Dua Ibraahiima e Nulaaɗo

Tafsiir sheekh Abdurrahman as-Saadi

«Jooma amen! Neldan» e maɓɓe, ɗum ko e ɓiɓɓe amen, «Nulaaɗo gooto iwɗo e maɓɓe» ngam daraja maɓɓe ɓeydana, ngam ɓe ɗowtora mo, ngam ɓe anndu mo no feewi. «O janngina ɓe aayeeje Maa» e haala, jogagol e janngingol ɗe, «o anndina ɓe Deftere nde e hikma» e maanaa. «O laɓɓina ɓe» rewinda ɓe e golle moƴƴe, tee ɓe acca golle bonɗe ɗe laɓɓintaay ɓerɗe.

«A Ko A tan woni Jaaliijo» — ko O jippiɗo dow kala huunde, hay huunde waawaa dartinnde semmbe Makko. «Ñeeñɗuɗo» — O waɗata huunde fof e nokkuure mum haanunde. Ko e semmbe Maa e ñeeñal Maa, neldan e maɓɓe Nulaaɗo oo. Alla jaabii du'a maɓɓe, o neldi Nulaaɗo oo teddungo, Alla yurmi ɓiɓɓe maɓɓe saraare e makko, tee yimɓe fof saraare.

Ngam ɗum, Annabi (yo jam e kisal Alla wonan mo) wi'i: «Miin ko du'a baaba am Ibraahiima.» E nde Alla teddini Ibraahiima teddungal ngal, tee holliri sifaaɗe mum timmuɗe, o wi'i:

Tafsiir imaam Ibn Kathiir

Alla habran ɗoo timmugol du'a Ibraahiima ngam yimɓe Haram, ngam Alla neldana e maɓɓe Nulaaɗo iwɗo e maɓɓe, ɗum ko iwɗo e ɓiɓɓe Ibraahiima. Ngal du'a jaabaama, tee waɗi no feewi e ko Alla zikriino ko adii, nde O suɓi Muḥammadu (yo du'a e kisal Alla wonan mo) yo o waɗu Nulaaɗo e yimɓe ɗe anndaa deftere, e ɗe ɓe anndaa haala, e yimɓe e jinneeji fof, no Alla wi'i: «Miin ko nulaaɗo Alla to mon, tee mi tabbitinata ko adii mi e Tawraata, miɗo goodina kibaaru Nulaaɗo goɗɗo arooto caggal am, innde mum Ahmad» (Aṣ-Ṣaff, 6).

No Imaam Aḥmad sifori: Abdul-Raḥmaan ibn Mahdi haalani min, Mu'aawiya ibn Ṣaalih haalani min, iwde e Sa'iid ibn Suwayd al-Kalbi, iwde e Abdul-A'laa ibn Hilaal as-Sulami, iwde e Al-'Irbaaḍ ibn Saariya, o wi'i: Nulaaɗo Alla (yo du'a e kisal Alla wonan mo) wi'i: «Miin ko خاتم nabiiji [nabiiji timmuɗo] e yeeso Alla, tawde Aadamu wonnoo ko fombitaama e leydi mum. Miɗo habranta on ko adii ɗum: du'a baaba am Ibraahiima, kibaaru mo Iisaa habri e am, e ko yiyaaɗi yumma am. O yi'i nuur iwde e makko, nde hasɓini ɗowɗe Shaam. Kadi yummuuji nabiiji yiiyata [ko hono ɗum].»

Ibn Wahb, Al-Layth e ɗerewol mum Abdullah ibn Ṣaalih kadi naatni ɗum iwde e Mu'aawiya ibn Ṣaalih; Abu Bakr ibn Abi Maryam kadi ɗowti ɗum iwde e Sa'iid ibn Suwayd.

Kadi Imaam Aḥmad wi'i: Abu an-Naḍr haalani min, Al-Faraj haalani min, Luqmaan ibn 'Aamir haalani min, mi nani Abu Umaama o wi'a: Mi wi'i Nulaaɗo Alla: «Hol ko fuɗɗorde ko woni e am?» O jaabii: «Du'a baaba am Ibraahiima, kibaaru mo Iisaa habri e am, e ko yiyaaɗi yumma am, nde o yi'i nuur iwde e makko, nde hasɓini ɗowɗe Shaam.» Maanaa ɗum ko Ibraahiima woni adiiɗo hollitɗo innde mum, tee ɓeydini ɗum e yimɓe. Innde mum ndee waɗii ko anndaa e yimɓe, tee nde yottii, haa Annabi Israa'iil timmuɗo e sakkitaare, Iisaa ɓii Maryama (yo jam wonan maɓɓe), o sifori mo e innde mum.

