Айюбдун сабыры жана дубасы

Шейх Абдуррахман ас-Саадинин тафсири

Башкача айтканда, Биздин кулубуз жана элчибиз Айюбду эстегин. Анын даражасын көтөрүп, аны мактап, улуктап эскер. Ал катуу сыноого кабылганда, Биз аны сабыр кылып, Аллахка ыраазы болгон абалда таптык. Шайтан Аллахтын сыноосу жана сынагы катары анын денесине үстөмдүк кылып, ичине үйлөгөндүктөн, денесинде чоң жаралар пайда болуп, ал узак убакыт ооруду.

Сыноосу күчөп, үй-бүлөсү каза болуп, мал-мүлкүнөн ажырады. Ошондо Раббисине кайрылып: «Мага зыян-кыйынчылык тийди, Сен ырайым кылуучулардын эң Ырайымдуусусуң!» — деди. Аллахка өзүнүн абалын билдирүү аркылуу жалбарды: кыйынчылык аны эң жогорку чегине чейин жеткиргенин айтты.

Имам Ибн Касирдин тафсири

Аллах Таала Айюбга (ага тынчтык болсун) мал-мүлкү, балдары жана денеси жагынан келген сыноону баяндайт. Анын көп сандаган унаа-малы, мал-жандыгы, эгин-талаасы, көп балдары жана көңүлүнө жаккан үйлөрү бар эле. Мунун баары менен сыналып, андан эч нерсе калбай калды. Андан кийин денеси менен сыналды.

Айтышкандай, бүт денесине пес оорусу жайылып, Аллахты эстеген жүрөгү менен тилинен башка жери соо калган эмес. Акыры жанында отургандар да андан качып, аны шаардын четине жалгыз калтырышты. Ага аялы гана кам көрчү. Айтышкандай, аялы муктаж болуп калып, ага азык табыш үчүн элге кызмат кылган.

Пайгамбар (ага Аллахтын салам-салаваты болсун): «Адамдардын ичинен эң катуу сыноого пайгамбарлар, андан кийин صالح адамдар, андан кийин аларга даражасы боюнча жакын болгондор кабылат», — деген. Дагы бир хадисте: «Адам дининин бекемдигине жараша сыналат. Эгер дини бекем болсо, сыноосу көбөйтүлөт», — деп айтылган.

Аллахтын пайгамбары Айюб (ага тынчтык болсун) сабырдуулуктун эң бийик үлгүсү болгон жана сабырда ага окшоштуруп мисал келтирилет. Язид ибн Майсара мындай деген: «Аллах Айюбду үй-бүлөсүнөн, мал-мүлкүнөн жана балдарынан ажыратуу менен сынап, ага эч нерсе калтырбаганда, Айюб Аллахты эң сонун зикир кылды да: “Раббилердин Раббиси! Мага жакшылык кылган Сенсиң. Мага мал-мүлк менен балдарды бердиң.

Жүрөгүмдүн бир да бөлүгү аларга байланып калбаган жок. Анан алардын баарын менден алдың да, жүрөгүмдү бошоттуң. Эми Сен менен менин ортобузга эч нерсе тоскоол болбойт. Эгер душманым Иблис Сенин эмне кылганыңды билсе, мага көз артар эле”, — деди». Язид: «Иблис муну укканда катуу кыжалат болду», — деген.

Айюб (ага тынчтык болсун) дагы мындай деген: «Раббим, Сен мага мал-мүлк менен балдарды бердиң, бирок мен бирөөгө зулум кылып, ал менин эшигиме арызданганы келген жок. Сен муну билесиң. Мага төшөк салынганда, мен аны таштап, өзүмө: “Эй, напсим! Сен төшөктө жатыш үчүн жаратылган эмессиң”, — дечүмүн.

Мен муну Сенин ыраазычылыгыңды көздөп кылчумун». Муну Ибн Аби Хатим риваят кылган.

Вахб ибн Мунаббихтен анын баяны тууралуу узун окуя риваят кылынган. Ибн Жарир менен Ибн Аби Хатим аны Вахбдан иснад менен келтиришкен, андан кийинги бир нече тафсир аалымдары да эскеришкен. Анда таң калыштуу жерлер бар жана өтө узун болгондуктан, биз аны калтырдык.

Айюб сыноодо узак убакыт болгон деп риваят кылынган. Анын бул дубага келишине түрткү болгон себеп жөнүндө аалымдар ар башка пикир айтышкан. Хасан менен Катада: «Айюб (ага тынчтык болсун) жети жыл жана бир нече ай сыноодо болуп, Исраил уулдарынын таштанды жайында жаткан. Жаныбарлар анын денесин тебелеп өтчү.

Анан Аллах анын азабын жеңилдетип, сообун улуу кылып, аны мактады», — дешкен. Вахб ибн Мунаббих: «Ал үч жыл оор сыноодо болду, мөөнөтү андан узарган да, кыскарган да жок», — деген.

Суддий мындай деген: «Айюбдун эти түшүп, тарамыштары менен сөөктөрүнөн башка эч нерсе калбай калды. Аялы ага кам көрүп, тамак алып келип турду. Оорусу узакка созулганда, аялы: “Эй, Айюб! Раббиңден азабыңды жеңилдетүүсүн сурабайсыңбы?” — деди.

Ал: “Мен жетимиш жыл ден соолукта жашадым. Аллах үчүн жетимиш жыл сабыр кылсам, бул көппү?” — деп жооп берди. Аялы буга чыдабай, чыгып кетти. Элге акысына иштеп, тапканын Айюбга алып келип тамактандырчу.

Иблис Палестинадан өзүнүн эки досуна, бир туугандай жакын эки адамга барды да: “Бир тууганыңар Айюб ушундай-ушундай сыноого кабылды”, — деди. Алар Айюбду зыярат кылуу үчүн жанына келип, өз жерлеринен шарап алып келишти: “Эгер ушундан ичсе, айыгат”, — дешти. Айюбду көргөндө ыйлашты. Ал: “Силер кимсиңер?” — деп сурады.

Алар: “Биз баланча, баланчабыз”, — дешти. Айюб аларды жылуу тосуп: “Сыноо учурунда мени таштап кетпегендерге кош келиңиздер!” — деди. Алар: “Эй, Айюб! Сен балким бир нерсени жашырып, башкача көрсөтүп жүргөндүрсүң. Ошон үчүн Аллах сени сынап жаткан жокпу?” — дешти.

