علم ۾ واڌ جي دعا

شيخ عبدالرحمان السعدي جي تفسير

جڏهن الله تعالى پنهنجن ٻانهن بابت جزا جو حڪم ۽ ديني حڪم، جيڪو هن پنهنجي ڪتاب ۾ نازل ڪيو، بيان ڪيو ــ ۽ اهو سندس بادشاهت جي اثرن مان آهي ــ ته فرمايائين: «پوءِ الله مٿانهون آهي». يعني: هو هر عيب ۽ آفت کان پاڪ، وڏي شان وارو ۽ بلند آهي. «بادشاهه» اهو آهي، جنهن جي صفت بادشاهت آهي، ۽ سڀ مخلوق سندس ملڪيت آهن. بادشاهه جا تقديري ۽ شرعي حڪم انهن سڀني ۾ جاري ٿين ٿا.

«سچو» يعني سندس وجود، بادشاهت ۽ ڪمال سچا آهن؛ ڪمال جون صفتون حقيقت ۾ رڳو جلال واري ذات لاءِ آهن. انهن مان هڪ بادشاهت به آهي. مخلوق مان ڪنهن کي ڪنهن وقت، ڪنهن شيءِ تي بادشاهت حاصل هجي، تڏهن به اها محدود، فاني ۽ باطل آهي؛ پر پالڻھار جي بادشاهت هميشه قائم رهندڙ، زنده، سڀني کي سنڀاليندڙ ۽ جليل آهي.

«۽ قرآن بابت تڪڙ نه ڪر، ان کان اڳ جو ان جو وحي توڏانهن پورو ڪيو وڃي.» يعني جڏهن جبرئيل توکي قرآن پڙهي ٻڌائي، تڏهن ان کي جلدي جلدي وٺڻ ۽ پڙهڻ ۾ اڳرائي نه ڪر؛ صبر ڪر، تان جو هو پڙهڻ پورو ڪري. پوءِ جڏهن پورو ڪري ته تون پڙهه، ڇو ته الله تنهنجي سيني ۾ قرآن گڏ ڪرڻ ۽ توکي ان جي پڙهڻ جي توفيق ڏيڻ جو ذمو کنيو آهي، جيئن الله تعالى فرمايو: «ان کي جلدي ياد ڪرڻ لاءِ پنهنجي زبان نه هلاءِ. بيشڪ ان کي گڏ ڪرڻ ۽ پڙهائڻ اسان جي ذمي آهي.

پوءِ جڏهن اسين ان کي پڙهون ته تون ان جي پڙهڻ جي پيروي ڪر. پوءِ ان کي چٽو ڪري بيان ڪرڻ به اسان جي ذمي آهي.»

رسول الله ﷺ جو وحي کي جلدي وٺڻ ۽ ان ڏانهن تڪڙ ڪرڻ، علم سان سندس پوري محبت ۽ ان لاءِ سندس شديد شوق ڏيکاري ٿو. تنهنڪري الله تعالى کيس حڪم ڏنو ته کانئس علم ۾ واڌ گهري. بيشڪ علم ڀلائي آهي، ۽ ڀلائيءَ جي گهڻائي گهربل آهي. اها الله وٽان آهي؛ ان تائين پهچڻ جو رستو ڪوشش، علم لاءِ شوق، الله کان سوال ڪرڻ، کانئس مدد گهرڻ ۽ هر وقت سندس محتاج رهڻ آهي.

هن سڳوري آيت مان علم حاصل ڪرڻ جا آداب به معلوم ٿين ٿا: علم ٻڌندڙ کي گهرجي ته انتظار ۽ صبر ڪري، تان جو پڙهائيندڙ ۽ استاد پنهنجو هڪ ٻئي سان ڳنڍيل ڪلام پورو ڪري. جڏهن هو ڳالهائي پورو ڪري، تڏهن جيڪڏهن ڪو سوال هجي ته پڇي؛ سوال ڪرڻ ۾ اڳرائي ڪري علم ڏيندڙ جو ڪلام نه ڪٽي، ڇو ته ائين ڪرڻ محروميءَ جو سبب آهي. اهڙيءَ طرح جنهن کان سوال ڪيو وڃي، تنهن کي گهرجي ته سوال ڪندڙ جي ڳالهه ڌيان سان ٻڌي ۽ جواب ڏيڻ کان اڳ سندس مقصد سمجهي، ڇو ته ائين ڪرڻ درست جواب ڏيڻ جو سبب آهي.

امام ابن ڪثير جي تفسير

الله تعالى جو فرمان «۽ قرآن بابت تڪڙ نه ڪر، ان کان اڳ جو ان جو وحي توڏانهن پورو ڪيو وڃي» اهڙو ئي آهي، جيئن سورت «لا أُقسم بيوم القيامة» ۾ فرمايو: «ان کي جلدي ياد ڪرڻ لاءِ پنهنجي زبان نه هلاءِ. بيشڪ ان کي گڏ ڪرڻ ۽ پڙهائڻ اسان جي ذمي آهي. پوءِ جڏهن اسين ان کي پڙهون ته تون ان جي پڙهڻ جي پيروي ڪر. پوءِ ان کي چٽو ڪري بيان ڪرڻ به اسان جي ذمي آهي.»

صحيح حديث ۾ ابن عباس رضي الله عنهما کان ثابت آهي ته رسول الله ﷺ وحي جي سختي محسوس ڪندا هئا ۽ ان وقت پنهنجي زبان هلائيندا هئا. پوءِ الله هيءَ آيت نازل ڪئي. مطلب اهو آهي ته جڏهن جبرئيل عليه السلام وٽ وحي کڻي ايندو هو، ته جبرئيل هر آيت پڙهندو هو ۽ رسول الله ﷺ به حفظ ڪرڻ جي شديد شوق سبب ساڻس گڏ اها آيت پڙهڻ لڳندا هئا. پوءِ الله تعالى کين اهڙي طريقي ڏانهن رهنمائي ڪئي، جيڪو سندن لاءِ وڌيڪ آسان ۽ هلڪو هو، جيئن مٿن ڏکيائي نه ٿئي.