O hawri e Bani Israa'iil, o wi'i: «Miin ko nulaaɗo Alla to mon, mi tabbitinata ko adii mi e Tawraata, tee miɗo goodina kibaaru Nulaaɗo goɗɗo arooto caggal am, innde mum Ahmad» (Aṣ-Ṣaff, 6). Ngam ɗum o wi'i e ḥadiis oo: «Du'a baaba am Ibraahiima, e kibaaru mo Iisaa ɓii Maryama habri.»

Haala mum: «Yumma am yi'i nuur iwde e makko, nde hasɓini ɗowɗe Shaam» — wonɓe wi'i ɗum ko ko yiyaaɗi e ɗaana nde o heɓi ɓandu. O haalani yimɓe mum, ngal haala yaltiri e hakkunde maɓɓe, tee anndaama. Ɗum ko teeltinoore. Ɓeydude Shaam e maande nuuru mum hollata tabbitagol diina mum e leydi Shaam.

Ngam ɗum, Shaam laatoto e cakkitiiɗe jamanuuji ko ɗaɓɓitorde Islaam e yimɓe mum; e ɗon Iisaa ɓii Maryama wurtoto nde o jippoto e leydi Dimashqa, dow minaarere puɗɗere, nde ɓalewal.

Ngam ɗum, e Ṣaḥiiḥayn (Al-Bukhaari e Muslim) woni: «Yimɓe goɗɗe e umma am maa heddoo dow goonga; ko acci ɓe walla ko ɓadii ɓe ɗum bonnatay ɓe, haa yamiroore Alla ari, e ɓe ngonnoo e ɗum no ɗon.» E Ṣaḥiiḥ Al-Bukhaari: «E ɓe woni e Shaam.»

Abu Ja'far ar-Raazi, iwde e Ar-Rabii' ibn Anas, iwde e Abi al-'Aaliya, e maanaa haala Alla: «Jooma amen, neldan e maɓɓe Nulaaɗo gooto iwɗo e maɓɓe», wi'i: «Ko umma Muḥammadu (yo du'a e kisal Alla wonan mo).» O naamnaama: «Du'a maa jaabaama; ɗum maa waɗu e cakkitiiɗe jamanuuji.» As-Suddi e Qataada kadi wi'i ko hono ɗum.

Haala Alla: «O anndina ɓe Deftere nde» — ɗum ko Al-Qur'aana. «E hikma» — ɗum ko Sunna; ɗum ko ko Al-Ḥasan, Qataada, Muqaatil ibn Ḥayyaan, Abu Maalik e woɓɓe wi'i. Kadi wi'ee ɗum ko faamde diina; ɗum fotaay e ko adii.

«O laɓɓina ɓe.» Ali ibn Abi Ṭalḥa, iwde e Ibn Abbaas, wi'i ɗum ko ɗowtorgol Alla e laaɓal anniya. Muḥammad ibn Isḥaaq e haala «O anndina ɓe Deftere nde e hikma» wi'i: «O anndina ɓe ko moƴƴi ngam ɓe gollu ɗum, ko boni ngam ɓe reento ɗum. O habra ɓe ko Alla weltii e maɓɓe so ɓe ɗowtii mo, ɓeydii e ɗowtorgol mo, tee accii ko O woodi weltaaki e ɗum, ɗum ko ɗowtorgol junuuba.»

Haala Alla: «A Ko A tan woni Jaaliijo, Ñeeñɗuɗo» — Jaaliijo mo hay huunde waawataa jaɓɓude; O waawi kala huunde. O Ñeeñɗuɗo e golle Makko e haalaaji Makko; O waɗata huunde e nokkuure mum haanunde, e ñeeñal e adilaaku Makko. [Al-Baqara, 129].

Tafsiir al-Baghawi

«Jooma amen, neldan» e maɓɓe, ɗum ko e umma musulmiijo iwɗo e ɓiɓɓe Ibraahiima e Ismaa'iila. Kadi wi'ee ko yimɓe Makka. «Nulaaɗo gooto iwɗo e maɓɓe» maanaa mum ko nulaaɗo; o yiɗi Muḥammadu (yo du'a e kisal Alla wonan mo).

