জ্ঞান বৃদ্ধিৰ বাবে দোৱা

শ্বেইখ আব্দুৰৰহমান আছ-ছাআদীৰ তাফছিৰ

যিহেতু আল্লাহে তেওঁৰ কিতাপত অৱতীৰ্ণ কৰা বিধানমূলক দ্বীনি আদেশ আৰু বান্দাসকলৰ ক্ষেত্ৰত তেওঁৰ প্ৰতিদানমূলক ফয়চালাৰ কথা উল্লেখ কৰিছে—আৰু এই সকলোবোৰ তেওঁৰ ৰাজত্বৰ পৰিণাম—সেয়েহে তেওঁ কৈছে: «এতেকে আল্লাহ অতি মহান»। অৰ্থাৎ, তেওঁ সকলো দোষ-ত্ৰুটি আৰু অপূৰ্ণতাৰ পৰা পৱিত্ৰ, মহান আৰু ঊৰ্ধ্বত। «সাৰ্বভৌমত্ব তেওঁৰেই»—সাৰ্বভৌমত্ব তেওঁৰ এটা গুণ, আৰু সকলো সৃষ্টি তেওঁৰ অধীনস্থ। ৰাজত্বৰ তাকদীৰী আৰু চৰীয়তী বিধানসমূহ সৃষ্টিৰ মাজত কাৰ্যকৰী হয়।

«প্ৰকৃত» অৰ্থাৎ তেওঁৰ অস্তিত্ব, ৰাজত্ব আৰু পূৰ্ণতা সত্য। পূৰ্ণতাৰ গুণসমূহ প্ৰকৃতাৰ্থত কেৱল মহিমাৰ অধিকাৰী সত্তাৰেই হয়। ৰাজত্বও তেনে এটা গুণ। আন সৃষ্টিৰ কোনোবাই কেতিয়াবা কোনো বস্তুৰ ওপৰত ৰাজত্ব লাভ কৰিলেও সেয়া সীমিত আৰু ক্ষণস্থায়ী; সেয়া বিলুপ্ত হয়।

কিন্তু প্ৰতিপালকৰ ৰাজত্ব চিৰস্থায়ী—তেওঁ জীৱন্ত, সকলোকে ধৰি ৰখা আৰু মহিমাময়।

«তোমাৰ প্ৰতি তেওঁৰ অহী সম্পূৰ্ণ হোৱাৰ আগতেই তুমি কোৰআন পাঠ কৰিবলৈ খৰখেদা নকৰিবা»—অৰ্থাৎ, জিব্ৰীলে তোমাক কোৰআন তিলাৱত কৰি শুনাওঁতে তুমি খৰখেদাকৈ সেই পাঠ অনুসৰণ কৰি আগতে আগতে নপঢ়িবা; তেওঁ তিলাৱত শেষ কৰালৈকে ধৈৰ্য ধৰিবা। তেওঁ শেষ কৰিলে তাৰ পিছত তুমি পাঠ কৰিবা। আল্লাহে তোমাৰ অন্তৰত কোৰআন সংৰক্ষণ কৰা আৰু তোমাক ইয়াক পাঠ কৰোৱাৰ দায়িত্ব লৈছে। আল্লাহে কৈছে: «তুমি ইয়াক [কোৰআন] তৎক্ষণাৎ আয়ত্ত কৰিবলৈ নিজৰ জিভা লৰচৰ নকৰিবা।

ইয়াক একত্ৰিত কৰা আৰু পাঠ কৰোৱা আমাৰেই দায়িত্ব। এতেকে আমি যেতিয়া ইয়াক পাঠ কৰোঁ, তেতিয়া তুমি তাৰ পাঠ অনুসৰণ কৰা। তাৰ পিছত ইয়াৰ ব্যাখ্যা দিয়াৰ দায়িত্বও আমাৰেই» (ছুৰা আল-কিয়ামাহ ৭৫:১৬–১৯)।