Айюб башын асманга көтөрүп: “Ал менин жашырганымды да билет. Мен эч нерсени жашырып, башкача көрсөткөн жокмун. Раббим мени сабыр кыламбы же нааразы боломбу деп сынады”, — деди. Алар: “Эй, Айюб! Биздин шараптан ич, айыгасың”, — дешти.

Ал ачууланып: “Силерге ошол жаман шайтан келип, ушуну буйруган го? Сөзүңөр да, тамагыңар да, суусундугуңар да мага арам”, — деди. Алар анын жанынан кетишти.

Аялы элге иштегени чыгып, бир үй-бүлөгө нан бышырып берди. Алардын баласы уктап жаткандыктан, ойготкусу келбеди да, ага бир нанды белек кылышты. Ал нанды Айюбга алып келди. Айюб аны көрүп: “Мындайды мурда алып келчү эмессиң.

Бүгүн сага эмне болду?” — деп сурады. Аялы болгонун айтып берди. Айюб: “Балким, бала ойгонуп, нанын сурап жаткандыр, аны таппай ыйлап жаткандыр. Ага мындан башка эч нерсе жакпай жаткандыр”, — деди. Аялы: “Аллах Айюбга ырайым кылсын”, — деп, нанды ага берип, кайра жөнөдү.

Кийин Иблис дарыгердин кейпинде аялына келип: “Күйөөңдүн оорусу узакка созулду. Айыксын десе, бир чымын кармап, баланча уруунун бутунун атынан союп койсун. Ошондо айыгат”, — деди. Аялы бул сөздү Айюбга айтты. Ал: “Сага жаман шайтан келди.

Аллах мени айыктырса, сени жүз жолу урам деп Аллахка ант берем”, — деди.

Аялы аны багуу үчүн иш издеп чыкты, бирок ага иш табылбай калды. Ал бир үйгө барса, аны иштетүүнү каалашчу эмес. Бул абал оорлоп, Айюб ачка калат деп корккондо, чачынын бир талын кыркып, аны атактуу үй-бүлөдөн чыккан бир кызга сатып, ордуна көп жакшы тамак алды. Тамакты Айюбга алып келгенде, ал: “Муну кайдан алдың?” — деп сурады.

Аялы: “Адамдарга иштеп бердим, алар тамак беришти”, — деди. Айюб андан жеди.

Эртеси аялы кайра иш издеп чыкты, бирок таппагандыктан, чачынын дагы бир бөлүгүн кыркып, ошол кызга сатты. Ага дагы тамак беришти. Аны Айюбга алып келгенде, ал: “Аллахка ант болсун, кайдан алганынды билмейинче, муну жебейм”, — деди. Аялы жоолугун чечкенде, Айюб анын башы кыркылганын көрүп, катуу капа болду.

Ошондо кудуреттүү Аллахка дуба кылып: «Мага зыян-кыйынчылык тийди, Сен ырайым кылуучулардын эң Ырайымдуусусуң!» — деди.

Ибн Аби Хатим мындай деген: «Атам бизге, Муса ибн Исмаил Хаммаддан, ал Абу Имран аль-Жунийден, ал Навф аль-Бикалийден риваят кылды: Айюбга азап салган шайтан “Савт” деп аталчу. Айюбдун аялы: “Аллахка дуба кыл, Ал сени айыктырат”, — дей берчү. Бирок Айюб дуба кылбай койгон. Анан Исраил уулдарынан бир топ адам анын жанынан өтүп, бири-бирине: “Ага ушундай нерсе өтө чоң күнөө кылганы үчүн келген болсо керек”, — дешти.

Ошондо ал: “Раббим, мага зыян-кыйынчылык тийди, Сен ырайым кылуучулардын эң Ырайымдуусусуң!” — деп айтты».

Ошондой эле атам бизге, Абу Салама Жарир ибн Хазимден, ал Абдуллах ибн Убайд ибн Умайрдан риваят кылды: «Айюбдун (ага тынчтык болсун) эки бир тууганы бар эле. Алар бир күнү келип, анын жытына чыдай албай, алысыраак турушту. Алардын бири экинчисине: “Эгер Аллах Айюбдан жакшылык билсе, аны мындай сыноого салмак эмес”, — деди. Айюб бул сөзгө баарынан катуу капа болду.

Ал: “Аллахым! Эгер Сен менин бир да түндү ток жашап, ошол эле учурда ачка адам бар экенин билип өткөрбөгөнүмдү билсең, мени акта”, — деди. Асмандан анын сөзү чын экени айтылып, экөө тең укту. Андан кийин ал: “Аллахым! Эгер Сен менде эки көйнөк болуп туруп, жылаңач адам бар экенин билгенимди билсең, мени акта”, — деди.

Асмандан анын сөзү чын экени айтылып, экөө тең укту. Анан: “Сенин улуулугуң менен ант берем!” — деп саждага жыгылды да: “Аллахым, Сен азабымды кетирмейинче башымды көтөрбөйм”, — деди. Ал башын көтөрө электе эле азабы жеңилдетилди».

Ибн Аби Хатим муну башка жол менен марфуъ түрүндө да ушуга окшош мазмунда риваят кылып: «Юнус ибн Абд аль-Аъла бизге, Ибн Вахб бизге, Нафиъ ибн Язид Акилден, ал аз-Зухриден, ал Анас ибн Маликтен риваят кылды: Аллахтын Элчиси (ага Аллахтын салам-салаваты болсун): “Аллахтын пайгамбары Айюб он сегиз жыл сыноодо болду. Жакыны да, алысы да аны таштап кетти, ага эң жакын эки бир тууганы гана келип-кетип турду. Бир күнү алардын бири экинчисине: “Аллахка ант болсун, Айюб дүйнөдө эч ким кылбаган күнөөнү кылса керек”, — деди. Экинчиси: “Ал эмне күнөө?” — деп сурады.

Ал: “Он сегиз жылдан бери Аллах ага ырайым кылып, азабын кетирген жок”, — деди. Экөө Айюбга келгенде, алардын бири бул сөздү ага айтууга чыдай албай калды. Айюб: “Эмне деп жатканыңарды билбейм. Бирок Аллах билет: мен эки адамдын талашып жатканын көрүп, алар Аллахты эстешсе, Аллахты акысыз эстеп жатышпасын деп, үйгө келип, алардын атынан садака берчүмүн”, — деди.

Ал муктаждыгын өтөө үчүн сыртка чыкканда, аялы колунан кармап, кайра алып келчү. Бир күнү аялы кечигип калды. Ошондо Айюб ошол жеринде турганда ага: “Бутуң менен жерди теп. Бул жуунууга муздак суу жана ичүүгө суу”, — деп вахий кылынды», — деген. Бул хадисти марфуъ түрүндө риваят кылуу өтө бөтөн (гариб).

