Ибрахима дуа а, Элча ваийтар

Шейх Абдуррахман ас-Саадин тафсир

(«ХӀай тхан Кхиош-кхобург, царах») яӀни тхан тӀаьхьенах («царна юккъехь царах волу элча ваийтахь»). Иза цу шиъна лакхара даража хилийтархьама, цара цунна муьтӀахь хилийтархьама, иза баккъалла а кхеташ хилийтархьама ду. («Царна Хьан аяташ деша») — церан дашнаш а, ятташ а, царна дешийла хилийтар а. («Царна Жайна а, хикмат а Ӏамийта») — маьӀница.

(«Уьш цӀанбан») — дика амалш тӀехь Ӏаморца, амма адаман дог цӀанна ца хилийтачу вон амалех дуьхьалваьлла. («Баккъалла а, Хьо веза верг ву») — массо а хӀуманна Ӏожалла долуш, цуьнан къинхьегамна хӀумма а дуьхьал ца тоьхаш. («Хьекъале верг ву») — хӀуманаш шайн меттигашка дӀакхочуш. Хьан Ӏожаллица а хьекъаллаца а царна и элча ваийтахь.

АллахӀа церан дуа къобалдина, и керлачу элчанашна юккъехь болу элча ваийтина. АллахӀа цуьнан тӀаьхьенна а, массо а кхолламанна а цуьнца мерза къинхетам бина. Цуьнан дуккха а тӀера Пайхамара (АллахӀера салам а, салават а хуьлда цунна) элира: «Со хьан Ибрахима дуа ву». АллахӀа Ибрахим ларамца къобалвинчу а, цуьнан кхачам болчу сифаташах дийцина а хьалха, АллахӀа элира:

Имам Ибн Касира тафсир

АллахӀа хьалха дийцина, ИбрахӀима ХӀарам-меттигехь болчу нах дуьхьа дина дуа кхочушхилийтар: АллахӀа царна юккъехь, яӀни ИбрахӀиман тӀаьхьенах, элча ваийта. И къобалдинчу дуьан тӀе кхачаранна тӀехь, Мухьаммад (АллахӀера салам а, салават а хуьлда цунна) наха юккъехь, аьллачуьнга а, массо а араббашца долузаьчарна, инсашна а, жиннашна а элча хилийтар АллахӀан хьалха лелош хиллачу къадарца дустуш хилла.

Имам АхӀмад хадис дӀахьоьхур ду: АбдуррахӀман ибн Махдийна тхоьга дийцира, Муавия ибн Салихо Саид ибн Сувайд аль-Кальбийна дийцира, цо Абдуль-Аъля ибн Хилял ас-Суламийна дийцира, цо аль-Ирбад ибн Сарияна дийцира: АллахӀан Элчано (АллахӀера салам а, салават а хуьлда цунна) элира: «Адам гӀертахь балчах хьалха а, со АллахӀан хьалха пайхамарашна тӀехь чаккхе хилира. Суна хьалха хилларг шуна ала: тхан дай ИбрахӀиман дуа, Исаан суна лаьцна билгало, сан нанас хьехамма дина хӀума. Иза сан нанас къора долу ахьла дийцар, цунна пайхамарашна а шайн ненанаш хьехамма гуш хилла».

И хадис Ибн Вахб, Лейс а, церан хатиб АбдуллахӀ ибн Салих а, Муавия ибн Салихах лаьцна дийцина. Абу Бакр ибн Аби Марьям а, Саид ибн Сувайдах лаьцна, цуьнан тӀаьхье хилира.

Имам АхӀмада а элира: Абу Надро тхоьга дийцира, аль-Фараджо тхоьга дийцира, Лукман ибн Амира тхоьга дийцира: Абу Умамас элира: «ХӀай АллахӀан Элча, хьан иштта хилар хьалха муха дӀаделира?» Цо элира: «Тхан дай ИбрахӀиман дуа, Исаан суна лаьцна билгало, суна нана хьехамма дира: цуьнан чохьара маьлха арадевлла, цуьнан маьлхачуьнга Шамехь долу гӀалааш зезар дина». МаӀна ду, хьалха нахана цуьнан цӀе хьалха а хьажийна, цуьнан хьакъ лаьцна царна дийцина адам ИбрахӀим хилла.