নবী চাল্লাল্লাহু আলাইহি অছাল্লামৰ অহী তৎক্ষণাৎ আয়ত্ত কৰিবলৈ খৰখেদা কৰাটোৱে জ্ঞানৰ প্ৰতি তেওঁৰ পূৰ্ণ প্ৰেম আৰু ইয়াৰ বাবে তেওঁৰ তীব্ৰ আগ্ৰহ প্ৰকাশ কৰিছিল। সেয়েহে আল্লাহে তেওঁক জ্ঞান বৃদ্ধিৰ বাবে প্ৰাৰ্থনা কৰিবলৈ আদেশ দিলে। জ্ঞান কল্যাণ; কল্যাণৰ অধিকতা কাম্য, আৰু সেয়া আল্লাহৰ পৰা আহে। জ্ঞান লাভৰ পথ হৈছে চেষ্টা-সাধনা, জ্ঞানৰ প্ৰতি আগ্ৰহ, আল্লাহৰ ওচৰত প্ৰাৰ্থনা, তেওঁৰ সহায় বিচৰা আৰু সকলো সময়তে তেওঁৰ মুখাপেক্ষী হোৱা।

এই মহান আয়াতৰ পৰা জ্ঞান গ্ৰহণৰ শিষ্টাচাৰো বুজা যায়। জ্ঞান শুনি থকা ব্যক্তিয়ে ধৈৰ্য ধৰি অপেক্ষা কৰা উচিত, যাতে পাঠ কৰোৱা বা শিকোৱা ব্যক্তিয়ে একেৰাহে কোৱা কথা সম্পূৰ্ণ কৰিব পাৰে। তেওঁ শেষ কৰাৰ পিছতহে শ্ৰোতাৰ কিবা প্ৰশ্ন থাকিলে সেয়া সুধিব লাগে; জ্ঞান দিয়া ব্যক্তিৰ কথা মাজতে কাটি আগতীয়াকৈ প্ৰশ্ন কৰা উচিত নহয়, কিয়নো এনে কৰিলে বঞ্চিত হোৱাৰ আশংকা থাকে। উত্তৰ দিবলগীয়া ব্যক্তিয়েও প্ৰশ্নকাৰীৰ কথা মনোযোগেৰে শুনি, উত্তৰ দিয়াৰ আগতে তেওঁৰ উদ্দেশ্য বুজি লোৱা উচিত; ইয়াৰ ফলত শুদ্ধ উত্তৰ দিয়াত সহায় হয়।

ইমাম ইবন কছীৰৰ তাফছিৰ

«তোমাৰ প্ৰতি তেওঁৰ অহী সম্পূৰ্ণ হোৱাৰ আগতেই তুমি কোৰআন পাঠ কৰিবলৈ খৰখেদা নকৰিবা»—এই কথাৰ সৈতে ছুৰা «লা উকছিমু বিয়াওমিল-কিয়ামাহ»ৰ এই বাণীৰ মিল আছে: «তুমি ইয়াক তৎক্ষণাৎ আয়ত্ত কৰিবলৈ নিজৰ জিভা লৰচৰ নকৰিবা। ইয়াক একত্ৰিত কৰা আৰু পাঠ কৰোৱা আমাৰেই দায়িত্ব। এতেকে আমি যেতিয়া ইয়াক পাঠ কৰোঁ, তেতিয়া তুমি তাৰ পাঠ অনুসৰণ কৰা। তাৰ পিছত ইয়াৰ ব্যাখ্যা দিয়াৰ দায়িত্বও আমাৰেই»।

ইবন আব্বাছৰ পৰা সহীহ হাদীছত বৰ্ণিত হৈছে যে ৰাছুলুল্লাহ চাল্লাল্লাহু আলাইহি অছাল্লামে অহী গ্ৰহণ কৰোঁতে কষ্ট অনুভৱ কৰিছিল আৰু জিভা লৰচৰ কৰিছিল। তেতিয়া আল্লাহে এই আয়াত অৱতীৰ্ণ কৰিলে। অৰ্থাৎ, জিব্ৰীলে অহী লৈ আহিলে তেওঁ কোৰআন মুখস্থ কৰি ৰখাৰ প্ৰতি তীব্ৰ আগ্ৰহৰ বাবে জিব্ৰীলে যি আয়াতেই ক’লে, তেওঁ সেই আয়াত তেওঁৰ লগে লগে কৈছিল। আল্লাহে তেওঁক তেওঁৰ বাবে অধিক সহজ আৰু কম কষ্টকৰ পদ্ধতিৰ পথ দেখুৱালে, যাতে তেওঁ কষ্ট নাপায়।