Ибн Аби Хатим мындай деген: «Атам бизге, Муса ибн Исмаил бизге, Хаммад бизге, Али ибн Зайд Юсуф ибн Махрандан, ал Ибн Аббастан риваят кылды. Ибн Аббас: “Аллах Айюбга бейиштен кийим кийгизди. Айюб четке чыгып, бир жакка отурду. Аялы келип, аны тааныбай: “Эй, Аллахтын кулу!

Бул жерде болгон сыноого кабылган адам кайда кетти? Балким, иттер же карышкырлар алып кеттиби?” — деди. Бир топко чейин аны менен сүйлөшкөн соң, Айюб: “Сага эмне болду! Мен Айюбмун”, — деди. Аялы: “Эй, Аллахтын кулу! Мени шылдыңдап жатасыңбы?” — деди.

Ал: “Сага эмне болду! Мен Айюбмун. Аллах денемди кайра калыбына келтирди”, — деди”. Ибн Аббас: “Аллах анын мал-мүлкүн жана балдарын көз алдында кайтарып, аларды дагы бир эсе көбөйттү”, — деген.

Вахб ибн Мунаббих мындай деген: «Аллах Айюбга: “Үй-бүлөңдү жана мал-мүлкүңдү сага, андан дагы бир эсе көбүн кайтарып бердим. Бул сууга жуун, анда сенин шыпааң бар. Аялың үчүн курмандык чал да, алар үчүн кечирим сура, анткени алар сен тууралуу Менин буйругума каршы чыгышты”, — деп вахий кылды». Муну да Ибн Аби Хатим риваят кылган.

Ошондой эле Абу Зуръа бизге, Амр ибн Марзук бизге, Хаммам Катададан, ал ан-Надр ибн Анастан, ал Башир ибн Нахиктен, ал Абу Хурайрадан, ал Пайгамбардан (ага Аллахтын салам-салаваты болсун) риваят кылды: «Аллах Айюбду айыктырганда, ага алтын чегирткелерди жамгырдай жаадырды. Айюб аларды колу менен алып, кийимине сала баштады». Ага: «Эй, Айюб, тойбойсуңбу?» — деп айтылды. Ал: «Раббим, Сенин ырайымыңдан ким тоймок эле?» — деп жооп берди.

Бул хадистин негизи эки Сахихте бар жана ал башка жерде да келет.

Андан кийин аял күйөөсүнө азык алып бара жаткан. Ал адамдардын тепкичине жеткенде, алардын бир кою аны сүзүп, ал: «Айюб, күнөөкөр!» — деди. Анан өйдө көтөрүлсө, бала ойгонуп, нанын сурап, үй-бүлөсүн жоктоп ыйлап жаткан эле. [Бул баян үзүндүнүн аягында улантылбай калган.]

Аль-Багавинин тафсири

Аллах Тааланын: «Айюбду да эстегин, ал Раббисине кайрылып дуба кылганда…» деген сөзү — ал Раббисине дуба кылды дегенди билдирет.

Вахб ибн Мунаббих мындай деген: «Айюб (ага тынчтык болсун) румдуктардан болгон. Ал Айюб ибн Амустун уулу, Разихтин небереси, Румдун чөбөрөсү, Ийстин тукумунан, Исхак ибн Ибрахимдин урпагы болгон. Апасы Лут ибн Харан уулдарынан эле. Аллах аны тандап, пайгамбар кылды жана дүйнө-мүлкүн кеңейтти.

Анын Шам жериндеги Батания аймагынын түздүктөрү менен тоолору толугу менен өзүнө караштуу эле. Ал жерде анын ири жана көп сандаган мал-мүлкү: уй, төө, кой, жылкы жана эшектери бар болуп, эч бир адамда андан артык байлык менен көптүк жок эле. Анын беш жүз талаасы бар, ар бир талаага беш жүз кул бекитилген; ар бир кулдун аялы, балдары жана мал-мүлкү болгон. Ар бир талаанын шайман-жабдыктарын эшектер ташычу, ар бир эшектин экиден, үчтөн, төрттөн, бештен, андан да көп тайы бар эле.

Аллах ага эркек-аял балдардан турган үй-бүлө берди. Ал жакшылык кылган, такыба, боорукер адам эле: жакырларды тойгузуп, жесирлерге жана жетимдерге кам көрүп, конокту сыйлап, жолоочуга жардам берчү. Аллахтын жакшылыктарына шүгүр кылып, Аллахтын акысын аткарчу. Байлардын башына түшө турган алаксытуу, кайдыгерлик жана дүйнө иштери менен алек болуу аркылуу Аллахтын душманы Иблистин аны азгырышына жол берген эмес.

Анын жанында ага ишенип, пайгамбарлыгын тастыктаган үч киши бар эле: Йемендик, аты Яқин болгон бир киши жана өз шаарынын эки тургуну — бири Йалдад, экинчиси Сафар. Алар улгайган кишилер болчу.

Иблис асмандардын эч биринен тосулчу эмес; каалаган жеринде туруп жүрө берчү. Аллах Ийсаны көтөргөнгө чейин ушундай болду. Андан кийин төрт асмандан тосулду. Мухаммад (ага Аллахтын салам-салаваты болсун) жиберилгенде, калган үч асмандан да тосулду.

Иблис периштелердин Айюб үчүн салават айтып жатканын угуп калды. Бул Аллах аны эскерип, мактаган учур эле. Ошондо Ибилисти көрө албастык жана кастык каптады. Ал тез эле көтөрүлүп, өзү туруп жүрчү асманга келип: “Кудайым!

Кулуң Айюбдун абалын карап көрдүм. Сен ага жакшылык берген экенсиң, ал Сага шүгүр кылып жатат; ден соолук берипсиң, ал Сени мактап жатат. Эгер берген нерселериңди тартып алып, аны сынасаң, Сага шүгүр кылып, ибадат кылганынан баш тартат да, баш ийүүдөн чыгат”, — деди.

Аллах Таала: “Бар, анын мал-мүлкүнө сага үстөмдүк бердим”, — деди. Аллахтын душманы Иблис жерге түшүп, жиндердин ифриттерин жана шайтан жоон тобун чогултту да: “Канча күчүңөр бар?” — деп сурады. Анткени Айюбдун мал-мүлкүнө үстөмдүк берилип, адам чыдагыс чоң кырсыкка жана сыноого жол ачылган эле. Шайтандардын бири: “Кааласам, жалындаган оттуу бороонго айланып, жолумда жолуккан нерсенин баарын өрттөй алам”, — деди.

