رسول موڪلڻ جي دعا

شيخ عبدالرحمان السعدي جي تفسير

(رَبَّنَا وَابْعَثْ فِيهِمْ) يعني: اسان جي اولاد ۾. (رَسُولًا مِنْهُمْ) ته جيئن ان سان سندن مرتبو وڌيڪ بلند ٿئي، اهي سندس فرمانبرداري ڪن ۽ کيس حقيقي طور سڃاڻن. (يَتْلُو عَلَيْهِمْ آيَاتِكَ) لفظن سان پڙهي، ياد ڪري ۽ کين ياد ڪرائي. (وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ) ۽ کين ڪتاب ۽ حڪمت جو مطلب سيکاري.

(وَيُزَكِّيهِمْ) کين نيڪ عملن جي تربيت ڏئي ۽ بڇڙن عملن کان پري رکي، جن سان نفس پاڪ نٿا ٿين. (إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ) يعني هر شيءِ تي غالب، جنهن جي قوت آڏو ڪا شيءِ رڪاوٽ نٿي بڻجي. (الْحَكِيمُ) جيڪو هر شيءِ کي ان جي مناسب جاءِ تي رکي ٿو. تنهنڪري پنهنجي غلبي ۽ حڪمت سان انهن ۾ هي رسول موڪل.

الله انهن ٻنهي جي دعا قبول ڪئي ۽ هي معزز رسول موڪليو، جنهن وسيلي خاص انهن ٻنهي جي اولاد تي ۽ عام طور سڄي مخلوق تي رحم فرمايائين. انهيءَ ڪري پاڻ ﷺ فرمايائون: ”مان پنهنجي پيءُ ابراهيم جي دعا آهيان.“ ۽ جڏهن الله ابراهيم کي ايتري وڏي فضيلت عطا ڪئي ۽ سندس ڪامل صفتن جو ذڪر فرمايو، تڏهن فرمايائين:

امام ابن ڪثير جي تفسير

الله تعالى بيان ڪري ٿو ته ابراهيم عليه السلام حرم وارن لاءِ پنهنجي دعا مڪمل ڪندي دعا گهري ته الله انهن ۾، يعني ابراهيم جي اولاد مان، هڪ رسول موڪلي. هي قبول ٿيل دعا الله جي اڳواٽ مقرر ڪيل فيصلي سان ٺهڪي آئي ته محمد ﷺ کي اڻپڙهيل ماڻهن ڏانهن ۽ پوءِ سڀني ٻين قومن ڏانهن، جنن ۽ انسانن سميت، رسول ڪري موڪليو وڃي. جيئن امام احمد روايت ڪئي: اسان کي عبدالرحمان بن مهدي حديث ٻڌائي، هن کي معاويه بن صالح، هن کي سعيد بن سويد ڪلبي، هن کي عبدالأعلى بن هلال سلمي، ۽ هن عرباض بن ساريه کان روايت ڪئي ته رسول الله ﷺ فرمايو: ”مان الله وٽ ان وقت به خاتم النبيين هئس، جڏهن آدم پنهنجي مٽيءَ ۾ پيل هو.

مان اوهان کي پنهنجي معاملي جي شروعات بابت ٻڌايان ٿو: منهنجي پيءُ ابراهيم جي دعا، عيسى جي منهنجي باري ۾ خوشخبري، ۽ منهنجي ماءُ جو اهو خواب جيڪو هن ڏٺو.“ ۽ نبين جون مائرون به اهڙا خواب ڏسنديون هيون. ابن وهب، ليث ۽ سندس ڪاتب عبدالله بن صالح به معاويه بن صالح کان اها روايت ڪئي؛ ابو بڪر بن ابي مريم به سعيد بن سويد کان ساڳي روايت ۾ انهن جي پيروي ڪئي.

امام احمد پڻ روايت ڪئي: اسان کي ابو النضر ٻڌايو، هن کي فرج، هن کي لقمان بن عامر، جنهن چيو: مون ابو امامه کان ٻڌو ته مون عرض ڪيو: ”اي الله جا رسول، اوهان جي نبوت جي شروعات ڪهڙيءَ طرح ٿي؟“ پاڻ ﷺ فرمايائون: ”منهنجي پيءُ ابراهيم جي دعا، عيسى جي منهنجي باري ۾ خوشخبري، ۽ منهنجي ماءُ ڏٺو ته سندس پيٽ مان هڪ نور نڪتو، جنهن سان شام جا محل روشن ٿي ويا.“ مطلب اهو آهي ته ماڻهن ۾ سڀ کان پهرين ابراهيم عليه السلام پاڻ ﷺ جو ذڪر ڪيو ۽ کيس مشهور ڪيو. پوءِ پاڻ ﷺ جو ذڪر ماڻهن ۾ مسلسل مشهور ۽ عام رهيو، تان جو بني اسرائيل جي آخري نبي عيسى ابن مريم عليه السلام، نسب جي لحاظ کان، پنهنجي نالي جو صاف اعلان ڪيو.