আল্লাহে ক’লে: «তুমি ইয়াক তৎক্ষণাৎ আয়ত্ত কৰিবলৈ নিজৰ জিভা লৰচৰ নকৰিবা। ইয়াক একত্ৰিত কৰা আৰু পাঠ কৰোৱা আমাৰেই দায়িত্ব»—অৰ্থাৎ, আমি ইয়াক তোমাৰ অন্তৰত একত্ৰিত কৰি ৰাখিম, তাৰ পিছত তুমি তাৰ একো নাপাহৰাকৈ মানুহৰ আগত পাঠ কৰিবা। «এতেকে আমি যেতিয়া ইয়াক পাঠ কৰোঁ, তেতিয়া তুমি তাৰ পাঠ অনুসৰণ কৰা। তাৰ পিছত ইয়াৰ ব্যাখ্যা দিয়াৰ দায়িত্বও আমাৰেই»।

এই আয়াতত আল্লাহে কৈছে: «তোমাৰ প্ৰতি তেওঁৰ অহী সম্পূৰ্ণ হোৱাৰ আগতেই তুমি কোৰআন পাঠ কৰিবলৈ খৰখেদা নকৰিবা»। অৰ্থাৎ, মনোযোগেৰে শুনা। ফিৰিস্তাই তোমাক পাঠ কৰি শেষ কৰাৰ পিছতহে তুমি পাঠ কৰিবা। «আৰু কোৱা: ‘হে মোৰ ৰব্ব! মোৰ জ্ঞান বৃদ্ধি কৰি দিয়া’»—অৰ্থাৎ, তোমাৰ পৰা মোক জ্ঞান বৃদ্ধি কৰি দিয়া।

ইবন উয়াইনাহে—আল্লাহে তেওঁৰ প্ৰতি দয়া কৰক—কৈছিল: «আল্লাহে ৰাছুলুল্লাহ চাল্লাল্লাহু আলাইহি অছাল্লামক মৃত্যুদান নকৰালৈকে তেওঁৰ জ্ঞান বৃদ্ধি কৰি গৈছিল»। সেয়েহে হাদীছত আহিছে: «আল্লাহে তেওঁৰ ৰাছুলৰ প্ৰতি অহী অব্যাহত ৰাখিছিল, আনকি ৰাছুলুল্লাহ চাল্লাল্লাহু আলাইহি অছাল্লামৰ মৃত্যুৰ দিনা অহী যিমান সঘনাই আহিছিল, আন কোনো সময়তে সিমান হোৱা নাছিল»।

ইবন মাজাই কৈছে: আবু বকৰ ইবন আবি শাইবাই আমাক বৰ্ণনা কৰিছে; আব্দুল্লাহ ইবন নুমাইৰে আমাক বৰ্ণনা কৰিছে; মূছা ইবন উবাইদাই মুহাম্মদ ইবন ছাবিতৰ পৰা, তেওঁ আবু হুৰাইৰাৰ পৰা—আল্লাহ তেওঁৰ প্ৰতি সন্তুষ্ট হওক—বৰ্ণনা কৰিছে যে ৰাছুলুল্লাহ চাল্লাল্লাহু আলাইহি অছাল্লামে কৈছিল: «হে আল্লাহ! তুমি মোক যি শিকাইছা, তাৰ দ্বাৰা মোক উপকৃত কৰা; মোৰ বাবে উপকাৰী হ’ব পৰা জ্ঞান মোক শিকোৱা; মোৰ জ্ঞান বৃদ্ধি কৰি দিয়া। সকলো অৱস্থাতে সকলো প্ৰশংসা আল্লাহৰ বাবে»। তিৰমিজীয়েও আবু কুৰাইবৰ জৰিয়তে আব্দুল্লাহ ইবন নুমাইৰৰ পৰা এই বৰ্ণনা উদ্ধৃত কৰিছে আৰু কৈছে: «এই সনদেৰে হাদীছটো গৰীব»।