Иблис ага: “Төөлөргө жана алардын кароолчуларына бар”, — деди.

Ал төөлөр баштарын жерге салып, жайлоодо оттоп турганда жетти. Адамдар эч нерсени байкабай турганда, жер астынан оттуу бороон чыгып, ага жакындаган жан өрттөнүп кетти. Төөлөр менен аларды кайтаргандар толугу менен күйүп жок болушту. Андан соң Аллахтын душманы Иблис чиркин кейипте, бир төөнүн үстүнө минип, Айюбдун жанына келди.

Айюб намаз окуп турган. Иблис: “Эй, Айюб! От келип, төөлөрүңдү жана ичиндегилердин баарын күйгүздү. Мен гана аман калдым”, — деди. Айюб: “Аларды берген да, алган да — Аллахка мактоолор болсун. Мен мал-мүлкүм менен өз жанымды башынан эле жок болууга даяр кылгам”, — деди.

Иблис: “Раббиң аларга асмандан от жиберип, өрттөдү”, — деди. Элдин баары аң-таң болуп, бири: “Айюб эч нерсеге сыйынган эмес экен, анын иши куру кыял эле”, — десе, экинчиси: “Эгер анын кудайы бир нерсе кыла алса, муну токтотмок”, — деди. Башкасы: “Анын душманы кубансын, досу кайгырсын деп өзү кылды”, — деди.

Айюб: “Ал бергенде да, алып койгондо да Аллахка мактоолор болсун. Энемдин курсагынан жылаңач чыгып, топуракка жылаңач кайтып барам жана Аллахтын алдына жылаңач тирилем. Сенин убактылуу берген нерсеңди кайтарып алганда кайгырууга, убактылуу берип турганыңда кубанууга акыбыз жок. Аллах сага да, сага берген нерсеге да көбүрөөк ээ.

Эй, кул! Эгер Аллах сенден жакшылык билгенде, рухуңду ошолор менен кошо алып, сени шейит кылмак. Бирок сенден жамандык билгендиктен, өмүрүңдү узартты”, — деди.

Иблис шериктерине кайтып барып, уят болуп, кор болду. Ал: “Кандай күчүңөр бар? Анын жүрөгүнө таасир бере алган жокмун”, — деди. Бир ифрит: “Менде кааласам, жан ээсинин баарын өлтүрө тургандай угулчу үн менен кыйкырган күч бар”, — деди.

Иблис: “Койлорго жана алардын кайтаруучуларына бар”, — деди. Ал койлордун ортосуна барып, кыйкырды. Алардын баары жансыз жыгылып, кайтаруучулары да өлдү. Анан Иблис койлордун башкаруучусунун кейпинде келип, Айюб намаз окуп турганда, ага мурунку сөзүн айтты. Айюб да мурункудай жооп берди.

Иблис кайра шериктерине келип: “Кандай күчүңөр бар? Айюбдун жүрөгүнө таасир бере алган жокмун”, — деди. Бир ифрит: “Кааласам, жолумдагынын баарын учуруп кетчү катуу бороонго айлана алам”, — деди. Ал: “Талаачыларга жана эгинге бар”, — деди.

Алар эч нерсе байкабай турганда, катуу шамал согуп, ал жердеги нерсенин баарын учуруп кетти, кудум эч нерсе болбогондой калды. Анан Иблис дыйканчылыкты башкарган адамдын кейпинде келип, Айюб намаз окуп турганда, ага баягы сөздү айтты. Айюб да мурунку жоопту берди. Мал-мүлкүнүн кайсынысы кырсыкка учураса да, Аллахка шүгүр айтып, Аны мактап, тагдырына ыраазы болуп, сыноого сабыр кылды. Акыры мал-мүлкүнөн эч нерсе калган жок.

Иблис анын мал-мүлкүн түгөтүп бүткөнүн көрүп, асманга көтөрүлүп: “Кудайым! Айюб Сен ага балдарын да бергендиктен, Сен мал-мүлкүн кайра кайтарып бересиң деп ойлоп жатат. Эми анын балдарына үстөмдүк бересиңби? Бул — эркектердин жүрөгү чыдабай турган сыноо”, — деди. Аллах Таала: “Бар, балдарына сага үстөмдүк бердим”, — деди.

Аллахтын душманы түшүп, Айюбдун балдары жашаган сарайга келди. Ал имараттын пайдубалы кыйраганча силкип, дубалдарын бири-бирине уруп, жыгачтарды жана таштарды ыргытып, аларды катуу кыйнады. Анан сарайды көтөрүп, астын үстүнө келтирип кулады. Балдар баштары менен ылдый карап калышты.

Иблис жарадар, бети тилинген, каны менен мээси агып турган балдарды окуткан мугалимдин кейпинде Айюбга келип: “Уулдарың кантип азапталып, баштары менен төмөн кулаганын көргөнүңдө жүрөгүң жарылмак. Курсактары жарылып, ичегилери чачырап кеткенин көргөнүңдө жүрөгүңдү кармап тура алмак эмессиң”, — деп айтты. Ушундай сөздөрдү айта берип, Айюбду жумшартты. Ал ыйлап, бир ууч топурак алып башына чачты да: “Аттиң, энем мени төрөбөсө кана!” — деди.

Иблис муну пайдаланып, Айюбдун капаланганын сүйүнүп асманга шашып чыкты. Бирок көп өтпөй Айюб өзүнө келип, абалын аңдап, кечирим сурады. Периштелер анын тообасын асманга көтөрүштү. Аллах анын тообасын алардан мурда кабыл алган эле.

Иблис басынган бойдон туруп: “Кудайым! Айюб мал-мүлкү менен балдары кайра берилет деп ойлогондуктан, алардан ажыраганда жеңил көтөрдү. Сен анын денесине үстөмдүк бересиңби?” — деди. Аллах Азза ва Жалла: “Бар, денесине сага үстөмдүк бердим, бирок тилине жана жүрөгүнө бийлигиң жок”, — деди.

Аллах анын абалын жакшы билчү. Ал Айюбга үстөмдүк берүүнү ага ырайым кылуу, сообун көбөйтүү, сабыр кылуучуларга ибрат, ибадат кылуучуларга эскертүү жана сыноого кабылгандар аны үлгү тутуп сабыр кылышы үчүн гана каалаган.

