tee ɓe anndin min.

Ibnu Kathiir janngii «arinā» e harf raa mo alaa harkah; Abu Amr janngii ɗum e hareeji ɗi famɗi, woɗɓe ɗin janngi e kasra. Ibnu Aamir e Abu Bakr kadi ɗiɗo janngi ɗum e sukuun e Suratu Fussilat. Ko adii ɗum woni «ari'naa»; hamza mawngal momtinaama ngam ɗowtude laaɓal, harkah mum ɓamtaama e raa. Ko o sukuun raa, o wi'i: hamza ndee momtinaama, e harkah mum kadi.

«Manaa sik amen» ko shari'aaji diina amen e laawol hajj amen. Goɗɗi wi'i: nokkuuji hajj amen. Mujahid wi'i: nokkuuji sadakaaji amen, sabu «nusuk» ko sarɗe. Goɗɗi wi'i: nokkuuji ibada amen. Asal «nusuk» ko ibada; «naasik» ko juulɗo.

Alla jaabii du'a maɓɓe, O neldu Jibriil ngam hollude ɓe manaasik e ñalnde Arafah. Nde ɓe heɓi Arafaat, o wi'i: «A ganndii, yaa Ibrahiima?» O jaabi: «Eey.» Ɗum waɗi ñalnde nde innde Arafah, nokkuure ndee kadi innde Arafaat. «Jaafotoo min» ko: yaaf min, yaaf min. «A ko woni jaafotooɗo, yurmoowo.»