Seyyid Abu al-Qaasim Ali ibn Muusaa al-Muusawi haalani min, o haalani Abu Bakr Aḥmad ibn Muḥammad ibn Abbaas al-Balkhi; Imaam Abu Sulaymaan Ḥamad ibn Muḥammad ibn Ibraahiim al-Khaṭṭaabi haalani min, o haalani Muḥammad ibn al-Makki, o haalani Isḥaaq ibn Ibraahiim, o haalani ɓiɗɗo sehil Ibn Wahb, sehil mum haalani mo, Mu'aawiya iwde e Ṣaalih, iwde e Sa'iid ibn Suwayd, iwde e Abdul-A'laa ibn Hilaal as-Sulami, iwde e Al-'Irbaaḍ ibn Saariya, iwde e Nulaaɗo Alla (yo du'a e kisal Alla wonan mo), o wi'i: «Miin winndaa e yeeso Alla ko خاتم nabiiji [nabiiji timmuɗo], tawde Aadamu wonnoo ko fombitaama e leydi mum.

Miɗo hattan on ko adii fuɗɗoode am: Miin ko du'a Ibraahiima, e kibaaru mo Iisaa habri e am, e ko yiyaaɗi yumma am nde o jibini mi, nde nuur iwde e makko, nde hasɓini ɗowɗe Shaam.» O yiɗi du'a Ibraahiima ngal, nde o torii Alla yo O neldan e ɓiɓɓe Ismaa'iila Nulaaɗo iwɗo e maɓɓe. Ibn Abbaas wi'i: «Kala nabiiji iwɗi e Bani Israa'iil, si tawii ko sappo tan ɗi ngonaa ɗum: Nuuhu, Huudu, Ṣaalihu, Shu'aybu, Luudu, Ibraahiima, Ismaa'iila, Isḥaaq, Ya'quubu e Muḥammadu. Jam e kisal Alla wonan ɓe fof.»

«O janngina» — o jannga. «E maɓɓe aayeeje Maa» — Deftere Maa, ɗum ko Al-Qur'aana. Aaya e Al-Qur'aana ko konngol tabbitungal haa ñalngu mum timma; kadi wi'ee ko dental harfuuji. E haalaaji Arabu wi'ee: «Yimɓe yahi e aayeeji maɓɓe», ɗum firti ko dental maɓɓe.

«O anndina ɓe Deftere nde» — ɗum ko Al-Qur'aana. «E hikma.» Mujaahid wi'i: «Faamde Al-Qur'aana.» Muqaatil wi'i: «Wa'aziiɗe Al-Qur'aana e ko woni e mum e hukmuuji.» Ibn Qutayba wi'i: «Ko ganndal e golle; neɗɗo wonaay ñeeñɗo haa o hawri ɗi ɗiɗi.»

Kadi wi'ee ko Sunna, walla hukmuuji e ñaawdi, walla fiqhi. Abu Bakr ibn Durayd wi'i: «Kala kalima waɗirta maa wa'az, walla ɗowtina maa e golle teddungol, walla haɗa maa e ko boni, ko hikma.»

«O laɓɓina ɓe» — o laɓɓina ɓe e shirk e junuuba. Kadi wi'ee o yoɓata zakka e jawdi maɓɓe. Ibn Kaysaan wi'i: «O seedan e maɓɓe ñalnde daral ngal, nde ɓe seedani nabiiji yo ɓe yottinii nulaare; ɗum ko laɓɓingol, ɗum firti waɗde seedan wonde ɓe adila.»

«A Ko A tan woni Jaaliijo, Ñeeñɗuɗo.» Ibn Abbaas wi'i: «Jaaliijo ko mo hay gooto nanndataa.» Al-Kalbi wi'i: «Ko O yoɓotooɗo e coftugol; tabbitinaare mum woni haala Alla: “Alla ko Jaaliijo, Jom coftugol.”» Kadi wi'ee ko O semmbuɗo, ɓe waawataa heɓde mo, hay huunde heɓaay mo.

Kadi wi'ee ko O semmbuɗo; jaali ngal ko semmbe. Alla wi'i: «Min semmbini mo e ɓenɓe ɗiɗi» (Yaasiin, 14), ɗum firti ko Min semmbinii. Kadi wi'ee ko O jippiɗo. Alla habri: «O jippii e am e haala» (Ṣaad, 23), ɗum firti ko O jippii e am.

E wi'eteede: «Ko jaalii, o jogitii» ɗum firti ko ko jippiɗo jogitii. E wi'eteede e misal: «Ko jaalii, o heɓi», ɗum firti ko ko jippiɗo heɓi. [Aali Imraan, 4; Yaasiin, 14; Ṣaad, 23].