Аллахтын душманы шашып келип, Айюбду саждада көрдү. Ал башын көтөрө электе, алды жагынан келип, таноосуна үйлөдү. Ошондо денеси жалындап, башынан таманына чейин койдун желинине окшогон бүдүр-бүдүр жаралар чыкты. Кычышкан жерин тырмактары менен тырмап, терисин сыйрып түшүрдү.

Андан соң орой кездеме менен, кийин карапа сыныктары жана одоно таштар менен тырмады. Этин тилип, жаралары күчөп, денеси бузулуп, сасып кетти. Айылдагылар аны чыгарып, таштанды жайына жаткырып, үстүнө калкалоочу чатыр жасашты. Бардык адамдар аны таштап кетишти.

Аялы гана жанында калды. Ал Рахма бинт Афраасим ибн Юсуф ибн Якуб эле. Айюбга керектүү нерселерди алып келип, жанында болчу.

Үч досу Яқин, Йалдад жана Сафар анын сыноого кабылганын көрүп, күнөөлөшүп, андан жүз бурушту, бирок динин ташташкан эмес. Сыноосу узакка созулганда, алар келип, аны жемелеп: “Жазага тартылган күнөөң үчүн Аллахка тооба кыл”, — дешти. Алардын жанында ага ишенип, тастыктаган жаш бир бала бар эле. Ал: “Эй, аксакалдар!

Силер жашыңардан улам сүйлөөгө менден көбүрөөк укуктуусуңар, бирок айтканыңардан жакшыраак сөздү, көргөн пикириңерден туурараак пикирди жана кылганыңардан көркөмүрөөк мамилени калтырып койдуңар. Айюбдун силердин алдыңардагы акысы жана урматы силер айткан нерседен артык. Эй, аксакалдар! Кимдин акысын кемсинтип, кимдин урматын бузганыңарды, кимди айыптап жана күнөөлөгөнүңөрдү билесиңерби?

Айюб Аллахтын пайгамбары, Ал тандаган жана жаратылгандарынын ичинен эң жакшысы, азыркы күнгө чейин жер жүзүндөгү тандаган адамы экенин билбейсиңерби? Аллах ага берген күндөн тартып ушул күнгө чейин анын бир ишине нааразы болгонун силер билбейсиңер жана Аллах силерге билдирген да эмес. Ошондой эле Аллах ага берген сый-урматтан бир нерсени тартып алганын да, көп жылдар бою аралашып жүрүп, Айюб Аллах тууралуу чындыкка каршы сөз сүйлөгөнүн да билбейсиңер.

Эгер сыноосу силердин көзүңөрдө анын аброюн түшүрүп, силер аны төмөн көрүшүңөргө себеп болсо, Аллах момундарды, чынчылдарды, шейиттерди жана салихтерди сынай турганын билесиңер. Аллахтын аларды сынашы — аларга нааразы болгонунун же аларды төмөн көргөнүнүн далили эмес. Тескерисинче, бул аларга берилген урмат жана тандоо. Эгер Айюб Аллахтын алдында силердин досуңар болгону үчүн гана ушундай даражага ээ болбосо да, кыйынчылыкта турган бир тууганын акылдуу адам таштап, кырсыгы үчүн жемелебейт жана өзү билбеген нерсе менен айыптабайт.

Тескерисинче, ага боору ооруп, кошо ыйлап, ал үчүн кечирим сурап, кайгысын бөлүшүп, туура жолду көрсөтмөк. Муну билбеген адам акылдуу да, туура жолдогу да эмес.

Аллах үчүн, эй аксакалдар! Аллахтын улуулугу жана өлүмдү эстөө тилдериңерди тыйып, жүрөгүңөрдү жумшартмак. Аллахтын айрым кулдары айыптан же дудуктуктан эмес, Аллахтан корккондуктан унчукпай турганын билбейсиңерби? Алар сөзгө чечен, көрөгөч, акылдуу жана Аллахты билген адамдар.

Бирок Аллахтын улуулугу эскерилгенде, тилдери байланып, денелери дүркүрөп, жүрөктөрү титиреп, акылдары таң калуудан токтойт. Өздөрүнө келгенден кийин Аллахка таза амалдар менен жарышып, өздөрүн зулум кылуучулардын жана күнөөкөрлөрдүн катарына кошуп эсептешет, чындыгында алар жакшылар жана күнөөсүздөр; ошондой эле өздөрүн кемчилик кетиргендердин жана шалаакылардын катарына кошот, чындыгында алар акылдуу жана күчтүү». Ошондо Айюб: «Аллах Таала кичүүгө да, чоңго да жүрөккө ырайым аркылуу даанышмандык себет. Ал жүрөккө орногондо, Аллах аны тил аркылуу көрсөтөт.

Даанышмандык жаш курак же тажрыйбанын узактыгы менен гана келбейт. Аллах пендесин жаш кезинде да даанышман кылса, даанышмандар анын Аллахтан болгон кадыр-барк нурун көрүп, анын даражасын түшүрүшпөйт», — деди.

Андан кийин Айюб алардан жүз буруп, Раббисине жалбарды: «Раббим, мени эмне үчүн жараттың? Эгер мени жек көргөн болсоң, жаратпай койсоң болмок. Кандай күнөө кылганымды, кандай иш кылганымды билип, Сенин асыл жүзүңдүн мага бурулбай калганын түшүнсөм кана! Мени өлтүрүп, кадырлуу ата-бабаларыма кошуп койсоң болмок; өлүм мага ылайыгыраак эле.

Мен чоочун адамга баш калкалоочу жай, жакырга турак, жетимге камкорчу, жесирге тирек болбодум беле? Кудайым! Мен Сенин кулуңмун: жакшылык кылсам, жакшылык Сеники; жамандык кылсам, жазалоо Сенин колуңда. Мени сыноого жем кылып, азаптын бутасына айланттың.

Мага түшкөн балээни бир тоого түшүрсөң, аны көтөрө алмак эмес. Алсыздыгым аны кантип көтөрсүн? Мени тозокко түшүргөн — Сенин өкүмүң, оорутуп, денемди арыктаткан — Сенин бийлигиң. Эгер көкүрөгүмдөгү коркууну алып, тилимди бошотсоң, пенде өзүн коргоп талашкандай, мен да оозумду толтуруп өзүмдү коргоп сүйлөмөкмүн.

Ошондо Сен мени азаптан айыктырат деп үмүт кылмакмын. Бирок Сен мени четке кактың, Өзүң бийиксиң. Сен мени көрүп турасың, мен Сени көрбөйм; мени угасың, мен Сени укпайм. Мага карап ырайым кылбадың, мага жакындаган жоксуң, мени Өзүңө жакындаткан жоксуң, ошондуктан жүйөмдү айтып, күнөөсүздүгүмдү билдирип, өзүмдү коргой албайм».