Цуьнан цӀе нахана юкъахь хьалха а лелаш, кхеташ а хилла, Израилах болчу пайхамарашна тӀаьхьарчу пайхамара, цуьнан нисбаца Исраилан пайхамарашна тӀаьхьарчу, Иса ибн Марьямас цуьнан цӀе чӀагӀйинача хенахь. Цо Исраилхочуна юкъахь къамел деш, элира: «Баккъалла а, со шуна АллахӀан Элча ву, сан хьалха долу Таурат чӀагӀдеш, суна тӀаьхье кхочуш хир йолчу, цӀе АхӀмад йолчу Элчаца шуна хушхабар дойтуш» (ас-Сафф, 6). И дуьхьа хадисехь элира: «Тхан дай ИбрахӀиман дуа а, Иса ибн Марьяман хушхабар а».

«Сан нанас хьехамма дира: цуьнан чохьара маьлха арадевлла, цуьнан маьлхачуьнга Шамехь долу гӀалааш зезар дина» — цаьрга дийцира, иза цуьнан хьалха хиларна хенахь къобалдина хьехам хилла, цо цуьнан адамашка дийцина, царна юкъахь кхеташ а, дустуш а хилла. И хьалха а кхечуьнца хилийтар хилла. Шам цуьнан маьлхачуьнга зезар дина хиларна, цуьнан дин Шамехь кхачош, чӀагӀлуш хилар билгало ду. И дуьхьа заманан чаккхехь Шам исламана а, цуьнан адамашна а кхеташ меттиг хир ю; Иса ибн Марьям Дамаскехь, цуьнан аьхкачу минарет тӀехь, дӀакхачарна тӀаьхье схьавуьсу.

И дуьхьа «Сахихайн» чохь дийцина: «Сан умматехь долу гӀуллакхашна юкъара цхьа гӀуллакх хӀинца а хьакъ тӀехь хьалха хир ду; царах безарш а, царна дуьхьалваьлларш а царана зера хир дац, АллахӀан амр кхаьчча тӀекхаччалц». «Сахих аль-Бухарий» чохь: «Уьш Шамехь хир бу».

Абу Джаъфар ар-Рази, ар-Рабиъ ибн Анаса, Абу аль-Алияах лаьцна, цуьнан АллахӀан дешнашна лаьцна: («ХӀай тхан Кхиош-кхобург, царна юккъехь элча ваийта») — Мухьаммадан уммат хьакъду. Цунна элира: «Хьан дуа къобалдина ду, амма и заманан чаккхехь хила деза». Ас-Суддий а, Къатадат а иштта элира.

АллахӀан дешнаш: («Царна Жайна Ӏамийта») — Къуръан; («хикмат») — сунна, Хасан, Къатадат, Мукъатиль ибн Хайян, Абу Малик а, вукхаш а иштта Ӏамийна. Аьлла хилар: динах кхетар. И ши маӀна цхьацца дуьхьал дац.

(«Уьш цӀанбан») — Али ибн Аби Талхас Ибн Аббасах лаьцна дийцина: АллахӀна муьтӀахь хилар а, ихлас а. Мухьаммад ибн ИсхӀак элира: («Царна Жайна а, хикмат а Ӏамийта») — дика хӀума царна Ӏамийтар, цара и лелаеш хилар, вон хӀумана терахь долуш хиларна ца лелар, церан муьтӀахь хиларца АллахӀа царна хаза хилар дийцар, церан итаат дукха дар, АллахӀа къинтӀехь бехк хиларна дӀакъовлар.

(«Баккъалла а, Хьо веза верг ву, хьекъале верг ву») — массо а хӀуманна къастам болу, хӀумма а цуьнан къинхьегамна тӀехь чӀагӀлуш дац, цо массо а хӀуманна къастам бора. Цуьнан амалш а, дешнаш а хьекъале ду; цо хӀуманаш шайн меттигашка дӀакхочуш, хьекъалла а, адалалла а хьалха латтош. Ас-Сафф, 6.

Аль-Багавин тафсир

(«ХӀай тхан Кхиош-кхобург, царна юккъехь элча ваийта») — яӀни ИбрахӀиман а, Исмаила а тӀаьхьенах долчу мусулманан умматехь. Аьлла хилла: Макканхойн юкъахь. («Царах волу элча») — яӀни, Мухьаммад Пайхамар (АллахӀера салам а, салават а хуьлда цунна) ву.

