Илимди көбөйтүүнү суроо

Шейх Абдуррахман ас-Саадинин тафсири

Алла Таала пенделерине тиешелүү жазалоо өкүмүн жана Китебинде түшүргөн диний буйрук өкүмүн баяндады. Булардын баары Анын падышалыгынын көрүнүштөрүнөн болгондуктан, мындай деди: «Аллах эң Жогору». Башкача айтканда, Ал бардык кемчиликтерден жана айып-кемтиктерден бийик, Улуу жана аруу. «Падыша» — падышалык Анын сыпаты, ал эми бардык жаратылгандар Анын кул-мүлкү.

Падышанын тагдырга жана шариятка байланыштуу өкүмдөрү алардын арасында күчүндө болот. «Акыйкат» — Анын бар болушу, падышалыгы жана кемелдиги акыйкат. Кемелдик сыпаттары чыныгы түрдө Улуулуктун Ээсине гана таандык. Алардын бири — падышалык.

Жаратылгандардын бири айрым учурда айрым нерселерге ээлик кылса да, анын ээлиги чектелүү, жок болуучу жана өтмө. Ал эми Раббинин падышалыгы эч качан токтобойт жана жок болбойт; Ал Тирүү, бардыгын кармап туруучу жана Улуу. «Сага вахийи толук жеткирилмейинче, Куранды окууга шашылба» деген сөздүн мааниси: Жабраил сага Куран окуп жатканда аны шашып кошо окуба, ал окуп бүтмөйүнчө сабыр кыл. Окуп бүткөндөн кийин аны оку.

Анткени Алла аны көкүрөгүңдө сактоого жана аны окууга кепилдик берген. Алла Таала мындай деген: «Аны шашып алуу үчүн тилиңди кыймылдатпа. Аны чогултуу жана окутуу Биздин милдетибиз. Биз аны окуганыбызда, анын окулушун ээрчи.

Андан соң аны түшүндүрүү да Биздин милдетибиз» (Кыямат, 16–19). Пайгамбардын (ага Аллахтын салам-салаваты болсун) вахийди шашып жаттап алууга умтулуусу анын илимди абдан сүйөрүн жана ага ынтызар экенин көрсөткөн. Ошондуктан Алла Таала ага илимин көбөйтүүнү Өзүнөн суроону буйруду. Илим — жакшылык, ал эми жакшылыктын көп болушу талап кылынат.

Илим Алладан келет; ага жетүүнүн жолу — аракет кылуу, илимге ынтызар болуу, Алладан суроо, Андан жардам тилөө жана ар дайым Ага муктаж экенин сезүү. Бул улуу аяттан илим алуудагы адеп да үйрөнүлөт: илимди угуп жаткан адам окутуучу сөзүн толук айтып бүткүчө сабыр кылып, шашпашы керек. Ал сөзүн бүтүргөндөн кийин суроосу болсо сурайт; илим айтып жаткан адамдын сөзүн бөлүп, шашып суроо бербеши керек, анткени бул илимден куру калууга себеп болот. Ошондой эле суроого жооп бере турган адам жооп берерден мурун суроону кунт коюп угуп, сураган адамдын максатын түшүнүшү керек. Бул туура жооп берүүгө себеп болот.

Имам Ибн Касирдин тафсири

«Сага вахийи толук жеткирилмейинче, Куранды окууга шашылба» деген сөз Алла Тааланын «Аны шашып алуу үчүн тилиңди кыймылдатпа. Аны чогултуу жана окутуу Биздин милдетибиз. Биз аны окуганыбызда, анын окулушун ээрчи. Андан соң аны түшүндүрүү да Биздин милдетибиз» деген сөзүнө окшош (Кыямат сүрөсү, 16–19-аяттар).

Ибн Аббас аркылуу сахих хадисте риваят кылынгандай, Аллахтын Элчиси (ага Аллахтын салам-салаваты болсун) вахий келгенде кыйналып, тилин кыймылдата берчү. Ошондо Алла бул аятты түшүргөн. Башкача айтканда, Жабраил ага вахий алып келгенде, Жабраил кайсы аятты айтса, Куранды жаттап калууга абдан ынтызар болгондуктан, Пайгамбар да аны кошо кайталачу. Алла Таала ага мындан жеңилирээк, өзүнө оор болбой турган жолду көрсөтүп: «Аны шашып алуу үчүн тилиңди кыймылдатпа.