Айюб муну айтканда, жанындагы адамдардын үстүн булут каптады. Алар муну оор азап деп ойлошту. Ошондо: «Эй, Айюб! Аллах Таала: “Мына, Мен сага жакындадым, мурда да сага жакын элем. Тур, жүйөңдү келтир, күнөөсүздүгүңдү сүйлө, өзүңдү корго.

Кийимиңди бекем байлап, өзүнө тең күчтүү менен талашып буйрук берген күчтүү адамдай ордуңдан тур. Эгер күчүң жетсе, Мени менен күчтүүгө күчтүүдөй талаш; анткени Мени менен Өзүмө тең келген күчтүү гана талаша алат. Эй, Айюб! Өзүңдүн күчүң менен жете албай турган нерсени кыялдандың.

Мен жерди жаратып, пайдубалына орноткон күнү сен кайда элең? Анын четтерин жайып жатканда жанымда белең? Аны кандай өлчөмдө жаратып, негиздерин эмнеге орнотконумду билесиңби? Жерди сенин баш ийүүң менен суу көтөрүп турабы же сенин даанышмандыгың жерди сууга жабуучу кылдыбы?

Асманды бийикте тирөөчсүз жана астынан таянычсыз шып кылып көтөргөн күнү сен кайда элең? Анын жарыгын жүргүзүп, жылдыздарын кыймылдатып, түнү менен күндүзүн алмаштыруу сенин даанышмандыгың мененби? Дарыялардын булактарын ачып, деңиздерди тоскон күнү сен кайда элең? Деңиз толкундарын чектеринде сенин бийлигиң кармап турабы?

Же мөөнөтү жеткенде энелердин курсагын сен ачасыңбы? Топуракка суу куюп, бийик тоолорду тургузган күнү сен кайда элең? Аларды эмненин үстүнө орнотконуңду, кандай тараза менен өлчөгөнүңдү билесиңби? Алардын жүгүн көтөрө турган күчүң барбы?

Асмандан түшкөн суунун кайдан келгенин билесиңби? Булут эмнеден пайда болорун билесиңби? Кардын казынасы кайда экенин, мөндүр тоолору кайда экенин билесиңби? Күндүз менен түндүн казынасы кайда? Шамалдын казынасы кайда? Дарактар кайсы тилде сүйлөйт?

Эркектердин ичиндеги акылды ким жаратты? Кулак менен көздү ким ачты? Периштелерди Өз бийлигине ким баш ийдирди, залимдерди кудурети менен ким моюн сундурду жана ырыскыларды даанышмандыгы менен ким бөлүштүрдү?” — деп, кудуретинин көптөгөн белгилерин айтты», — деп үн угулду.

Айюб: «Менин даражамды кичирейттиң, тилимди жана акылымды байладың, артымдагы түшүнүгүмдү алдың. Мага коюлган бул оор сыноого күчүм жетпейт. Кудайым! Сен айткан нерселердин баары Сенин колуңдун жаратканы жана даанышман башкарууң экенин билем.

Сен кааласаң, мындан да улуу жана таң калыштуу нерселерди жасайсың. Эч нерсе Сага кыйын эмес, эч нерсе Сенден жашыруун калбайт. Сыноо келгенде мен сүйлөп, тилимди кармай албай калдым. Мени сүйлөткөн — сыноо болду. Жер жарылып, ичине кирип кетип, Раббимдин нааразылыгын келтире турган эч нерсе айтпасам кана!

Ушундан мурда, оор сыноомдун эң күчтүү учурунда кайгыдан өлсөм кана! Мен мени кечиришсин деп сүйлөдүм, мага ырайым кылышсын деп унчукпай турдум. Оозумдан бир сөз тайып кетти, эми кайталабайм. Колумду оозума коюп, тишим менен тилимди басып, бетимди топуракка жабыштырдым.

Бүгүн Сенден Өзүңө калкалайм, оор сыноодон Сенден баш калка сурайм — мени корго. Жазаңдан жардам сурайм — жардам бер. Ишимде Сенден көмөк сурайм — көмөк бер. Сага тобокел кылам — мага жетиш. Сага жабышам — мени сакта. Сенден кечирим сурайм — мени кечир. Мындан кийин Сен жактырбаган нерсеге кайрылбайм», — деди.

Аллах Таала: «Эй, Айюб! Менин сен тууралуу илимим ишке ашты, ырайымым каарымдан мурда болду. Мен сени кечирдим, үй-бүлөңдү жана мал-мүлкүңдү сага, андан дагы бир эсе көбүн кайтарып бердим. Сен жаратылгандарыма белги, сыноого кабылгандарга ибрат, сабыр кылуучуларга сооронуч болосуң.

Бутуң менен жерди теп. Бул — жуунууга муздак суу жана ичүүгө суу, анда сенин шыпааң бар. Досторуң үчүн курмандык чалып, алар үчүн кечирим сура, анткени алар сен тууралуу Менин буйругума каршы чыгышты», — деди.

Айюб буту менен жерди тепкенде булак атылып чыкты. Ал ага кирип жуунду. Аллах анын денесиндеги сыноонун баарын кетирди. Андан чыгып отурду. Аялы аны төшөгүнөн издеп, таппай калды. Ал аң-таң болуп, эмне кыларын билбей ары-бери басты да: «Эй, Аллахтын кулу!

Бул жерде жаткан сыноого кабылган адам тууралуу кабарың барбы?» — деп сурады. Айюб: «Көрсөң, аны тааныйсыңбы?» — деди. Аялы: «Тааныбайт белем!» — деп жооп берди. Ал жылмайып: «Мен ошол адаммын», — деди. Аялы күлкүсүнөн таанып, аны кучактады».

Ибн Аббас: «Абдуллахтын жаны колунда болгон Аллахка ант болсун, алар кучакташып турганда алардын бардык мал-мүлкү жана балдары өтүп келди», — деген.

Аллах Тааланын: «Айюбду да эстегин, ал Раббисине кайрылып: “Мага зыян-кыйынчылык тийди…” дегенде», — деген сөзү ушуга тиешелүү. Айюб кайсы убакта, кандай себеп менен мындай дуба кылганы жана сыноосу канчага созулганы тууралуу пикирлер ар түрдүү.