বাজ্জাৰেও আমৰ ইবন আলী আল-ফাল্লাছৰ পৰা, তেওঁ আবু আছিমৰ পৰা, তেওঁ মূছা ইবন উবাইদাৰ পৰা এই হাদীছ বৰ্ণনা কৰিছে। তেওঁ ইয়াৰ শেষত এই কথাখিনি অতিৰিক্তভাৱে উল্লেখ কৰিছে: «আৰু মই জাহান্নামবাসীৰ অৱস্থাৰ পৰা আল্লাহৰ আশ্ৰয় বিচাৰোঁ»।

আল-বাগাৱীৰ তাফছিৰ

«এতেকে আল্লাহ, সাৰ্বভৌম, প্ৰকৃত সত্তা, অতি মহান»—অৰ্থাৎ, আল্লাহ বিদ্ৰোহীসকলৰ বিদ্ৰোহী বক্তব্য আৰু মুশ্বৰিকসকলে কোৱা কথাৰ পৰা পৱিত্ৰ আৰু মহান।

«আৰু কোৰআন পাঠ কৰিবলৈ খৰখেদা নকৰিবা»—ইয়াত নবী চাল্লাল্লাহু আলাইহি অছাল্লামক উদ্দেশ্য কৰা হৈছে। জিব্ৰীলে কোৰআন লৈ তেওঁৰ ওচৰলৈ অৱতীৰ্ণ হ’লে, জিব্ৰীলে তিলাৱত শেষ কৰাৰ আগতেই তেওঁ খৰখেদাকৈ লগে লগে পাঠ কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰিছিল; কোৰআন তেওঁৰ পৰা হেৰাই যাব বা তেওঁ পাহৰি যাব বুলি আশংকা কৰিছিল। সেয়েহে আল্লাহে তেওঁক নিষেধ কৰি ক’লে: «কোৰআন পাঠ কৰিবলৈ খৰখেদা নকৰিবা»—অৰ্থাৎ, ইয়াক পাঠ কৰাত খৰখেদা নকৰিবা। «তোমাৰ প্ৰতি তেওঁৰ অহী সম্পূৰ্ণ হোৱাৰ আগতেই»—অৰ্থাৎ, জিব্ৰীলে অহী পৌঁছাই দিয়া শেষ কৰাৰ আগতেই।

ইয়াৰ অনুৰূপ আল্লাহৰ বাণী: «তুমি ইয়াক তৎক্ষণাৎ আয়ত্ত কৰিবলৈ নিজৰ জিভা লৰচৰ নকৰিবা» (ছুৰা আল-কিয়ামাহ ৭৫:১৬)। ইয়াকুবৰ কিৰাআতত «نقضي» শব্দটো ‘নূন’ত ফাতহা, ‘দ্বাদ’ত কাসৰা আৰু ‘য়া’ত ফাতহাৰে পঢ়া হৈছে; «وحيه» শব্দটো মানছূব [নصب অৱস্থাত] পঢ়া হৈছে। মুজাহিদ আৰু কাতাদাই কৈছে: ইয়াৰ অৰ্থ হৈছে, কোৰআনৰ অৰ্থসমূহ তোমাৰ বাবে স্পষ্ট নোহোৱালৈকে তোমাৰ সঙ্গীসকলক ইয়াক পঢ়ি নুশুনাবা আৰু তেওঁলোকক মুখস্থ কৰাবলৈও নিদিবা।

«আৰু কোৱা: ‘হে মোৰ ৰব্ব! মোৰ জ্ঞান বৃদ্ধি কৰি দিয়া’»—অৰ্থাৎ, কোৰআন আৰু ইয়াৰ অৰ্থসমূহৰ জ্ঞান বৃদ্ধি কৰি দিয়া। আন এক ব্যাখ্যা অনুসৰি, যি জ্ঞান তুমি মোক শিকাইছা, তাৰ উপৰি মোক আৰু জ্ঞান দিয়া। ইবন মছউদে এই আয়াত পাঠ কৰিলে কৈছিল: «হে আল্লাহ, হে মোৰ ৰব্ব! মোৰ জ্ঞান, ঈমান আৰু দৃঢ় বিশ্বাস বৃদ্ধি কৰি দিয়া»।