جڏهن هن بني اسرائيل ۾ خطبي طور بيهي چيو: (إِنِّي رَسُولُ اللَّهِ إِلَيْكُمْ مُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيَّ مِنَ التَّوْرَاةِ وَمُبَشِّرًا بِرَسُولٍ يَأْتِي مِنْ بَعْدِي اسْمُهُ أَحْمَدُ) ”مان اوهان ڏانهن الله جو رسول آهيان، مون کان اڳ واري تورات جي تصديق ڪندڙ ۽ پنهنجي پٺيان اچڻ واري هڪ رسول جي خوشخبري ڏيندڙ، جنهن جو نالو احمد آهي.“ تنهنڪري هن حديث ۾ فرمايائون: ”منهنجي پيءُ ابراهيم جي دعا ۽ عيسى ابن مريم جي خوشخبري.“ ۽ پاڻ ﷺ جو فرمان: ”منهنجي ماءُ ڏٺو ته سندس پيٽ مان هڪ نور نڪتو، جنهن سان شام جا محل روشن ٿي ويا“—چيو ويو آهي ته اهو خواب هو، جيڪو هن پاڻ ﷺ سان حمل دوران ڏٺو.

هن اهو پنهنجي قوم کي ٻڌايو، پوءِ اهو انهن ۾ مشهور ٿي ويو؛ اها اڳواٽ تمهيد هئي. نور جي ظاهر ٿيڻ لاءِ شام جو خاص ذڪر ان ڳالهه ڏانهن اشارو آهي ته پاڻ ﷺ جو دين شام جي سرزمين ۾ قائم ۽ مضبوط ٿيندو. انهيءَ ڪري آخري زماني ۾ شام اسلام ۽ مسلمانن جو مضبوط قلعو هوندو، ۽ عيسى ابن مريم عليه السلام دمشق جي اڀرندي پاسي سفيد مينار وٽ لهندو. انهيءَ سبب صحيحين ۾ آهي: ”منهنجي امت جو هڪ ٽولو هميشه حق تي غالب رهندو؛ جيڪو کين ڇڏي ڏيندو يا سندن مخالفت ڪندو، سو کين نقصان نه پهچائي سگهندو، تان جو الله جو حڪم اچي، ۽ اهي انهيءَ حالت ۾ هوندا.“ صحيح بخاري ۾ آهي: ”۽ اهي شام ۾ هوندا.“

ابو جعفر رازي، ربيع بن انس کان، ۽ هو ابو العاليه کان هن آيت (رَبَّنَا وَابْعَثْ فِيهِمْ رَسُولًا مِنْهُمْ) بابت روايت ڪري ٿو ته ان جو مطلب آهي: محمد ﷺ جي امت. پوءِ کيس چيو ويو: ”تنهنجي دعا قبول ڪئي وئي آهي، ۽ اهو آخر زماني ۾ ٿيندو.“ سدي ۽ قتاده به اهڙيءَ طرح چيو آهي. الله تعالى جي فرمان (وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتَابَ) جو مطلب قرآن سيکارڻ آهي، ۽ (وَالْحِكْمَةَ) جو مطلب سنت آهي؛ حسن، قتاده، مقاتل بن حيان، ابو مالڪ ۽ ٻين جو اهو قول آهي.

اهو به چيو ويو آهي ته ان مان مراد دين جي سمجهه آهي، ۽ انهن ڳالهين ۾ ڪو تضاد ناهي.

(وَيُزَكِّيهِمْ) بابت علي بن ابي طلحه، ابن عباس کان روايت ڪري ٿو ته ان جو مطلب الله جي فرمانبرداري ۽ اخلاص آهي. محمد بن اسحاق (وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ) بابت چيو: کين ڀلائي سيکاريندو ته اهي ان تي عمل ڪن، ۽ برائي کان خبردار ڪندو ته ان کان بچن؛ ۽ کين ٻڌائيندو ته جڏهن اهي الله جي فرمانبرداري ڪندا، سندس فرمانبرداري گهڻي ڪندا ۽ سندس ناپسند ڪيل نافرمانيءَ کان پاسو ڪندا، تڏهن الله انهن کان راضي آهي. الله تعالى جو فرمان (إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ) يعني: اهو غالب، جنهن کي ڪا شيءِ عاجز نٿي ڪري، ۽ هر شيءِ تي قدرت رکي ٿو؛ پنهنجي ڪمن ۽ ڳالهين ۾ حڪمت وارو، جيڪو شين کي سندن مناسب جاءِ تي رکي ٿو. اها سندس حڪمت ۽ عدل آهي. (الصف: 6)

البغوي جي تفسير

(رَبَّنَا وَابْعَثْ فِيهِمْ) يعني: ابراهيم ۽ اسماعيل جي اولاد مان مسلمان امت ۾. ۽ چيو ويو آهي: مڪي جي ماڻهن مان. (رَسُولًا مِنْهُمْ) يعني انهن مان هڪ موڪليل رسول؛ ان مان مراد محمد ﷺ آهن.