Ибн Шихаб Анас аркылуу Пайгамбарга (ага Аллахтын салам-салаваты болсун) жеткирген риваятта: «Айюб сыноодо он сегиз жыл болду», — деп айтылат. Вахб: «Айюб үч жыл сыноодо болду, бир күн да кошулган эмес», — деген. Кааб: «Айюб жети жыл, жети ай жана жети күн сыноодо болду», — деген. Хасан: «Айюб Исраил уулдарынын таштанды жайында, таштанды үстүндө жети жыл жана бир нече ай жатты.

Жаныбарлар анын үстүнөн өтүшчү. Рахма гана аны таштабай, чын жүрөктөн жанында болуп, тамак алып келип турду. Ал өзү шүгүр кылганда, аялы да аны менен кошо Аллахка шүгүр кылчу. Айюб болсо Аллахты зикир кылуудан жана сыноосуна сабыр кылуудан чарчаган жок», — деген.

Иблис жердин ар кайсы жагындагы аскерлерин чогулта тургандай болуп кыйкырды. Алар келгенде: «Эмне үчүн кайгырасың?» — деп сурашты. Ал: «Бул кул мени алсыратты: мал-мүлкүн да, балдарын да калтырбай тартып алдым, бирок сабыры көбөйгөндөн башка эч нерсе кылган жок. Денесине үстөмдүк берилип, аны жарага айлантып, таштанды жайында жаткырдым.

Ага аялы гана жакындап жатат. Мага жардам бергиле», — деди. Алар: «Мурункуларды жок кылган айлаң кайда?» — дешти. Иблис: «Айюбда анын баары жарабай калды. Кеңеш бергиле», — деди. Алар: «Адамды бейиштен кууп чыгарганда ага аялы аркылуу жеткенсиң.

Айюбду аялы аркылуу азгыр. Ал аялына баш ийбей коё албайт; анын жанына башка эч ким барбайт», — дешти. Иблис: «Туура айттыңар», — деп, аялына барды. Аялы буудай унун элеп жаткан. Иблис ага адам кейпинде көрүнүп: «Аллахтын күңү, күйөөң кайда?» — деди.

Ал: «Ал — жараларын тырмап, денесинде жандыктар сойлоп жүргөн киши», — деп көрсөттү. Аялы кайгырып сүйлөгөнүн уккан Иблис анын бир нааразы сөзүнөн үмүт кылды. Ал аялына мурдагы байлыгын жана жыргал жашоосун, Айюбдун сулуулугун менен жаштыгын, азыркы оор абалын эске салды; бул азап эч качан бүтпөй турганын айтты.

Хасан: «Аялы кыйкырып жибергенде, Иблис анын сабырсызданганын билди. Анан козуну алып келип: “Айюб муну мен үчүн сойсо, айыгат”, — деди. Аялы ыйлап: “Эй, Айюб! Раббиң сени качанга чейин кыйнайт? Мал кайда, балдар кайда, досторуң кайда?

Көркүң, денең кайда? Бул козуну сой да, эс ал”, — деди. Айюб: “Сага Аллахтын душманы келди да, сени азгырды. Мал-мүлк, бала-чака жана ден соолук жөнүндө ыйлап жатасың; мунун баарын мага ким берген?” — деп сурады. Аялы: “Аллах”, — деди.

Айюб: “Биз аны менен канча убакыт жыргал көрдүк?” — деп сурады. Аялы: “Сексен жыл”, — деди. Ал: “Биз канчадан бери сыноодобуз?” — деди. Аялы: “Жети жыл жана бир нече ай”, — деп жооп берди. Айюб: “Сага эмне болду? Жыргалчылыкта сексен жыл жашап, сыноодо сексен жыл сабыр кылбайсыңбы?

Аллах мени айыктырса, сени жүз жолу урам. Мага алып келген тамагың да, суусундугуң да, мени Аллахтан башка бирөөгө арнап союуга буйруганыңдан кийин арам. Кет, көзүмө көрүнбө”, — деди да, аялын кууп жиберди.

Анын жанында тамак да, суусундук да, дос да калбаганын көрүп, саждага жыгылып: «Раббим, мага зыян-кыйынчылык тийди, Сен ырайым кылуучулардын эң Ырайымдуусусуң!» — деди. Ага: «Башыңды көтөр, дубаң кабыл болду. Бутуң менен жерди теп», — деп айтылды. Ал буту менен жерди тепкенде, булак атылды.

Ал ага жуунду. Көрүнүп турган оорусунун баары түшүп, жаштыгы менен сулуулугу мурдагыдан да жакшы абалда кайтып келди. Андан соң буту менен дагы бир жолу жерди тепкенде, башка булак атылды. Андан суу ичип, ичиндеги оору да чыгып кетти. Ал соо туруп, ага кийим кийгизилди.

Ал айланасын караганда, мурдагы үй-бүлөсү менен мал-мүлкү гана эмес, Аллах аларды эки эсе көбөйтүп кайтарганын көрдү. Аллахка ант болсун, жуунган суудан алтын чегирткелер көкүрөгүнө чачырап түшкөнү бизге айтылган. Ал аларды колу менен жыйнап жатканда, Аллах ага: «Эй, Айюб! Мен сени бай кылбадым беле?» — деди.

Айюб: «Ооба. Бирок бул Сенин берекең. Андан ким тоёт?» — деди.

Ал бийик жерге чыгып отурду. Аялы болсо: «Эгер мени кууп жиберсе, мен кимди багам? Аны ачка калтырып, жырткычтарга жем болуп өлүшүнө жол беремби? Ага кайра барам», — деди. Ал кайтып келгенде, таштанды жайын да, мурунку кейпин да көргөн жок; баары өзгөрүп кеткен эле.

Ал таштанды жай болгон жерди айланып, ыйлап жүрдү. Бул көрүнүш Айюбдун көз алдында болду. Ал кийимчен адамдан Айюб тууралуу суроого тартынды. Айюб аны чакырып: «Эй, Аллахтын күңү, эмнени каалайсың?» — деди. Аялы ыйлап: «Таштандыга ташталган, сыноого кабылган адамды издеп келдим.

Ал жоголуп кеттиби же эмне болду, билбейм», — деди. Айюб: «Ал сага эмне болгон?» — деди. Аялы: «Менин күйөөм», — деди. Айюб: «Көрсөң тааныйт белең?» — деди. Аялы: «Аны көргөн киши кантип тааныбай койсун?» — деди. Анан аны карап, коркуп турду да: «Сен дени сак кезиндеги Айюбга эң окшош экенсиң», — деди.