فرمايائين: «ان کي جلدي ياد ڪرڻ لاءِ پنهنجي زبان نه هلاءِ. بيشڪ ان کي گڏ ڪرڻ ۽ پڙهائڻ اسان جي ذمي آهي.» يعني ان کي تنهنجي سيني ۾ گڏ ڪرڻ، پوءِ توکي ان مان ڪجهه به وسرڻ کان سواءِ ماڻهن اڳيان پڙهڻ جي توفيق ڏيڻ اسان جي ذمي آهي. «پوءِ جڏهن اسين ان کي پڙهون ته تون ان جي پڙهڻ جي پيروي ڪر. پوءِ ان کي چٽو ڪري بيان ڪرڻ به اسان جي ذمي آهي.»

هن آيت ۾ به فرمايائين: «۽ قرآن بابت تڪڙ نه ڪر، ان کان اڳ جو ان جو وحي توڏانهن پورو ڪيو وڃي.» يعني خاموشيءَ سان ٻڌندو رهه؛ جڏهن فرشتو توکي پڙهي ٻڌائڻ پورو ڪري، تڏهن ان کان پوءِ تون پڙهه. «۽ چؤ: اي منهنجا پالڻھار! منهنجي علم ۾ واڌ ڪر.»

يعني پنهنجي طرفان مون کي علم ۾ واڌ ڏي. ابن عيينه رحمه الله چيو: رسول الله ﷺ الله تعالى جي وفات تائين علم ۾ واڌارو ماڻيندا رهيا. انهيءَ ڪري حديث ۾ آيو آهي: «الله پنهنجي رسول ڏانهن لڳاتار وحي نازل ڪندو رهيو، تان جو رسول الله ﷺ جي وفات واري ڏينهن وحي سڀ کان وڌيڪ هو.»

ابن ماجه چيو: اسان کي ابو بڪر ابن ابي شيبه حديث بيان ڪئي؛ کيس عبدالله بن نمير، موسى بن عبيده کان، هن محمد بن ثابت کان، ۽ هن ابو هريره رضي الله عنه کان بيان ڪيو ته رسول الله ﷺ چوندا هئا: «اي الله! جيڪو علم تو مون کي ڏنو آهي، تنهن مان مون کي نفعو ڏي، مون کي اهو علم سيکار جيڪو مون لاءِ نفعو ڏيندڙ هجي، ۽ منهنجي علم ۾ واڌ ڪر. هر حال ۾ الله جي ساراهه آهي.» ترمذي به اها روايت ابو ڪريب کان، عبدالله بن نمير جي سند سان بيان ڪئي ۽ چيو: هن سند سان اها غريب آهي.

بزار اها عمرو بن علي فلاس کان، ابو عاصم جي سند سان، موسى بن عبيده کان روايت ڪئي، ۽ آخر ۾ هي واڌارو نقل ڪيو: «۽ دوزخ وارن جي حالت کان الله جي پناهه گهران ٿو.» [سورة القيامة: 16–19؛ علم بابت.]

البغوي جي تفسير

«پوءِ الله، سچو بادشاهه، مٿاهون آهي» يعني الله ملحدن جي الحاد ۽ مشرڪن جي ڳالهين کان پاڪ ۽ بلند آهي.

«۽ قرآن بابت تڪڙ نه ڪر» هن مان مراد نبي ﷺ آهن. جڏهن جبرئيل عليه السلام وٽ قرآن کڻي لهندو هو ته پاڻ جبرئيل سان گڏ پڙهڻ ۾ جلدي ڪندا هئا، ان کان اڳ جو جبرئيل پنهنجي تلاوت پوري ڪري. اهو قرآن جي وسري وڃڻ ۽ نڪري وڃڻ جي خوف سبب هو. پوءِ الله کين ان کان روڪيو ۽ فرمايو: «۽ قرآن بابت تڪڙ نه ڪر» يعني ان جي پڙهڻ ۾ تڪڙ نه ڪر، «ان کان اڳ جو ان جو وحي توڏانهن پورو ڪيو وڃي» يعني جبرئيل پيغام پهچائڻ کان اڳ.

ان جو مثال الله تعالى جو هي فرمان آهي: «ان کي جلدي ياد ڪرڻ لاءِ پنهنجي زبان نه هلاءِ» [سورة القيامة: 16]. يعقوب «نَقْضِي» نون جي فتح، ضاد جي ڪسر ۽ يا جي فتح سان پڙهيو آهي، ۽ «وَحْيَهُ» کي زبر سان پڙهيو آهي. مجاهد ۽ قتاده چيو: ان جو مطلب آهي ته ان کي پنهنجي ساٿين کي نه پڙهي ٻڌاءِ ۽ نه ئي انهن کي املا ڪراءِ، جيستائين ان جا مطلب توتي واضح نه ٿين.

«۽ چؤ: اي منهنجا پالڻھار! منهنجي علم ۾ واڌ ڪر» يعني قرآن ۽ ان جي معنائن بابت علم ۾. هڪ قول آهي ته ان علم ۾ واڌ ڪر، جيڪو تون مون کي اڳ ۾ سيکاري چڪو آهين. جڏهن ابن مسعود هيءَ آيت پڙهندا هئا ته چوندا هئا: «اي الله! اي منهنجا پالڻھار، منهنجي علم، ايمان ۽ يقين ۾ واڌ ڪر.»