Ас-Саййид Абу аль-Къасим Али аль-Мусавийна тхоьга дийцира, цо Абу Бакр АхӀмад ибн Мухьаммад ибн Аббас аль-Балхийна дийцира, цо Имам Абу Сулайман ХӀамд ибн Мухьаммад ибн ИбрахӀим аль-Хаттабийна дийцира, цо Мухьаммад ибн аль-Маккийна дийцира, цо ИсхӀакъ ибн ИбрахӀимна дийцира, цо Ибн Вахбан вежарийна дийцира, цо вежарина дийцира, цо Муавияна дийцира, цо СалихӀах лаьцна, цо Саид ибн Сувайдах лаьцна, цо Абдуль-Аъля ибн Хилял ас-Суламийх лаьцна, цо аль-Ирбад ибн Сариях лаьцна, АллахӀан Элчанах (АллахӀера салам а, салават а хуьлда цунна) дийцира.

Цо элира: «АллахӀан хьалха со пайхамарашна тӀехь чаккхе хилар яздина хилла, Адам цунна хьалха балчах кхетош хиллачу хенахь а. Шуьга сан хьалха хилар дийца: со ИбрахӀиман дуа, Исаан хушхабар, сан нанас хьалха а хьажа къобалдина хӀума ву. Цо со кхолла хьалха хьехамма дира: цуьнан чохьара маьлха арадевлла, цуьнан маьлхачуьнга Шамехь долу гӀалааш зезар дина».

ИбрахӀиман дуа аьллачуьнца, ИбрахӀима Исмаилан тӀаьхьенан юккъехь элча ваийтар дехна хилар ду. Ибн Аббаса элира: «Нухь а, Худ а, СалихӀ а, Шуъайб а, Лут а, ИбрахӀим а, Исмаил а, ИсхӀакъ а, Якуб а, Мухьаммад а — шовзткъа пайхамар ца хьажча, кхин массо а пайхамар Исраилхойх хилла, АллахӀера салам а, салават а уьш массо хьуна».

(«Ятлу») — деша. («Царна Хьан аяташ») — Хьан Жайна, яӀни Къуръан. Къуръанан аят — цхьана дешнашна юкъахь, церан чаккхе кхаьччалц долу къамел ду. Аьлла хилла: цхьана тобанан юкъара нах арабевлча, «цхьа тобанна хьажийра» боху.

(«Царна Жайна Ӏамийта») — Къуръан. («Хикмат») — Мужахида элира: «Къуръанан маӀна кхетар». Мукъатиль элира: «Къуръанан насиӀаташ а, цу чохь долу хьукмаш а». Ибн Кутайба элира: «Иза Ӏилма а, амал а ду; кхин кхеташ хила ца тарло, цхьана шиъ а кхачам болуш ца хилча».

Аьлла хилла: сунна; аьлла хилла: хьукмаш а, къазият а; аьлла хилла: фикъх. Абу Бакр ибн Дурайда элира: «ХӀокху дешнашах хӀумма а, хьо насиӀат дечу, хьо гӀайба хӀуманна кхочуьйту, я вон хӀуманах доьхьалло — хикмат ду».

(«Уьш цӀанбан») — яӀни, ширкех а, гӀунахьех а царна цӀанбар. Аьлла хилла: церан маликах закат кхайкхар. Ибн Кайсана элира: «Къияман денахь цара пайхамарашна аманат дина хиларехь шаьш шаьш цӀанбина, нийса хиларна гувро гойтур ду». ЦӀанбар — нийса хилар гойтур.

(«Баккъалла а, Хьо веза верг ву, хьекъале верг ву») — Ибн Аббаса элира: «Веза верг — цуьнца велаш долу кхин цхьа а вац». Аль-Кальбий элира: «Мукъаш — Ӏожалла долуш», цуьнан билгало АллахӀан дешнаш ду: («АллахӀ веза верг ву, мукъаш долуш, хьалкъ дӀадаккхуш»). Аьлла хилла: хӀуманан къайла а, кхочуш хиларца цунна кхеташ ца хила мегарг; аьлла хилла: къинахь; везалла — къинхьегам ду. АллахӀ элира: («Тхан гӀолла вукхо Ӏожалла дира»), яӀни тхан гӀолла къинхьегам дира.

АллахӀ дийцина: («Цо хьакъеца тхуна Ӏожалла дира») яӀни, цо къамелехь тхоьца къинхьегам дира. Аьлла ду масалехь: «Къинхьегамна кхочуш хилча, къинхьегам биначунна хӀума дӀаоьцу». 4 — Али Имран; 14 — Ясин; 23 — Сад.