Айюб: «Мен — Айюбмун. Мени Иблиске арнап курмандык чалууга буйругансың. Мен Аллахка баш ийип, шайтанга каршы чыктым, Аллахка дуба кылдым, Аллах мага көрүп турганыңды кайтарды», — деди.

Вахб: «Айюб үч жыл сыноодо болду. Иблис Айюбду жеңе албай, андан эч нерсе кыла албаганда, аялына адамдыкынан башкача чоң денелүү, сулуу кейипте жана адамдардын унаасына окшобогон, зор, ажайып, кемчиликсиз бир унаа менен келди. Ал: “Сен сыноого кабылган Айюбдун аялысыңбы?” — деди. Аялы: “Ооба”, — деп жооп берди.

Ал: “Мени тааныйсыңбы?” — деп сурады. Аялы: “Жок”, — деди. Ал: “Мен — жердин кудайымын. Сенин күйөөң асмандын Кудайына сыйынып, мени таштап койгондуктан, мен ага ушул азапты салдым. Эгер мага бир жолу сажда кылса, силердин мал-мүлкүңөр менен балдарыңарды кайтарып бермекмин.

Алар менин жанымда”, — деди да, жолуккан өрөөндө аларды көрсөттү». Вахб: «Ал: “Күйөөң Аллахтын атын атабай тамак жесе, сыноодон айыгат”, — деп айткан деген сөздү да уккам. Аллах жакшы билет», — деген. Кээ бир китептерде Иблис аялына: «Мага бир жолу сажда кыл, ошондо мал-мүлкүңөрдү, балдарыңарды кайтарып, күйөөңдү айыктырам», — дегени айтылат.

Аялы Айюбга келип айтып бергенде, ал: «Сага жаман шайтан келип, диниңден азгырууну каалаптыр», — деди. Анан айыкса, аялын жүз жолу урам деп ант берди.

Ошондо Аллах Таала Айюбдун аялына сыноодо сабыр кылганы үчүн ырайым кылып, ага жеңилдик каалады жана Айюбдун антын аткарууну каалады. Ага жүз майда бутактан турган бир боо алып, аны менен бир эле жолу урууну буйруду. Аллах Таала: «Колуңа бир тутам бутак ал да, аны менен ур, антыӊды бузба» («Сад», 44) — деген. Иблис табыт жасап, ичине дарыларды салып, аялынын жолуна отуруп, адамдарды дарылай баштаган деген риваят да бар.

Айюбдун аялы өтүп баратып: «Оорулуу адамым бар, дарылайсыңбы?» — деди. Ал: «Ооба. Эч нерсе каалабайм, болгону айыктырсам, “Сен мени айыктырдың” десин», — деди. Аялы муну Айюбга айтканда, ал: «Бул — Иблис, сени алдаптыр», — деди да, Аллах аны айыктырса, аялын жүз жолу урам деп ант берди.

Вахб жана башкалар: «Айюбдун аялы элге иштеп, күйөөсүнө тамак алып келип турчу. Сыноосу узакка созулуп, эл аны менен алектенүүдөн тажап, эч ким жумушка албаганда, бир күнү ага тамак таба албай калды. Ошондо чачынан бир талды кыркып, аны бир нанга сатып, Айюбга алып келди. Ал: “Чачың кайда?” — деп сурады.

Аялы болгонун айтып берди. Ошондо ал: “Мага зыян-кыйынчылык тийди”, — деди», — дешкен.

Кээ бирөөлөр: «Ал курттар жүрөгүнө жана тилине жакындап, зикир менен ой жүгүртүүдөн үзүлүп каламбы деп корккондо, ушул сөздү айтты», — дешкен. Хабиб ибн Аби Сабит: «Аллах аны айыктырганга чейин үч окуя болгон: биринчиси — анын абалын уккан эки досу келип, денесинде эки көзүнөн башка эч нерсе калбаганын көрүп, аябай таң калышты. Алардын бири: “Эгер сенин Аллахтын алдында даражаң болсо, мындайга кабылбайт элең”, — деди. Экинчиси — аялы тамак издеди, эч нерсе таба албай, чачынын бир бөлүгүн сатып, тамак алып келди.

Үчүнчүсү — Иблис анын айыгышы үчүн: “Сен мени айыктырдың”, — деп айтууну талап кылды», — деген.

Дагы бир пикирде, Иблис аялына: «Күйөөңдүн сага чыккынчылык кылганын билесиңби?» — деп азгырып, аялы чачын кыркып салган. Ошондо Айюбдун сабыры түгөнүп, дуба кылып, аялын жүз жолу урууга ант берген дешет. Кээ бирөөлөр: «Ал душмандарынын шылдыңына кабылып, алардын шаттанганынан улам: “Мага зыян-кыйынчылык тийди”, — деди», — дешкен. Ал сыноосунда эң оор нерсе эмне болгонунан суралганда: «Душмандардын шылдыңы», — деп жооп бергени да риваят кылынган.

Дагы бир пикирде, санынан бир курт түшүп калганда, аны кайра ордуна коюп: «Жей бер. Аллах сени менин азыгың кылды», — деген. Курт аны тиштегенде, азабы курттардын тиштегенинен тарткан бардык азабынан да күчтүү болду дешет.

Эгер: «Аллах аны сабырдуу деп атаган, бирок ал: “Мага зыян-кыйынчылык тийди” жана “Шайтан мага оорчулук менен азап тийгизди” (“Сад”, 41) деп, нааразычылыгын жана алсыздыгын көрсөткөн», — деп суралса, жооп: «Бул нааразы болуу эмес, дуба кылуу. Буга Аллахтын: “Анын дубасына жооп бердик”, — деген сөзү далил. Нааразычылык — адамдарга даттанууда болот. Аллахка даттануу нааразычылык да, сабырсыздык да эмес.

Якуб да: “Мен муң-зарыңды жана кайгымды Аллахка гана айтам” (“Юсуф”, 86), — деген». Суфян ибн Уяйна: «Аллахтын тагдырына ыраазы болуп туруп, адамдарга болгон абалын айткан киши сабырсыз болуп эсептелбейт», — деген. Жибрил Пайгамбарга (ага Аллахтын салам-салаваты болсун) ооруп жатканда кирип: «Өзүңүздү кандай сезип жатасыз?» — деп сурады. Ал: «Кайгырып, кыйналып жатам», — деди.

Айша ага: «Башым ооруп жатат», — дегенде, Пайгамбар (ага Аллахтын салам-салаваты болсун): «Тескерисинче, менин башым ооруп жатат», — деди. [Багавинин келтирген баяны ушул жерде үзүндүнүн аягында толук эмес.]