سيد ابو القاسم علي بن موسى موسوي اسان کي حديث ٻڌائي، هن کي ابو بڪر احمد بن محمد بن عباس بلخي، هن کي امام ابو سليمان حمد بن محمد بن ابراهيم خطابِي، هن کي محمد بن المڪي، هن کي اسحاق بن ابراهيم، هن کي ابن وهب جو ڀائٽيو، هن کي سندس چاچو، هن کي معاويه، هن کي صالح، هن کي سعيد بن سويد، هن کي عبدالأعلى بن هلال سلمي، ۽ هن عرباض بن ساريه کان روايت ڪئي ته رسول الله ﷺ فرمايو: ”مان الله وٽ خاتم النبيين ڪري لکيل هئس، جڏهن آدم پنهنجي مٽيءَ ۾ پيل هو.

مان اوهان کي پنهنجي معاملي جي شروعات ٻڌائيندس: مان ابراهيم جي دعا، عيسى جي خوشخبري ۽ منهنجي ماءُ جو خواب آهيان، جيڪو هن مون کي ڄڻيندي ڏٺو، جڏهن سندس پيٽ مان اهڙو نور نڪتو، جنهن سان شام جا محل روشن ٿي ويا.“ ابراهيم جي دعا مان مراد اها ئي دعا آهي، جو هن بني اسماعيل ۾ هڪ رسول موڪلڻ جي دعا گهري. ابن عباس چيو: ”سڀ نبي بني اسرائيل مان هئا، سواءِ ڏهن جي: نوح، هود، صالح، شعيب، لوط، ابراهيم، اسماعيل، اسحاق، يعقوب ۽ محمد؛ انهن سڀني تي درود ۽ سلام هجن.“

(يَتْلُو) يعني پڙهي. (عَلَيْهِمْ آيَاتِكَ) تنهنجو ڪتاب، يعني قرآن. قرآن جي هڪ آيت اهو ڪلام آهي، جيڪو ٻي آيت جي پڄاڻيءَ تائين لڳاتار هلي. ۽ چيو ويو آهي ته آيت اکرن جو هڪ مجموعو آهي؛ جيئن چيو ويندو آهي: ”ماڻهو پنهنجي آيت سان نڪتا“، يعني پنهنجي جماعت سان نڪتا.

(وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتَابَ) يعني قرآن سيکاري. (وَالْحِكْمَةَ) مجاهد چيو: ”قرآن جي سمجهه.“ مقاتل چيو: ”قرآن جون نصيحتون ۽ ان ۾ موجود حڪم.“ ابن قتيبه چيو: ”حڪمت علم ۽ عمل آهي؛ ماڻهو تڏهن ئي حڪمت وارو ٿيندو، جڏهن اهي ٻئي گڏ ڪري.“

۽ چيو ويو آهي ته ان مان مراد سنت آهي؛ يا حڪم ۽ فيصلا؛ يا فقه. ابو بڪر بن دريد چيو: ”هر اها ڳالهه جيڪا توکي نصيحت ڪري، ڪنهن فضيلت ڏانهن سڏي يا بڇڙائيءَ کان روڪي، سا حڪمت آهي.“ (وَيُزَكِّيهِمْ) يعني کين شرڪ ۽ گناهن کان پاڪ ڪري. ۽ چيو ويو آهي ته سندن مالن مان زڪوات وٺي.

ابن ڪيسان چيو: ”تزڪيه مان مراد قيامت جي ڏينهن سندن حق ۾ عدل جي شاهدي ڏيڻ آهي، جڏهن اهي نبين جي تبليغ پهچائڻ جي شاهدي ڏيندا؛ تزڪيه جو مطلب آهي پاڪ ۽ عادل قرار ڏيڻ.“

(إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ) ابن عباس چيو: ”العزيز اهو آهي، جنهن جهڙو ڪو به نه آهي.“ ڪلبي چيو: ”بدلو وٺڻ وارو؛ ان جو دليل الله تعالى جو فرمان آهي: (وَاللَّهُ عَزِيزٌ ذُو انْتِقَامٍ) ـ الله غالب، بدلي وٺڻ وارو آهي.“ ۽ چيو ويو آهي: اهو ناقابلِ رسائي آهي، جنهن تائين هٿ نٿا پهچي سگهن ۽ ڪا شيءِ نٿي پهچي. ۽ چيو ويو آهي ته ان جو مطلب طاقتور آهي؛ عزت جو هڪ مطلب طاقت آهي.

الله تعالى فرمايو: (فَعَزَّزْنَا بِثَالِثٍ)، يعني اسان ٽئين سان طاقت ڏني. ۽ چيو ويو آهي ته ان جو مطلب غالب آهي؛ الله تعالى خبر ڏيندي فرمايو: (وَعَزَّنِي فِي الْخِطَابِ)، يعني هو ڳالهائڻ ۾ مون تي غالب ٿي ويو. هڪ پهاڪي ۾ چيو ويندو آهي: ”مَنْ عَزَّ بَزَّ“، يعني جيڪو غالب اچي، سو مال کسي وٺي ٿو. آل عمران: 4؛ يس: 14؛ ص: 23.