Аны чогултуу жана окутуу Биздин милдетибиз», — деди. Башкача айтканда, Биз аны сенин көкүрөгүңдө чогултабыз, анан сен аны адамдарга окуп бересиң жана андан эч нерсе унутпайсың. «Биз аны окуганыбызда, анын окулушун ээрчи. Андан соң аны түшүндүрүү да Биздин милдетибиз» (Кыямат, 16–19).

Бул аятта болсо: «Сага вахийи толук жеткирилмейинче, Куранды окууга шашылба», — деп айтылган. Башкача айтканда, унчукпай ук; периште сага окуп бүтөрү менен сен да анын артынан оку. «Раббим, илимимди көбөйткүн!» — башкача айтканда, Өз тарабыңдан мага илимди көбөйткүн. Ибн Уяйна, Аллах аны ырайымына алсын, мындай деген: «Аллахтын Элчисинин (ага Аллахтын салам-салаваты болсун) илими Алла аны Өзүнө алганга чейин көбөйө берди».

Ошондуктан хадисте: «Алла Өз Элчисине вахийди улам-улам түшүрүп турду; Аллахтын Элчиси каза болгон күнү вахий эң көп түшкөн күн эле», — деп айтылган. Ибн Мажа мындай деген: Бизге Абу Бакр ибн Абу Шайба хадис айтты; ага Абдуллах ибн Нумайр Муса ибн Убайдадан, ал Мухаммад ибн Сабиттен, ал болсо Абу Хурайрадан (Алла андан ыраазы болсун) риваят кылды. Ал мындай деген: «Аллахтын Элчиси (ага Аллахтын салам-салаваты болсун) мындай деп айтчу: “Оо, Аллах! Мага үйрөткөн нерсеңди пайдалуу кыл, мага пайдалуу нерсени үйрөт жана илимимди көбөйт.

Бардык абалда Аллахка мактоо болсун”». Бул хадисти Тирмизи да Абу Курейбден, ал Абдуллах ибн Нумайрдан ушул эле иснад менен риваят кылып: «Бул жол менен келген гариб хадис», — деген. Баззар да аны Амр ибн Али аль-Фаллас аркылуу, ал Абу Аасымдан, ал Муса ибн Убайдадан ушундай риваят кылган. Анын аягына: «Тозок ээлеринин абалынан Аллахка корголом», — деген сөздү кошкон.

Аль-Багавинин тафсири

«Аллах, Акыйкат Падыша, эң Жогору» — Алла динсиздердин Ага карата айткан жалган сөздөрүнөн жана мушриктердин айткандарынан бийик. «Куранды окууга шашылба» — бул жерде Пайгамбар (ага Аллахтын салам-салаваты болсун) көздөлгөн. Жабраил ага Куранды алып түшкөндө, Жабраил окуп бүтө электе эле, аяттарды өткөрүп жиберүүдөн жана унутуп калуудан коркуп, аны менен кошо шашып окучу. Ошондо Алла аны мындай кылуудан тыйып: «Куранды окууга шашылба», — деди.

Башкача айтканда, «Сага вахийи толук жеткирилмейинче» — Жабраил кабарлоону бүтүрө электе аны окууга шашылба. Бул Алла Тааланын «Аны шашып алуу үчүн тилиңди кыймылдатпа» деген сөзүнө окшош (Кыямат сүрөсү, 16-аят). Якуб «نقضي» сөзүн «нун» тамгасын фатха менен, «дад» тамгасын касра менен, «йа» тамгасын фатха менен окуган; «وحيه» сөзү табыш жөндөмөсүндө окулган. Мужахид менен Катада бул сөздү: «Маанилери сага айкын болгонго чейин аны сахабаларыңа окуба жана аларга жатка айттырба», — деп түшүндүрүшкөн.

«Раббим, илимимди көбөйткүн!» — Куран жана анын маанилери тууралуу илимди көбөйт дегенди билдирет. Дагы бир түшүндүрмө боюнча: «Үйрөткөн илимиңе кошумча илим бер» деген мааниде. Ибн Масуд бул аятты окуганда: «Оо, Аллахым, Раббим! Илимимди, ыйманымды жана ишенимимди көбөйткүн!» — деп айтчу.